Ísland

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Ísland
Fáni Íslands Skjaldarmerki Íslands
Fáni Skjaldarmerki
Þjóðsöngur:
Lofsöngur
Staðsetning Íslands
Höfuðborg Reykjavík
Opinbert tungumál Íslenska
Stjórnarfar Lýðveldi

Forseti Guðni Th. Jóhannesson
Forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir
Sjálfstæði
 - Þjóðveldi 930 
 - Norsk hjálenda 1262 
 - Dönsk hjálenda 14. janúar 1814 
 - Stjórnarskrá 1. desember 1874 
 - Heimastjórn 1. febrúar 1904 
 - Fullveldi 1. desember 1918 
 - Lýðveldi 17. júní 1944 
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
106. sæti
102.775 km²
2,07%
Mannfjöldi
 - Samtals (2021)
 - Þéttleiki byggðar
179. sæti
374.704
3,5/km²
VLF (KMJ) áætl. 2020
 - Samtals 19,8 millj. dala (142. sæti)
 - Á mann 54.482 dalir (16. sæti)
VÞL (2019) Increase2.svg 0.949 (4. sæti)
Gjaldmiðill Króna (ISK)
Tímabelti UTC
Ekið er hægra megin
Þjóðarlén .is
Landsnúmer 354

Ísland er eyríki í Norður-Atlantshafi á milli Grænlands, Færeyja og Noregs. Ísland er um 103.000 km² að stærð, næststærsta eyja Evrópu á eftir Bretlandi og sú átjánda stærsta í heimi. Á Íslandi búa tæplega 375.000 manns (október 2021).

Landnámabók segir frá hvernig landnám Íslands hófst kringum árið 874 þegar Ingólfur Arnarson nam hér land, þó aðrir hefðu áður dvalið tímabundið á landinu. Á næstu áratugum og öldum flutti fjöldi fólks til Íslands á tímabili sem nefnt er landnámsöld. Ísland komst með Gamla sáttmála undir vald Noregs árið 1262 og var undir stjórn Norðmanna og Dana til ársins 1918, þegar það hlaut fullveldi. Danska ríkið fór þó með utanríkismál og landhelgisgæslu fyrir hönd Íslands og löndin höfðu sameiginlegan konung þar til lýðveldi var stofnað á Íslandi 1944.

Á síðari hluta 20. aldar jókst þjóðarframleiðsla Íslendinga til muna og innviðir og velferðarkerfi landsins efldust. Árið 2007 var Ísland þróaðasta land heims samkvæmt vísitölu SÞ um þróun lífsgæða, en árið 2008 hófst efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011. Ísland er meðlimur í , EFTA, NATO og EES.

Heiti

Aðalgrein: Heiti yfir Ísland

Formlegt nafn Íslands er einfaldlega Ísland, ekki „Lýðveldið Ísland“.[1] Elsta heimildin um nafnið Ísland er rúnarista á steini á Gotlandi í Eystrasalti frá 11. öld. Nafnið kemur fyrir í Íslendingabók og Landnámu sem eru ritaðar á 12. öld en byggjast líklega á munnmælum frá 11. öld. Í Landnámu er líka að finna sögur um eldri heiti landsins og uppruna núverandi nafns.[2] Þar er sagt frá Naddoði víkingi frá Færeyjum sem lenti á Austfjörðum eftir hafvillur og nefndi landið „Snæland“ af því þar var snjór í fjöllum. Eftir hann kom sænski sæfarinn Garðar Svavarsson og hafði vetursetu á Húsavík. Hann er sagður hafa siglt umhverfis landið og komist að því að það var eyja. Hann nefndi því landið „Garðarshólma“. Norski víkingurinn Hrafna-Flóki er sagður hafa gefið landinu núverandi nafn eftir að hafa reynt þar landnám en misst allan bústofn sinn því hann gætti þess ekki að heyja yfir sumarið. Áður en hann sigldi á brott sá hann fjörð fullan af hafís og gaf því landinu hið kuldalega nafn Ísland.

Eldri heimildir sem mögulega vísa til landsins er að finna í miðaldaritum. Í ýmsum landfræðiritum miðalda er sagt frá gríska landkönnuðinum Pýþeasi sem segir í ritum (sem eru glötuð) frá ferðum sínum til Bretlandseyja þar sem hann heyrði sagnir af landi í norðri sem var kallað Thule eða Ultima Thule.[3] Þetta land hefur verið talið vera ýmist Ísland, Færeyjar, Orkneyjar, Hjaltlandseyjar, Saaremaa í Eistlandi[4] og Smøla í Noregi.[5] Snemma á 9. öld ritaði írski munkurinn Dicuil landfræðirit, De mensura orbis terrae, þar sem hann segist hafa rætt við írska presta sem hefðu siglt norður til Thule.[3]

Saga

Aðalgrein: Saga Íslands

Ísland var, samkvæmt Íslendingabók, fyrst numið af norskum og gelískum (skoskum og írskum) landnemum undir lok níundu og tíundu aldar. Þjóðveldið var sett á stofn með Alþingi árið 930 en það er meðal elstu þjóðþinga sem enn eru starfandi. Færeyska lögþingið og hið manska Tynwaldsþing eru þau norrænnu þing sem hafa sambærilegan aldur og Alþingi Íslendinga.

Flestir landsnámsmanna voru ásatrúar þó nokkrir kristnir og höfðu þeir flestir kynnst kristinni trú og látið skírast á Bretlandseyjum. Um svipað leyti sendi Haraldur blátönn Danakonungur saxneskan biskup til Íslands til kristniboðs. Ekki gekk það alltaf og komu fleiri kristniboðar hingað á næstu árum og varð þeim nokkuð ágengt. Ólafur Tryggvason Noregskonungur var mjög áhugasamur um að kristna Ísland — með góðu eða illu. Á Alþingi sumarið 1000 ákváðu Íslendingar að taka kristni að ráðum Þorgeirs ljósvetningagoða sem þó var ásatrúar sjálfur fram að því.

