Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar

"Stefaníu" stjórnin - Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar

Þann 4. febrúar 1947 mynduðu Alþýðuflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn samsteypustjórnina „Stefaníu“ undir forystu Stefáns Jóhanns Stefánssonar, formanns Alþýðuflokksins og forsætisráðherra. Fleiri meðlimir stjórnarinnar voru: Bjarni Benediktsson (utanríkis- og dómsmálaráðherra), Bjarni Ásgeirsson (landbúnaðarráðherra), Emil Jónsson (samgöngu- og iðnaðar- og viðskiptaráðherra), Eysteinn Jónsson (menntamálaráðherra), Jóhann Þ. Jósefsson (fjármála- og atvinnumálaráðherra).

Stefán Jóhann Stefánsson, forsætisráðherra "Stefaníu."

Í kosningunum 30. júní árið 1946 var fjórflokkakerfi við völd í íslenskri ríkisstjórn. Þá var einkum kosið á milli Sjálfstæðis-, Framsóknar-, Sósíalista- og Alþýðuflokksins. Það voru 67.896 atkvæði greidd sem var aðeins 51,6% af heildarfjölda þjóðarinnar. Úrslit þessara kosninga var sú að Sjálfstæðisflokkurinn fékk 39,4% atkvæða (20 þingmenn), Framsókn fékk 23,1% (13 þingmenn), Sósíalistaflokkurinn fékk 19,5% (10 þingmenn) og Alþýðuflokkurinn fékk 17,8% (9 þingmenn). Sósíalistaflokkurinn var eini flokkurinn sem var ekki með í Stefaníu stjórninni.

Stefnumál Stefaníu

Málin sem stjórnin lagði áherslu á voru góð tengsl við aðrar þjóðir og þar sérstaklega gott samband við hin Norðurlöndin. Mikið púður var sett í íslenska framleiðslu og aukna verðmætasköpun á íslenskum markaði. Það átti til dæmis að gera með öflun nýrra framleiðslutækja, byggingu verksmiðja og fullnýtingu auðlinda. Auk þess átti landhelgi Íslands að vera stækkuð undir stjórn þeirra. Á tíma ríkisstjórnarinnar gekk Ísland í Norður-Atlantshafsbandalagið og þáði Marshallaðstoðina frá Bandaríkjunum.

Þingrof

Á þessum tveimur árum sem Stefaníu stjórnin var við völd á Íslandi, gekk samvinna hennar yfirleitt ágætlega, en á þingi 1949 náðist ekki að mynda samkomulag í dýrtíðar- og verðlagsmálunum. Framsóknarflokkurinn var ósammála hinum flokkunum og forystumenn flokksins - Hermann Jónasson og Eysteinn Jónsson - lýstu því yfir á þinginu að samkomulag þyrfti að nást um fjárhags- og viðskiptamálin um sumarið. Ekki náðust sættir yfir sumarið og því varð þingrof. Boðað var síðan til nýrra kosninga 23.-25. október sama ár.

