Fara í innihald

Suður-Kórea

Breyta tenglum
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Lýðveldið Kórea
대한민국
大韓民國
Daehan Minguk
Fáni Suður-Kóreu Skjaldarmerki Suður-Kóreu
Fáni Skjaldarmerki
Kjörorð:
널리 인간세계을 이롭게 하라 (홍익인간) (kóreska)
Að nýtast heimi manna
Þjóðsöngur:
Aegukga
Staðsetning Suður-Kóreu
Höfuðborg Seúl
Opinbert tungumál kóreska
Stjórnarfar Lýðveldi
Forseti Lee Jae Myung
Forsætisráðherra Kim Min-seok
Stofnun
 • Lýðveldi1. mars 1919 
 • Uppgjöf Japana15. ágúst 1945 
 • Stjórnarskrá17. júlí 1948 
Flatarmál
 • Samtals
 • Vatn (%)		 109. sæti
100.363 km²
0,3
Mannfjöldi
 • Samtals (2024)
 • Þéttleiki byggðar		 29. sæti
52.081.799
507/km²
VLF (KMJ) áætl. 2025
 • Samtals3.363 millj. dala (14. sæti)
 • Á mann65.080 dalir (29. sæti)
VÞL (2023) Hækkun 0.937 (20. sæti)
Gjaldmiðill suðurkóreskt vonn
Tímabelti UTC+9
Þjóðarlén .kr
Landsnúmer +82

Suður-Kórea eða Lýðveldið Kórea er land í Austur-Asíu. Það nær yfir syðri hluta Kóreuskaga og á landamæri að Norður-Kóreu nálægt 38. breiddargráðu. Landhelgi Suður-Kóreu kemur saman við landhelgi Kína og Japan. Kórea var eitt ríki til ársins 1948 þegar landinu var skipt í Kóreustríðinu. Nafnið Kórea er dregið af heiti ríkisins Goryeo sem stóð á skaganum á miðöldum. Landið er fjalllent og liggur í nyrðra tempraða beltinu. Íbúar eru um 52 milljónir. Höfuðborgin og stærsta borg Suður-Kóreu er Seúl með um 10 milljón íbúa.

Fornleifafundir benda til þess að Kóreuskaginn hafi verið byggður frá árfornsteinöld sem nær frá því fyrir 2,6 milljónum ára til 300 þúsund ára, en saga Kóreu hefst með ríkinu Gojoseon sem samkvæmt arfsögn var stofnað af Dangun árið 2333 f.Kr. Á fyrsta árþúsundinu e.Kr. voru þrjú konungsríki í Kóreu (Goguryeo, Baekje og Silla) en þau voru sameinuð árið 668. Eftir það tók við Goryeo-tímabilið og Jóseontímabilið sem stóð til 1910. Það ár lagði Japanska keisaradæmið Kóreuskagann undir sig. Eftir Síðari heimsstyrjöld skiptist skaginn í hernámssvæði Bandaríkjanna og Sovétríkjanna. Lýðveldið Kórea, eða Suður-Kórea, var stofnað í suðurhlutanum í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1948. Sovétmenn stóðu þá fyrir stofnun Alþýðulýðveldisins Kóreu í norðurhlutanum undir stjórn Kim Il Sung. Árið 1950 gerði Norður-Kórea innrás í Suður-Kóreu til að sameina ríkið á ný sem leiddi til Kóreustríðsins. Stríðið stóð í þrjú ár og lyktaði með vopnahléi og stofnun hlutlauss svæðis milli ríkjanna við 38. breiddargráðu. Í Suður-Kóreu ríktu herforingjastjórnir og einræðisherrar á borð við Syngman Rhee, Park Chung-hee og Chun Doo-hwan en árið 1987 hófust lýðræðisumbætur.

Efnahagur Suður-Kóreu óx hratt á 8. og 9. áratugnum en landið fór illa út úr fjármálakreppunni í Asíu 1997. Eftir það hefur vöxtur verið hægari en þó með því mesta sem gerist í heiminum. Suður-Kórea er einn af Asíutígrunum fjórum, ásamt Tævan, Singapúr og Hong Kong. Suður-Kórea er hátekjuland sem byggir auð sinn á iðnframleiðslu á sviði hátækni og samgöngutækja. Nokkrar stórar fyrirtækjasamsteypur á borð við Samsung, Hyundai og LG eru ríkjandi í iðnaðarframleiðslu til útflutnings. Suðurkóreski herinn er annar stærsti her heims, miðað við fjölda hermanna og varaliða. Herskylda í 18 til 21 mánuð gildir fyrir alla karlmenn milli 18 og 35 ára, og eftir að henni lýkur eru þeir hluti af varaliði hersins.

Suður-Kórea situr hátt á listum yfir lönd eftir menntun, þróun lífsgæða, lýðræðislegum stjórnháttum, og nýsköpun. Þar eru einar mestu lífslíkur í heim, en þjóðin eldist líka hratt og fæðingartíðni er mjög lág. Suður-Kórea hefur eitt mesta aðgengi að Internetinu meðal landa heims, og þéttasta net háhraðalesta í heimi. Á 21. öld hefur dægurmenning Suður-Kóreu (popptónlist, sjónvarpsþættir og kvikmyndir) notið mikilla vinsælda um allan heim. Þetta hefur verið kallað „Kóreubylgjan“ (Hallyu). Suður-Kórea á aðild að Þróunarsamvinnunefnd OECD, G20, IPEF og Parísarklúbbnum.