Mótmælendatrú var innleidd í Danmörku árið 1536 og áhrif Lúthers bárust hingað um það leyti með þýskum veiði- og verslunarmönnum. Jón Arason, síðasti kaþólski biskup Norðurlanda var tekinn af lífi í Skálholti 7. nóvember árið 1550 og eru siðaskiptin á Íslandi oftast miðuð við þann dag.

Ísland var ekki sett undir erlend ríki fyrr en næstum fjórum öldum eftir að það var fyrst numið. Þá fór svo að Noregskonungur náði landinu undir sína krúnu árið 1262. Síðar varð Ísland svo hluti af Kalmarsambandinu árið 1397, en danskir þjóðhöfðingar höfðu verið yfir Noregi og Íslandi frá 1380.

Svíþjóð leysti sig úr þessu sambandi árið 1523, og hét það þar eftir Dansk-norska ríkið og var gjarnan kallað Danaveldi. Seinna við aldamót 18. og 19. aldar, í Napóleonsstyrjöldunum svokölluðu, reyndu Svíþjóð og Danmörk að halda hlutleysi sínu og árið 1800 gengu bæði löndin í svokallað Samband vopnaðs hlutleysis.

Kort sem sýnir umfang Dansk-norska ríkisins um 1780

Bretar töldu þetta ógn og réðust þar með á Kaupmannahöfn árið 1801. Eftir það gekk Danmörk úr því fyrirnefnda sambandi og gekk í bandalag við Napóleon, Frakkakeisara. Bretar réðust því aftur á Kaupmannahöfn 1807 og hafði Svíþjóð þá gengið í lið við Breta. Þar sem Napóleoni hafði verið í nöp við Bretland síðan 1803, neyddi hann Dani til að lýsa yfir stríði á hendur Svíþjóð árið 1808. — Svíar hófu þar með innrás í Noreg, en á sama tíma réðust Rússar á Finnland sem þá var undir sænskum yfirráðum. Þetta tveggja hliða stríð reyndist Svíum hörmung því allt Finnland var síðan fært undir yfirráð Rússa.

Árið 1814, þegar Danmörk var um það bil að tapa fyrir sænskum, rússneskum og þýskum hermönnum, samþykkti Friðrik VI Danakonungur Kílarsamninginn um að færa Noreg undir Svíakonung í skiptum fyrir hið sænska Pommern til að forðast hernám Jótlandsskaga. Hinsvegar yrðu norsku eignirnar Ísland, Færeyjar og Grænland enn undir dönskum yfirráðum. Samningurinn tók aldrei formlega gildi, og lýsti Noregur yfir skammvinnu sjálfstæði og varð Pommern seinna undir Prússneskum völdum. Með þessum hætti komst Ísland undir vald Danakonungs og varð hluti Danaveldis.

Heimastjórn og heimsstyrjaldir

Ísland fékk stjórnarskrá og takmarkaða heimastjórn árið 1874 á þjóðhátíð í tilefni af 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar. Með stjórnarskránni endurheimti Alþingi löggjafarvald en konungur hafði neitunarvald. Landshöfðingi var skipaður fulltrúi dönsku ríkisstjórnarinnar á Íslandi samkvæmt stöðulögunum frá 1871. Alþingishúsið var byggt á árunum 1880 og 1881 og varð til þess að hlaðnir steinbæir spruttu víða upp í Reykjavík. Landsbanki Íslands var stofnaður 1885 og hóf útgáfu fyrstu íslensku peningaseðlanna. Fyrstu verkalýðsfélögin voru stofnuð á Landshöfðingjatímabilinu. Bylting varð í prentun á sama tíma og margar prentsmiðjur stofnaðar víða um land, eins og Ísafoldarprentsmiðja 1877 og Prentsmiðja Sigfúsar Eymundssonar 1887. Regluleg dagblaðaútgáfa hófst. Á sama tíma náðu Vesturferðir hámarki og talið að 9.000 Íslendingar hafi flust til Vesturheims á 9. áratug 19. aldar. Ástæðurnar voru meðal annars Öskjugos 1875 og harðindaár.[6]

Þann 1. febrúar 1904 fékk Ísland heimastjórn og Hannes Hafstein var skipaður fyrsti ráðherra Íslands. Heimastjórnartímabilið einkenndist af aukinni útgerð og vélvæðingu fiskiskipa, og fyrstu vélknúnu togararnir voru keyptir til landsins. Landssími Íslands var stofnaður þegar ritsími var lagður til landsins 1906 og miklar framfarir urðu í vega- og brúargerð víða um land. Rafvæðing hófst í smáum stíl víða um land. Reykjavíkurhöfn var byggð 1910 til 1914 og Eimskipafélag Íslands var stofnað það ár. Safnahúsið við Hverfisgötu var reist yfir Landsbókasafn Íslands, Landsskjalasafnið, Forngripasafnið og Náttúrugripasafnið á árunum 1906 til 1908. Ný fræðslulög komu á skólaskyldu 1907 og Háskóli Íslands var stofnaður 1911.

Ísland fékk fullveldi með Sambandslögunum árið 1918. Kristján 10. var þar með sameiginlegur þjóðhöfðingi Danmerkur og Íslands til ársins 1944, þegar lýðveldið var stofnað. Bar hann titilinn „konungur Íslands“ og var sá eini sem gerði það. Fullveldisárið barst Spænska veikin til Íslands og olli miklum veikindum og mörgun mannslátum, sérstaklega í Reykjavík og öðrum þéttbýlisstöðum. Árið 1918 kom fyrsta dráttarvélin til landsins sem markar upphaf vélvæðingar í landbúnaði.