Aðdragandi - 117 dagar stjórnleysis

Eftir að Nýsköpunarstjórn Ólafs Thors sprakk 21. október 1946, hófst stutt tímabil í Íslandsstjórn þar sem engin ákveðin ríkis- eða bráðabirgðastjórn var við völd. Sveinn Björnsson - forseti Íslands - ræddi við Ólaf og formenn hinna þingflokkanna. Sveinn vildi að Ólafur myndi setja saman nýja ríkisstjórn þar sem hann var formaður stærsta þingflokksins, en sá síðarnefndi þvertók fyrir það og vildi heldur ekki mæla með öðrum manni fyrir starfið úr Sjálfstæðisflokknum. Flokkarnir hófu þá tilraunir til stjórnarmyndunar á grundvelli þess að nýtt samstarf tæki við. Eftir tilmælum forsetans tilnefndi hver flokkur þrjá menn til viðræðna og stofnuð var hin svokallaða tólf manna nefnd. Undir henni var hagfræðinganefnd, með fræðimanni frá hverjum flokki fyrir sig, sem starfaði að því að koma með tillögur um efnahagsmál ríkisins. Þetta samstarf milli flokkanna fjögurra fór ekki eins og vonast var eftir. Um miðjan nóvember héldu Alþýðu-, Sósíalista- og Framsóknarflokkurinn flokksþing en engum úrskurði var náð. Viðræður héldu áfram í byrjun desember, en nefndin var leyst upp þann sextánda, vegna þess að Sveinn áleit tilraunir nefndarinnar ekki munu leiða til árangurs. Forsetinn sneri sér þá aftur til Ólafs Thors og bað hann um að gera aðra atrennu til stjórnarmyndunar. Hófust þá viðræður milli Sjálfstæðis-, Alþýðu- og Sósíalistaflokksins en, enn og aftur náðist ekki að koma á sáttum í ríkisstjórninni. Þann 8. janúar 1947 tilkynnti Ólafur að hann ætlaði að hætta tilraunum sínum til að mynda stjórn og Sveinn ákvað að leita í staðinn til Stefáns J. Stefánssonar, formanns Alþýðuflokksins. Tókst þá að semja um ríkisstjórn á milli hinna svokölluðu lýðræðisflokka: Alþýðu-, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins.

Ólafur Thors, forsætisráðherra Nýsköpunarstjórninnar.

Störf hagfræðinganefndarinnar

Hagfræðinefndin var skipuð af fjórum mönnum sem voru tilnefndir af hverjum flokk fyrir sig. Það sem nefndin átti að gera var að finna aðalvandamál í þremur greinum efnahagsins, þær þrjár greinar voru gjaldeyrisstaða, fjárfestingar með sérstöku tilliti til nýsköpunarframkvæmdanna og svo afkoma atvinnuveganna þá aðallega sjávarútvegsins. Tillögur nefndarinnar áttu að skapa ákveðna efnahagsmálastefnu sem myndi uppfylla þrenn skilyrði:  

• "koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við útlönd samfara arðbærum rekstri útflutningsatvinnuvega
• tryggja skjóta og haldgóða framkvæmd nýsköpunar í atvinnulífi, opinberum framkvæmdum og byggingu íbúðarhúsa
• halda fullri atvinnu án kaupgjaldsskrúfu."

Niðurstöður hagfræðinefndarinnar úr rannsókn þeirra á efnahagsmálum Íslands sýndu að gjaldeyrissjóðurinn sem hafði verið að safna pening í seinni heimsstyrjöldinni væri næstum tómur, að fjárfestingar Nýsköpunarstjórnar Ólafs Thors í nýsköpunarframkvæmdum hefðu ekki farið eins og þeir vildu því aðrar framkvæmdir gengu fyrir, og að lokum var útgerðin ekki að skila inn eins miklum hagnaði og var nauðsyn fyrir. Ein af tillögunum sem nefndin kom með var að festa gjaldeyris- og innflutningshöft í sessi sem höfðu verið látin falla árið áður. Einnig mældi nefndin með því að stjórnin myndi ná samkomulagi við verkalýðsfélög svo að ekki yrðu gerðar kröfur um hækkun grunnlauna né að verðlagsbætur færu umfram vísitölustigið sem var 300. Það seinasta sem þeir mældu með var að hækka tolla á allan innflutning fyrir utan nauðsynjavörur og setja 50% skatta á sölu erlends gjaldeyris sem er nýttur í annað en innflutning. Stefaníu stjórnin tók flestum af þessum tillögum og settu á lög sem stuðluðu að þessu.

Efnahagsáskoranir og -ráðstafanir Stefaníu

Stefaníu stjórnin þurfti að takast á við mikinn efnahagsvanda vegna stöðu gjaldeyrissjóðsins og vegna þess að tekjurnar úr fjárfestingum Nýsköpunarstjórnarinnar skiluðu sér hægar en búist var við. Einnig voru aflabrögð lakari en á stríðsárunum sem gerði ríkisstjórninni erfiðara fyrir.