Eftir að vélvæðing útgerðarinnar hófst í byrjun 20. aldar uxu þorp og bæir á stöðum þar sem hægt var að reisa stórskipahafnir. Í bæjunum þróaðist iðnaður í kringum vélsmíði, netagerð, skipasmíði og aðra þjónustu við útgerðirnar. Árið 1921 bjó í fyrsta sinn innan við helmingur landsmanna í sveitum landsins og yfir helmingur í þéttbýli (um fimmtungur í Reykjavík).[7] Húsakynni tóku stakkaskiptum á sama tíma, en torfbæir voru algengasta húsagerðin í sveitum landsins á þessum árum. Árið 1910 voru torfbæir 52% húsnæðis á landinu, en hlutur þeirra hafði minnkað í 27% árið 1930.[8] Vaxandi þéttbýli um allt land gerði að verkum að sjúkdómar eins og taugaveiki og berklar breiddust hraðar út en áður. Berklar voru ein algengasta dánarorsök Reykvíkinga milli 1911 og 1925, en smithlutfall berkla var mun hærra í þéttbýli en í sveitum.[9]

Kreppan mikla hafði víðtæk áhrif á íslenskt samfélag. Atvinnuleysi jókst og atvinnudeilur urðu tíðari. Stjórn hinna vinnandi stétta var við völd 1934 til 1939 og tókst á við afleiðingar kreppunnar með lögum um almannatryggingar, endurbótum á fátækralögum, með því að koma landbúnaðarframleiðslu í hendur samvinnufélaga og koma á einkaleyfi ríkisins á ýmis konar starfsemi. Stjórnin herti innflutningstolla og innflutningstakmarkanir, um leið og reynt var að koma á innlendum iðnaði á sem flestum sviðum.

Þegar Þjóðverjar réðust inn í Noreg 1940 óttuðust Bretar að siglingaleiðir yfir Atlantshaf myndu lokast. Þeir ákváðu því að hernema Ísland. Herskipin komu að landi 10. maí 1940. Hernámsárin einkenndust af uppgangi þar sem hernámsliðið skapaði aukna eftirspurn eftir vinnuafli og alls kyns þjónustu, en um leið töfðust ýmsar stórframkvæmdir vegna mikilla umsvifa hersins. Hervernd Bandaríkjahers tók smám saman við af hernámi Breta og þegar árið 1944 leit íslenska ríkisstjórnin svo á að hernáminu væri formlega lokið.

Lýðveldisstofnun og landhelgisdeilur

Sambandslögin frá 1918 voru með uppsagnarákvæði eftir 25 ár og áður en styrjöldin hófst hafði verið ákveðið að stefna að uppsögn samningsins.[10] Árið 1944 var efnt til þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 97% kjósenda samþykktu sambandsslit. Lýðveldið var stofnað á hátíð á Þingvöllum á afmæli Jóns Sigurðssonar 17. júní 1944, sem varð hinn nýi þjóðhátíðardagur Íslendinga. Ríkisstjórinn, Sveinn Björnsson, var kosinn fyrsti forseti Íslands af Alþingi til eins árs. Enginn bauð sig fram á móti honum í fyrstu forsetakosningunum 1945 og 1949 og hann var því forseti til dauðadags 1952.

Árið 1944 tók ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks, Alþýðuflokks og Sósíalistaflokks við völdum (Nýsköpunarstjórnin). Þegar stríðinu lauk áttu Íslendingar miklar bankainnistæður í Bretlandi vegna sölu fisks þangað á stríðsárunum. Þessu fé var varið í kaup á togurum (sem voru kallaðir nýsköpunartogarar) og öðrum fiskiskipum sem einkaaðilar og sveitarfélög keyptu um allt land að undirlagi ríkisstjórnarinnar.[11] Einn stærsti kaupandinn var Reykjavíkurbær sem stofnaði Bæjarútgerð Reykjavíkur árið 1947. Stjórnin féll vegna deilna um Keflavíkursamninginn við Bandaríkjastjórn um rekstur Keflavíkurflugvallar. Eftir fjárfestingar nýsköpunaráranna lenti Ísland í alvarlegum gjaldeyrisskorti svo ný ríkisstjórn Alþýðuflokks, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, varð að grípa til mjög óvinsælla gjaldeyrishafta, innflutningshafta og skömmtunar á öllum sviðum.[12] Árið 1949 gerðist Ísland stofnaðili að varnarbandalaginu NATÓ og gekk þannig af þeirri hlutleysisstefnu sem hafði verið fylgt í utanríkismálum. Samningurinn var umdeildur og urðu átök við samþykkt hans. Ísland gerði varnarsamning við Bandaríkin sem fól í sér stofnun Varnarliðs Íslands og byggingu herstöðvar á Miðnesheiði. Ennfremur hlaut landið styrk í formi Marshall-aðstoðarinnar. Fyrir styrkinn keyptu stjórnvöld fjölda togara og sjávarútvegur efldist, keypt voru landbúnaðartæki, tvær virkjanir (Sogsvirkjun og Laxárvirkjun) voru byggðar og Áburðarverksmiðja ríkisins var reist í Gufunesi.[13] Þjóðleikhúsið var vígt í Reykjavík árið 1950, en bygging þess hófst árið 1929. Herstöðin og vera varnarliðsins þar voru mjög umdeild og lituðu stjórnmálaátök á Íslandi allan síðari hluta 20. aldar. Varnarliðið var leyst upp og herstöðin afhent íslenskum yfirvöldum árið 2006.

Á styrjaldarárunum og fyrstu árin eftir stríð varð mikil fólksfjölgun í Reykjavík vegna aðflutnings frá öðrum landshlutum. Árið 1933 bjó um þriðjungur landsmanna á Höfuðborgarsvæðinu en árið 1958 fór hlutfallið í fyrsta sinn yfir 50%.[7] Húsnæðisekla var stöðugt vandamál í borginni og eftir stríðið bjó fólk lengi í bröggum sem herirnir höfðu skilið eftir sig. Stéttarfélögin voru leiðandi í byggingu á ódýru húsnæði eftir stríð í Hlíðum og Vesturbænum[14] og árið 1966 hófst bygging nýrra íbúðahverfa í Breiðholti, austan við Elliðaár.[15] Nágrannabærinn Kópavogur sem varð sérstakt sveitarfélag árið 1948 óx að sama skapi hratt eftir stríð. Hitaveita Reykjavíkur var stofnuð 1933 til að dæla heitu vatni til húshitunar frá Mosfellssveit. Á styrjaldarárunum reisti hún stóra miðlunargeyma efst á Öskjuhlíð og 1950 var yfir helmingur heimila í Reykjavík tengdur hitaveitunni. Árið 1970 var þetta hlutfall komið yfir 90%.[16] Styrjöldin og innflutningur vinnuvéla leiddu til mikilla samgöngubóta um allt land: gerðir voru stórir flugvellir í Reykjavík og á Miðnesheiði; og eftir stríð voru reistir flugvellir í Vestmannaeyjum, á Egilsstöðum og Akureyri. Nýir bæir mynduðust við helstu samgönguleiðir í rótgrónum landbúnaðarhéruðum, eins og á Selfossi og Egilsstöðum. Gerð Hringvegarins lauk þegar Skeiðarárbrú var tekin í notkun árið 1974.

Árið 1959 tók Viðreisnarstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks við völdum. Eitt af fyrstu verkum stjórnarinnar var að semja um frið við Breta í þorskastríðinu sem hófst eftir að Íslendingar stækkuðu fiskveiðilögsögu sína í 12 mílur árið 1959. Stjórnin lagði grunn að stóriðjustefnu með því að stofna Landsvirkjun 1965, reisa Búrfellsvirkjun og gera samninga við Alusuisse um byggingu álvers í Straumsvík sem var vígt árið 1970. Stjórnin dró líka úr innflutnings- og gjaldeyrishöftum og árið 1970 gekk Ísland í Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA) sem stuðla átti að frjálsri verslun. Árið eftir var samið um lausn Handritamálsins og Danir afhentu Íslendingum fjölda handrita úr Árnasafni sem urðu grunnur að Árnastofnun. Árið 1972 hófst nýtt þorskastríð við Breta þegar Íslendingar stækkuðu fiskveiðilögsöguna í 50 mílur, en samningar náðust árið eftir. Síðasta þorskastríðið hófst þegar Íslendingar stækkuðu fiskveiðilögsöguna í 200 mílur árið 1975. Ári áður var 1100 ára afmæli Íslandsbyggðar minnst með hátíðarhöldum um allt land. Þá var ákveðið að reisa Þjóðarbókhlöðu yfir sameinað safn Landsbókasafns og bókasafns Háskóla Íslands. Byggingin tók lengri tíma en áætlað var og var fyrst tekin í notkun árið 1994. Árið 1973 var leiðtogafundur Georges Pompidou Frakklandsforseta og Richard Nixon Bandaríkjaforseta haldinn á nýreistum Kjarvalsstöðum í Reykjavík. Jafnréttisbarátta setti svip sinn á stjórnmál 8. áratugarins og Rauðsokkahreyfingin var stofnuð 1970. Vigdís Finnbogadóttir varð fyrsti kjörni kvenkyns þjóðarleiðtogi heims þegar hún sigraði forsetakosningar 1980 og nýr stjórnmálaflokkur, Kvennalistinn, var stofnaður 1983. Árið 1986 var annar leiðtogafundur haldinn í Höfða í Reykjavík, þar sem aðalritari Sovéska kommúnistaflokksins, Mikhaíl Gorbatsjev, og Ronald Reagan Bandaríkjaforseti, hittust. Fundurinn var mikilvægur liður í þíðu samskipta Bandaríkjanna og Sovétríkjanna undir lok Kalda stríðsins.

EES, einkavæðing og bankahrun

Á 9. áratug 20. aldar hófst vinna við að aflétta ýmsum höftum sem verið höfðu við lýði frá kreppuárunum og breyta lagaumhverfinu til samræmis við þróunina í nágrannalöndunum. Árið 1986 var einkaleyfi RÚV á útvarps- og sjónvarpsrekstri afnumið og árið 1989 var sala bjórs heimiluð í fyrsta sinn frá 1915. Um 1990 var mikið rætt um nauðsyn þess að efla sveitarstjórnir og skapa færri og stærri sveitarfélög. Hlutur Höfuðborgarsvæðisins í mannfjölda tók að vaxa um miðjan 9. áratuginn og náði yfir 60% í fyrsta sinn árið 1996.[7] Mörg sveitarfélög sameinuðust á þessum árum[17] og árið 1996 var rekstur grunnskóla fluttur til þeirra frá ríkinu.[18] Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks sem tók við völdum 1991 réðist í miklar breytingar á rekstrarumhverfi ríkisstofnana, afnam æviráðningu ríkisstarfsmanna[19] og innleiddi jafnræðisreglu og andmælarétt með nýjum stjórnsýslulögum 1993.[20] Árið 1994 gerði Ísland samning um Evrópska efnahagssvæðið (EES) og sama ár var nýjum og breyttum mannréttindaákvæðum bætt við stjórnarskrá Íslands á hátíðarfundi á Þingvöllum í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins. Inngangan í EES hafði mikil áhrif á íslenskt viðskipta- og lagaumhverfi næstu áratugi. Sama ríkisstjórn hóf umfangsmikið einkavæðingarferli með stofnun framkvæmdanefndar um einkavæðingu. Miklar deilur stóðu um sölu ríkiseigna á vegum nefndarinnar, en mestar þó um sölu Símans, Íslenskra aðalverktaka og hlutar ríkisins í bönkunum: Landsbankanum, Búnaðarbankanum og Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Stjórnvöld voru meðal annars gagnrýnd fyrir að reyna að stýra því hverjir fengju að eignast þessi fyrirtæki út frá pólitískum forsendum.[21]