Áramótin 1947-1948 var gripið til efnahagsaðgerða sem áttu að stuðla að lækkun verðbólgunnar. Árin á undan, 1946-1947, hafði verðlagið á vörum og þjónustu hækkað um 6-8%. Meginskýring þess má rekja aftur til fjárfestinga Nýsköpunarstjórnarinnar. Hinar ofangreindu efnahagsaðgerðir skiluðu góðum árangri og mældist verðbólgan í 1-2% árin 1948 og 1949. Kjarni aðgerðanna ,,var niðurfærsla, lækkun álagningar og lækkun verðbóta,’’ en þær báru einnig í skauti sér töluverða fölsun verðlags. Að sama skapi skyldu innflutningshöftin herðast og ströng skömmtun á neysluvarningi tekin upp eins og hagfræðinganefndin mælti með. Ýmsar innfluttar nauðsynjavörur eins og matvæli, skófatnaður, bensín og hreinlætisvörur voru skammtaðar. Þetta leiddi til þess að nokkrir svartamarkaðir og bakdyra verslanir hófu starfsemi sína hérlendis. Skömmtunarseðlar voru úthlutaðir en þeir dugðu ekki alltaf til og sumir fengu ekki þær vörur sem vantaði á heimilið. Vöruskorturinn sem fylgdi skömmtunarkerfinu olli mikilli ókyrrð meðal almennings sem hafði vanist þeim lífskjörum sem stríðsgróðinn hafði kynnt fyrir Íslendingum.

Líkt og aðrar ríkisstjórnir setti Stefanía ný lög og tengdist nánari viðskiptaböndum við önnur lönd Evrópu. Hún skrifaði undir margþætta viðskiptasamninga við Frakkland, Danmörk, Pólland, Bretland, Tékkóslóvakíu, Finnland, Holland og Svíþjóð árin 1948 og 1949. Einnig var skrifað undir gengistryggingasamning við Frakkland í byrjun árs 1949. Lögin um inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið voru sett á þingi 30. mars 1949, en tóku þó ekki gildi fyrr en 11. október eftir að Stefaníu stjórnin var rofin.

Ísland var einn af stofnendum Norður-Atlantshafsbandalagsins árið 1949.

Aðkoma Íslands að Norður-Atlantshafsbandalaginu

Veturinn 1948-49 hófust viðræður milli Richards P. Butrick, sendiherra Bandaríkjanna, og Bjarna Benediktssonar um stofnun vestræns varnarbandalags og hvort Ísland myndi hafa áhuga á inngöngu í slíkt. Ríkisstjórnin taldi sig þurfa að bregðast við þróuninni sem var að eiga sér stað á heimsvísu þar sem bilið milli stjórnmálastefna Vesturlanda og Sovétríkjanna fór breikkandi. Norðurlandaþjóðirnar höfðu miklar áhyggjur af áhrifum Sovétríkjanna á heimalönd og vildu því tryggja stöðu sína meðal vesturþjóðanna. Aðalástæðan fyrir því að Bandaríkin vildu að Ísland gengi í bandalagið var hernaðarmikilvægi staðsetningar þess í Norður-Atlantshafinu, en Ísland fékk á hinn bóginn hervernd. Þátttaka Íslands var aðallega falin í því að leyfa Bandaríkjamönnum og öðrum bandalagsríkjum að nota Keflavíkurflugvöll á hættutímum.

Í byrjun árs 1949 fór Bjarni til Kaupmannahafnar og Oslóar til þess að komast að því hvort Norðurlöndin hefðu áhuga á því að ganga í bandalagið. Svíþjóð vildi halda hlutleysi sínu í alþjóðamálum, en Danmörk og Noregur voru ekki á sömu skoðun. En ef þau hefðu ákveðið að taka ekki þátt í stofnun bandalagsins, er vafasamt hvort Ísland hefði gert það. Eftir þessa ferð fóru Bjarni, Emil Jónsson og Eysteinn Jónsson til höfuðborgar Bandaríkjanna, Washington DC, til þess að kanna hver skilyrði inngöngusamningsins væru.