Árið 1995 tók fyrsta ríkisstjórnin í röð ríkisstjórna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks við völdum. Upp úr aldamótunum 2000 hófst undirbúningur að vinnu við stóra vatnsaflsvirkjun á Austurlandi. Lítil efnahagskreppa varð í kjölfar þess að Netbólan sprakk og íslensk hátæknifyrirtæki á borð við Oz hf. og Íslenska erfðagreiningu hrundu í verði á hlutabréfamörkuðum árið 2001.[22] Árið 2004 hófst vinna við Kárahnjúkavirkjun og sama ár upphófst mikil mótmælaalda gegn virkjanaframkvæmdunum. Námskeið voru haldin í borgaralegri óhlýðni[23] og alþjóðleg samtök á borð við Saving Iceland beittu sér í beinum aðgerðum gegn vinnuvélum verktaka á Austurlandi.[24] Um leið og vinna við virkjunina hófst tók að bera á einkennum þenslu í íslensku efnahagslífi. Hinir nýeinkavæddu bankar léku lykilhlutverk í uppgangi efnahagslífsins á þessum árum og útlán þeirra margfölduðust að umfangi, meðal annars vegna viðskipta stórra eigenda þeirra erlendis.[25] Erlendir greiningaraðilar á borð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn vöruðu við þessum vexti íslenska fjármálakerfisins en talsmenn bankanna og margir íslenskir stjórnmálamenn gerðu lítið úr þeim áhyggjum.[26] Árið 2007 tók við ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar sem tókst illa að stemma stigu við útþenslu bankakerfisins og verðbólgu sem óx hratt fram á vormánuði 2008, þrátt fyrir stýrivaxtahækkanir Seðlabanka Íslands sem voru komnir í 15,5% þá um vorið.[27] Alþjóðlega fjármálakreppan 2007-2008 sem stafaði af undirmálslánum á bandarískum fasteignamarkaði olli því að millibankalán stöðvuðust tímabundið. Íslensku bankarnir voru háðir því að endurfjármagna stór erlend lán sín og urðu gjaldþrota einn af öðrum. Bankahrunið hófst með því að Glitnir banki (arftaki Íslandsbanka) gat ekki greitt af lánum á gjalddaga í október 2008.[28] Í kjölfarið féllu Landsbankinn og KB Banki (arftaki Búnaðarbankans) og margar minni fjármálastofnanir, eins og sparisjóðir, urðu gjaldþrota. Bankahrunið olli efnahagskreppu sem stóð næstu þrjú árin. Haustið 2008 hófst hrina mótmæla við Alþingishúsið á Austurvelli sem var kölluð Búsáhaldabyltingin þar sem fólk barði í potta og pönnur til að láta óánægju sína í ljós. Í janúar 2009 féll ríkisstjórnin þegar Samfylkingin ákvað að draga sig út úr stjórnarsamstarfinu.

Eftir fall stjórnarinnar var mynduð tímabundin minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri Grænna undir forsæti Jóhönnu Sigurðardóttur fram að kosningum þar sem þessir flokkar náðu meirihluta þingsæta. Ríkisstjórnin stóð frammi fyrir erfiðum verkefnum í kjölfar hrunsins, sérstaklega samningum um uppgjör skulda föllnu bankanna við erlenda kröfuhafa. Eitt stærsta málið af því tagi snerist um ábyrgð íslenska ríkisins á innlánum KB Banka í Bretlandi sem nefndust IceSave. Stjórnin bjó til embætti sérstaks saksóknara til að rannsaka Hrunmálin. Nokkur fjöldi framámanna í íslensku viðskiptalífi fékk fangelsisdóma næstu árin vegna ýmissa brota. Hluta þeirra tókst að fá mál sín endurupptekin eftir dóm Mannréttindadómstóls Evrópu sem gagnrýndi málsmeðferð og skort á hlutleysi dómara sem sjálfir áttu hluti í föllnu bönkunum.[29][30] Stjórnin réðist í fleiri stór mál til að takast á við áfallið eftir hrun, eins og breytingar á stjórnarskránni, og hóf aðildarviðræður við Evrópusambandið. Þetta síðasta reyndist vera mjög óvinsælt innan VG og nokkrir þingmenn flokksins hættu stuðningi við stjórnina í kjölfarið. Undir það síðasta var stjórnin því orðin minnihlutastjórn sem var varin falli af þingmönnum annarra flokka. Í Alþingiskosningurm 2013 biðu báðir stjórnarflokkarnir afhroð og ný ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks tók við völdum. Mjög margir nýir flokkar og stjórnmálahreyfingar urðu til í kjölfar Bankahrunsins, eins og Borgarahreyfingin, Hagsmunasamtök heimilanna, Heimssýn, Píratar, Björt framtíð, Besti flokkurinn og Alþýðufylkingin. Nokkuð fjölmenn mótmæli urðu á Austurvelli í kjölfar þess að ríkisstjórnin dró aðildarumsókn að Evrópusambandinu til baka árið 2014. Ríkisstjórnin féll svo árið 2016 vegna uppljóstrana í Panamaskjölunum um eignarhlut forsætisráðherra, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, í aflandsfélaginu Wintris. Næstu ár klofnaði Sjálfstæðisflokkurinn við stofnun Viðreisnar, meðal annar vegna deilna um Evrópusambandsaðild, og Miðflokkurinn var stofnaður af Sigmundi Davíð og fylgismönnum hans eftir að hann tapaði formannsslag í Framsóknarflokknum árið 2016.

Þrátt fyrir efnahagskreppuna voru tvö stór tónlistarhús tekin í notkun á þessum árum: Menningarhúsið Hof á Akureyri 2010 og Harpa í Reykjavík 2011. Árið 2010 varð eldgos í Eyjafjallajökli sem olli miklum truflunum á flugsamgöngum í Norður- og Vestur-Evrópu. Meðal viðbragða á Íslandi var stofnun opinbera hlutafélagsins Isavia til að taka við allri flugþjónustu á landinu. Næstu ár óx fjöldi ferðamanna til Íslands hratt, ferðaþjónusta var orðin 8,2% af vergri landsframleiðslu árið 2016[31] og hlutur hennar í gjaldeyristekjum 42% árið 2017, langtum meiri en hlutur stóriðju og sjávarútvegs.[32] Erlendum ferðamönnum til landsins fjölgaði úr 460.000 árið 2010 í 2,2 milljónir árið 2017.[33] Ferðaþjónustan átti því mikinn þátt í endurreisn íslensks efnahagslífs eftir Bankahrunið. Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021 hafði að sama skapi mjög neikvæð áhrif á efnahagslífið þar sem komur erlendra ferðamanna lögðust um tíma nánast af með öllu.

Stjórnmál

Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Framkvæmdavaldið liggur hjá forseta og ríkisstjórn. Æðsti maður ríkisstjórnar er forsætisráðherra. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart Alþingi, sem er handhafi löggjafarvaldsins ásamt forseta. Dómsvald er í höndum dómstóla; æðsti dómstóll landsins er Hæstiréttur.

Forseti Íslands er þjóðhöfðingi landsins og er þjóðkjörinn í beinni kosningu allra kjörbærra manna. Kjörtímabil hans er 4 ár. Forseti er ábyrgðarlaus á ríkisstjórnarathöfnum og lætur ráðherra framkvæma vald sitt. Hann veitir formönnum stjórnmálaflokka umboð til stjórnarmyndunar eftir kosningar til Alþingis og skipar ráðherra en oftast er þessu ferli í raun stýrt af stjórnmálaflokkunum sjálfum, aðeins þegar þeir geta ómögulega komist að niðurstöðu sjálfir nýtir forsetinn sér þetta vald og skipar sjálfur ríkisstjórn. Þetta hefur þó ekki gerst í sögu lýðveldisins en gerðist 1942 þegar Sveinn Björnsson, þáverandi ríkisstjóri Íslands, skipaði utanþingsstjórn. Forseti Íslands hefur málskotsrétt gagnvart þinglögum samkvæmt stjórnarskrá og ber þá að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu en lögin taka samt gildi, þangað til þau eru afnumin eða staðfest með þjóðaratkvæði.[34] Ólafur Ragnar Grímsson, þáverandi forseti, nýtti sér málskotsréttinn fyrstur forseta á Íslandi, þegar hann neitaði að skrifa undir fjölmiðlalögin árið 2004.

Alþingi, löggjafarþing Íslands, starfar í einni deild. 63 þingmenn þess eru kjörnir hlutfallskosningu í 6 kjördæmum. Kjörtímabilið er 4 ár en getur verið styttra ef það kemur til þingrofs en vald til að rjúfa þing liggur hjá ríkisstjórninni. Ráðherrar eiga einnig sæti á Alþingi en hafa ekki atkvæðarétt nema þeir séu einnig þingmenn en sú er reyndar venjan. Alþingi velur sér forseta til að hafa yfirumsjón með fundum þess. Ríkisstjórnir á Íslandi eru nánast ávallt samsteypustjórnir tveggja eða fleiri flokka en einnig eru dæmi til um minnihlutastjórnir, einkum og sér í lagi vegna þess að enginn flokkur hefur hlotið hreinan meirihluta á þingi, í það minnsta ekki frá endurreisn lýðveldis.

Skipting í stjórnsýsluumdæmi

Kjördæmi

Íslandi er skipt upp í sex kjördæmi sem kjósa sína fulltrúa á Alþingi.

Sveitarstjórn

Íslandi er skipt upp í 69 sveitarfélög sem eru mikilvægustu stjórnsýslueiningar landsins og hafa víðtæk völd á sviði skólamála, skipulags, samgangna og félagsmála. Sveitarfélögum hefur farið fækkandi síðustu ár og er stefnan að fækka þeim enn meira.

Sýslur

Íslandi hefur frá fornu fari verið skipt upp í sýslur til umboðsstjórnar. Hinar gömlu landfræðilegu sýslur eru ekki lengur formlegar stjórnsýslueiningar á Íslandi, sýslumenn eru enn þá við lýði en umdæmi þeirra fylgja ekki alltaf gömlu sýsluskiptingunni.

Landafræði

Kort.
Samsett gervihnattarmynd af Íslandi

Ísland er staðsett á heitum reit á Atlantshafshryggnum. Ísland liggur á tveimur jarðskorpuflekum, Norður-Ameríkuflekanum og Evrasíuflekanum. Eyjan er 102.800 ferkílómetrar að stærð sem gerir hana að aðra stærstu eyju Evrópu, á eftir Bretlandi. Landið telst sögulega til Evrópu.

Á Íslandi eru tugir virkra eldfjalla og ber þar helst að nefna Heklu, Kötlu og Grímsvötn. Miðhálendið þekur um 40% landsins og er um það bil 10% eyjarinnar er undir jöklum. Á Íslandi eru hverir víða, og gnótt jarðhita færir íbúunum heitt vatn, sem meðal annars er notað til húshitunar.

Eyjan er vogskorin, og flestir bæir standa við firði, víkur og voga. Helstu þéttbýlisstaðir eru höfuðborgin Reykjavík, nágrannasveitarfélögin Hafnarfjörður, Kópavogur, Garðabær og Mosfellsbær; saman eru þeir kallaður höfuðborgarsvæðið og eru um 64% íbúanna búsettir á því svæði. Meðal stærri þéttbýlisstaða utan höfuðborgarsvæðisins er Keflavík, þar sem einn af alþjóðlegum flugvöllum landsins er og Akureyri. Selfoss og Akranes eru vaxandi byggðir.

Ystu punktar Íslands eru þeir staðir sem eru lengst til höfuðáttanna.

Dýralíf

Á Íslandi eru fuglar mest áberandi og hafa sést hér 330 tegundir, þar af verpa 85 tegundir. [35] Heimskautarefur er eina landspendýr sem barst hingað fyrir landnám manna. Meðal annarra villtra spendýra eru hreindýr sem flutt voru til landsins á síðari hluta 18. aldar en búsvæði þeirra eru á heiðum á Austurlandi. Minkur er svo annað dýr sem flutt var hingað til ræktunar á fyrri hluta 20. aldar en dýr sem sluppu úr búrum hafa lifað síðan villt. Meðal nagdýra eru hagamús og rottur. Kanínur lifa villtar í nokkrum skógum á Íslandi.

Friðlýst svæði

Friðlýst svæði á Íslandi eru 122 talsins (2021) og skiptast í þjóðgarða, friðlönd, náttúruvætti og fólkvanga. Þau spanna nærri 27.000 ferkílómetra eða um 26% af landinu. Stærst þessara svæða er Vatnajökulsþjóðgarður en hann er einn þriggja þjóðgarða landsins. Hugmyndir eru uppi að friða Miðhálendið en það yrði stærsti þjóðgarður Evrópu.