Uppþotið á Austurvelli 30. mars 1949. Mótmælin voru gegn inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið.

Uppþot á Austurvelli

Þann 30. mars 1949 urðu harkaleg mótmæli á Austurvelli vegna mögulegrar inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið. Mótmælin stigmögnuðust fljótt og mótmælendur - sem voru flestir stuðningsmenn Sósíalistaflokksins - tóku til þess að kasta grjóti í framrúður Alþingishússins. Lögreglan ákvað af þessum ástæðum að beita kylfum sínum og táragasi til þess að reyna að hafa hemil á mótmælendunum.

Marshallaðstoðin

Eftir stríð ákváðu Bandaríkin að styðja við endurbyggingu Evrópu og efnahagslífs hennar með beinum eða óbeinum fjárhagsframlögum, með því sem var kallað Marshallaðstoðin. Á þessum tíma var, eins og segir hér að ofan, gjaldeyrissjóður Íslands að þrotum kominn og mikill greiðsluhalli í utanríkisviðskiptum yfirvofandi og því gerðu Bandaríkin Íslandi tilboð um slíka fjárhagsaðstoð. Ríkisstjórnin ætlaði þó fyrst um sinn einungis að taka þátt í viðskiptaþætti áætlunarinnar og eiga þar með auðveldara með að selja fisk til ríkjanna sem einnig nutu aðstoðar Bandaríkjanna. En síðan fór Stefaníu stjórnin að leitast eftir lánum og skilorðsbundnum framlögum og ekki leið á löngu þar til farið var að sækjast eftir styrkjum. Þá var Ísland orðið eitt af þeim ríkjum sem nutu Marshallaðstoðarinnar. Miðað við fólksfjölda, þáði landið hærri framlög en nokkurt annað land.

Ísland þáði Marshallaðstoðina frá Bandaríkjamönnum árið 1948.

Fjárhagsráðið

Stefaníu stjórnin stofnaði svonefnt Fjárhagsráð út frá tveimur öðrum ráðum, Viðskiptaráði Utanþingsstjórnarinnar (1942-1944) og Nýbyggingarráði Nýsköpunarstjórnarinnar. Ráðið var skipað af fimm mönnum. Þrír þeirra voru þingmenn, einn frá hverjum lýðræðisflokki ríkisstjórnarinnar. Þessir fulltrúar voru gjarnan áhrifamenn í fyrirtækjum ríkisins og hagsmunasamtökum atvinnulífsins. Ráðinu var skipt í tvær deildir, Innflutnings- og gjaldeyrisdeild þar sem fimm manna Viðskiptanefnd fór með yfirstjórn málanna. Hins vegar sá Fjárhagsráðið sjálft um fjárfestingarmál og úthlutun fjárfestingarleyfa. Ráðið naut lítilla vinsælda og almenningur ásakaði það um pólitíska spillingu og óþarflega mikla greiðvikni. Fjárhagsráðið hóf störf sín 1. ágúst 1947 og var staðsett á Skólavörðustígi 12.

Fjárhagsráðinu var ætlað að skipuleggja heildarstarfsemi efnahagslífsins, til þess að framleiðslugeta landsins yrði nýtt til fulls án þess að auðlindirnar kláruðust. Það stjórnaði og skipulagði innflutning, gjaldeyriskaup og fjárfestingar í landinu. Að mati ráðsins, þurfti að herða enn meira á viðskiptahöftum Nýsköpunarstjórnarinnar og nú þurftu nær allar verklegar framkvæmdir í landinu að uppfylla ákveðin skilyrði og fá leyfi frá ráðinu áður en hefjast mátti handa.

Fjárhagsráðið var lagt niður árið 1953 vegna stjórnarskipta og þá var það orðið að einhvers konar persónugervingu haftakerfisins. Þegar nauðsyn var á, tóku bankarnir síðan að sér að afgreiða gjaldeyri og ábyrgðin á veitingu innflutningsleyfa fluttist yfir á Innflutningsskrifstofuna.