Efnahagsmál

Aðalgrein: Efnahagur Íslands

Efnahagur þjóðarinnar byggir enn að talsverðu leyti á fiskveiðum, sem afla nær 40% útflutningstekna og veita 8% vinnandi manna störf. Þar sem aðrar náttúruauðlindir skortir (fyrir utan jarðhita og fallvötn til virkjunar), er efnahagslíf á Íslandi viðkvæmt og háð heimsmarkaðsverði á fiski og sjávarafurðum. Auk þess geta minnkandi fiskstofnar í efnahagslögsögu landsins haft töluverð áhrif á sveiflur í efnahagslífinu og heimsmarkaðsverð á áli og kísilgúri sem eru stærstu útflutningsvörur Íslendinga á eftir sjávarafurðum.

Stjórn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks, sat við stjórnartaumana frá 1995 til 2007. Hún hafði á stefnuskránni að draga úr ríkisumsvifum og einkavæða ríkisfyrirtæki. Ríkisútgjöld, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, hafa þó vaxið síðustu ár.

Fjölbreytileiki í efnahagslífinu hefur aukist undanfarna tvo áratugi. Ferðaþjónusta verður æ fyrirferðameiri, og reyna Íslendingar að laða til sín útlendinga með auglýsingum um hreina og ómengaða náttúru og öflugt næturlíf. Nokkuð dró úr hagvexti á árunum 2000 til 2002, en árið 2002 var hann neikvæður um 0,6%, frá 2003 hefur hagvöxtur hins vegar verið drjúgur en efnahagur í samanburði við nágrannalönd einkennst af óstöðugleika.

Íbúar

Íslendingar eru í megindráttum norræn þjóð. Landið byggðist upphaflega norrænum mönnum, einkum frá Noregi, Svíþjóð, Danmerkur og Keltum frá nýlendum víkinga á Bretlandseyjum og Íslendingar hafa í gegnum tíðina átt mest samskipti við helstu fiskveiðiþjóðir á Norður-Atlantshafi. Til er kenning um að Íslendingar séu að uppruna sérstakur þjóðflokkur, aðgreindur frá öðrum þjóðflokkum á norðurlöndum („Herúlakenningin“) en sú kenning hefur ekki fengið mikinn hljómgrunn. Á síðari tímum hafa ýmsar kenningar um uppruna þjóðarinnar verið settar fram með erfðafræðilegum rökum. Þá er talað um að flestar konur sem hingað komu hafi verið keltneskar (flestar ambáttir) en karlarnir að miklu leyti norrænir.

Íbúafjöldi landsins sveiflaðist á milli um 30.000 og 80.000 við hefðbundinn efnahag í bændasamfélagi fyrri alda [heimild vantar]. Á 19. og 20. öld hefur Íslendingum fjölgað nokkuð ört og nú eru íbúar landsins um 370.000. Árið 2011 gaf Hagstofa Íslands út þrjár tegundir mannfjöldaspáa fyrir 1. janúar 2060: lágspá sem spáir fólksfjöldanum 386.500, miðspá sem spáir fyrir 436.500 og háspá sem spáir 493.800 manns.[36][37]

Nær 65% íbúa búa á Höfuðborgarsvæðinu eða um 237.000 manns (2021). Um 6% búa í strjálbýli, þ.e. í byggðakjörnum undir 200 manns. [38]

Innflytjendur á Íslandi

Erlendum ríkisborgurum hefur fjölgað mjög á Íslandi á 21. öld. Árið 2005 var fjölgunin 29,5% og 34,7% árið eftir.[39] Árið 2007 voru erlendir ríkisborgarar 18.563 talsins (6% af íbúum Íslands). Árið 2021 var samkvæmt Hagstofunni hlutfall innflytjenda um 14% eða um 51.600, tæplega 40% af þeim eru pólskir [40]. Samkvæmt viðhorfskönnun sem var gerð árið 2009 meðal um 800 innflytjenda kom fram að dræm íslenskukunnátta hamlaði þeim helst í því að nýta menntun sína í starfi.[41]

Trúmál

Á Íslandi eru um 62% íbúa landsins meðlimir í hinni evangelísk-lúthersku þjóðkirkju og eru flestar fermingar, skírnir og jarðarfarir hjá henni.[42] Önnur kristin trúfélag sem eru fjölmenn eru Kaþólska kirkjan og fríkirkjur. Fækkað hefur mikið í Þjóðkirkjunni frá aldamótum. Æ fleiri skrá sig utan trúfélaga eða í önnur trú og lífsskoðunarfélög. Vöxtur hefur til að mynda verið í Ásatrúarfélaginu, Kaþólsku kirkjunni og húmaníska félaginu Siðmennt.

Íþróttir

Vinsælasta íþrótt á Íslandi er knattspyrna. Handbolti hefur þó verið kallaður þjóðaríþrótt Íslendinga og hefur íslenska handboltalandsliðið hefur náð langt á stórmótum.

Menning

Aðalgrein: Íslensk menning

Kvikmynda- og bókmenntaverðlaun

Árlega eru veitt verðlaun fyrir afrek liðins árs í bókmenntum og kvikmyndagerð á Íslandi. Edduverðlaunin eru verðlaun sem veitt eru þeim sem þykja hafa skarað fram úr á sviði kvikmynda og sjónvarps. Síðar á árinu eru Íslensku bókmenntaverðlaunin afhent því fólki sem talið er hafa borið af á ritvellinum.

Tilvísanir

  1. Ari Páll Kristinsson: „Hvert er formlegt heiti landsins okkar?“. Vísindavefurinn [á vefnum]. [skoðað 07.01.2013].
  2. Björn Þorsteinsson o.fl. (1991). Íslandssaga til okkar daga. Reykjavík: Sögufélag. s. 24.
  3. 3,0 3,1 Björn Þorsteinsson o.fl. (1991). Íslandssaga til okkar daga. Reykjavík: Sögufélag. s. 13.
  4. Tamsalu, Piia (17. október 2015). „Raamat: Saaremaa ongi Ultima Thule“. Saarte Hääl. Sótt 9. júní 2021.
  5. Andreas Kleineberg, Christian Marx, Eberhard Knobloch und Dieter Lelgemann (2010). Germania und die Insel Thule. Die Entschlüsselung von Ptolemaios' "Atlas der Oikumene". Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft.
  6. Leifur Reynisson (25.5.2010). „Hverjar voru meginástæður vesturferðanna?“. Sótt 12.8.2021.
  7. 7,0 7,1 7,2 „Mannfjöldi í einstökum byggðakjörnum og strjálbýli eftir landsvæðum ár hvert 1889-1990“. Hagstofa Íslands. Sótt 13.8.2021.
  8. Anna Lísa Rúnarsdóttir (2007). „Á tímum torfbæja: Híbýlahættir og efnismenning í íslenska torfbænum frá 1850“ (PDF). Þjóðminjasafn Íslands. bls. 17. Sótt 12.8.2021.
  9. Sigurður Sigurðsson (1976). „Um berklaveiki á Íslandi“. Læknablaðið (62): 3–50.
  10. Stefanía Óskarsdóttir (2.9.2019). „Hvers vegna var lýðveldi ekki stofnað fyrr á Íslandi?“. Sótt 12.8.2021.
  11. Þorleifur Óskarsson (1988). „Togaraútgerð á tímamótum“. Ný saga. 13 (1): 14–17.
  12. Róbert F. Sigurðsson (23.11.2009). „Hvað voru skömmtunarárin?“. Sótt 12.8.2021.
  13. Sigrún Elíasdóttir (2012). „Marshall-áætlunin og tæknivæðing Íslands (MA-ritgerð við Háskóla Íslands)“. Sótt 12.8.2021.
  14. „Byggðakönnun: Borgarhluti 3 - Hlíðar“ (PDF). Minjasafn Reykjavíkur. 2013. Sótt 12.8.2021.
  15. Ágústa Kristófersdóttir (2002). „Byggt yfir hugsjónir“ (PDF). Sótt 12.8.2021.
  16. Páll Kristbjörn Sæmundsson (2012). „Rekstur hitaveitna á Íslandi: Arðsemi og náttúruleg einokun (MS ritgerð við Háskóla Íslands“ (PDF). bls. 22. Sótt 12.8.2021.
  17. „Sameining sveitarfélaga: Áhrif á atvinnu- og búsetuþróun“ (PDF). Byggðastofnun. 2001. Sótt 12.8.2021.
  18. „Mikilvægasti verkefnaflutningurinn til þessa: Grunnskólalögin sem samþykkt voru í byrjun árs 1995 koma að fullu leyti til“. Morgunblaðið. 1.8.1996. Sótt 12.8.2021.
  19. „Breytingar á réttindum ríkisstarfsmanna: Afnám æviráðningar bundin í sérlög“. Morgunblaðið. Sótt 12.8.2021.
  20. „Stjórnsýslulög 1993 nr. 37 30. apríl“. 23.11.1996. Sótt 12.8.2021.
  21. „Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008“. Sótt 12.8.2021.
  22. Magnús Sveinn Helgason (2010). „Viðauki 5: Íslenskt viðskiptalíf - breytingar og samspil við fjármálakerfið“ (PDF). Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008. Sótt 12.8.2021.
  23. „Námskeið í borgaralegri óhlýðni“. Morgunblaðið. 11.6.2004. Sótt 12.8.2021.
  24. Heiða Björk Vigfúsdóttir (2007, 30. júní). Beinar aðgerðir gegn stóriðjunni. Blaðið 120. tbl. s. 2. [1]
  25. „Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008“. 2010. Sótt 13.8.2021.
  26. „Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008“ (PDF). bls. 91. Sótt 12.8.2021.
  27. „Seðlabanki Íslands hækkar stýrivexti“. Seðlabanki Íslands. 10.4.2008. Sótt 13.8.2021.
  28. „Skýrsla Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008“. 2010. Sótt 13.8.2021.
  29. „Rík­ið við­ur­kenn­ir brot í fimm hrun­mál­um“. Fréttablaðið. 4.3.2021. Sótt 13.8.2021.
  30. „Ríkismegin í réttarkerfinu“. Viðskiptablaðið. 1.11.2020. Sótt 13.8.2021.
  31. „Ferðaþjónustureikningar“. Hagstofa Íslands. Sótt 13.8.2021.
  32. „Ferðaþjónusta á Íslandi í tölum 2018“ (PDF). Ferðamálastofa. 2018. Sótt 13.8.2021.
  33. „Farþegar um Keflavíkurflugvöll eftir ríkisfangi og árum 2003-2018“. Hagstofa Íslands. Sótt 13.8.2021.
  34. Deildar meiningar eru um raunveruleg völd forsetans, þá sérstaklega hvort hann geti neitað að skrifa undir lög og hvort slíkur gjörningur hafi einhverjar afleiðingar. Í stjórnarskránni er sagt að slík synjun kalli á þjóðaratkvæðagreiðslu um lögin, en hins vegar lætur forseti ráðherra framkvæma vald sitt og eru margir á þeirri skoðun að það gildi um þetta vald eins og önnur völd forseta.
  35. Fuglar Íslands Geymt 2017-09-22 í Wayback MachineNat.is, skoðað 22. janúar, 2019.
  36. Spá um mannfjölda 2010-2060[sic], Spá um mannfjölda 2010–2060 (Population projection 2010–2060)
  37. mbl.is: Íslendingar 433.000 árið 2060
  38. Mannfjöldi e. byggðakjörnumHagstofa, skoðað 22. júlí 2020
  39. „6,8% íbúa erlendir ríkisborgarar“. Mbl.is. 11. mars 2008.
  40. Erlendir ríkisborgarar búsettir á Íslandi - mars 2021 Skra.is, skoðað 2. apríl 2021
  41. mbl.is: Rúmlega helmingur innflytjenda aðlagast vel
  42. Skráningar í trú- og lífsskoðunarfélög - mars 2021 Skra.is. Skoðað 2. apríl, 2021.

Tengt efni

Tenglar

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu

Blaðagreinar