Heiti

[breyta | breyta frumkóða]

Heiti landsins, Kórea, er útheiti sem er dregið af heiti sögulegs konungsríkis á Kóreuskaga sem nefndist Goryeo (kóreska: 고려 eða 高麗 Koryŏ). Goryeo var stytting sem ríkið Goguryeo tók formlega upp á 5.. öld,[1][2][3] og varð heiti ríkisins sem tók við á 10. öld.[4][5] Arabískir og persneskir kaupmenn sem komu þangað báru nafnið fram „Kórea“.[6] Nafnið kom fyrst fyrir sem „Conrai“ skrifað með latínuletri á portúgölskum kortum eftir João vaz Dourado frá 1568.[7] Seinna á 16. og 17. öld var það skrifað „Corea“ á kortum Teixeira Albernaz frá 1630.[8]

Evrópumenn kynntust fyrst konungsríkinu Goryeo þegar Afonso de Albuquerque hernam Malakka árið 1511 og lýsti fólki sem verslaði í þeim heimshluta sem „Gores“.[9] Á 19. öld var heiti landsins ýmist ritað „Corea“ eða „Korea“ í vestrænum ritum. Sumir Kóreubúar telja að Japanska keisaraveldið hafi átt frumkvæði að því að rithátturinn „Korea“ varð almennur meðan á hernámi Japana stóð, til að tryggja að Japan yrði á undan í listum yfir lönd eftir stafrófsröð.[10][11]

Þegar konungsríkið Jóseon (조선 eða 朝鮮 Chosŏn) tók við af Goryeo árið 1392 varð heiti þess opinbert heiti alls landsins, þótt það væri ekki tekið gilt um allan heim. Hið nýja opinbera nafn var dregið af heiti hins forna konungsríkis Gójóseon. Árið 1897 breytti konungurinn Gojong af Kóreu opinbera heitinu í Kóreuveldi (대한제국 eða 大韓帝國 Daehan Jeguk) í stað Jóseon. Síðari hluti nafnsins, Daehan („Mikla Han“) er dreginn af Samhan („þrjú Han“) sem vísar til þriggja konungsríkja Kóreu, fremur en hins forna ríkjabandalags Suður-Kóreu.[12][13] „Jóseon“ var samt áfram notað af Kóreubúum sem heiti á landinu, þótt það væri ekki lengur opinbert heiti. Þegar Kórea var undir stjórn Japana voru bæði nöfnin „Han“ og „Jóseon“ notuð.

Eftir uppgjöf Japana 1945 var ákveðið að landið skyldi heita „Republic of Korea“ („Lýðveldið Kórea“) á ensku.[14] Kóreska heitið Daehan Minguk (대한민국 eða 大韓民國 „Lýðveldi Mikla Han“) er stundum notað af Suður-Kóreubúum til að tala um kóresku þjóðina í heild, fremur en Suður-Kóreu.[15][14]

Saga

[breyta | breyta frumkóða]

Landfræði

[breyta | breyta frumkóða]
Risaeðluhryggur á Seoraksan, sem er hæsti tindur Taebaek-fjalla í Gangwon-héraði.

Suður-Kórea nær yfir suðurhluta Kóreuskaga, sem teygir sig um 1100 km út í Kyrrahaf frá meginlandi Austur-Asíu. Skaginn er fjalllendur og skilur milli Gulahafs í vestri og Japanshafs í austri. Suðuroddi skagans liggur að Kóreusundi og Austur-Kínahafi. Landið og allar eyjar sem því tilheyra liggja milli 33. og 39. breiddargráðu norður, og 124. og 130. lengdargráðu austur. Heildarstærð landsins er 100.410 km².[16]

Hægt er að skipta Suður-Kóreu í fjögur landfræðileg svæði: austurhluta sem einkennist af háum fjallgörðum og mjóum strandsléttum; vesturhluta með breiðum strandsléttum, vatnasviðum og hæðardrögum; suðvesturhluta með fjöll og dali; og suðausturhluta með vatnasviði Nakdong-fljóts.[17] Í Suður-Kóreu eru þrjú skilgreind visthéruð: miðkóreskir laufskógar, blandaðir mansjúrískir skógar og suðurkóreskir sígrænir skógar.[18] Land Suður-Kóreu er að mestu fjalllendi sem ekki er ræktanlegt land. Hásléttur og láglendi mynda aðeins 30% af heildarlandsvæðinu. Í Suður-Kóreu eru 20 þjóðgarðar og vinsæl náttúruverndarsvæði, eins og teræktarsvæðin í Boseong, Vistgarðurinn í Suncheon-flóa, og Jirisan.[19]

Undan suður- og vesturströnd landsins liggja um 3000 eyjar, langflestar litlar og óbyggðar. Jeju-eyja, stærsta eyja landsins, er um 100 km undan suðurströnd Suður-Kóreu. Hæsti tindur landsins er Hallasan, óvirkt eldfjall sem nær 1.950 metrum yfir sjávarmál. Austustu eyjar Suður-Kóreu eru Ulleungdo og Liancourt-klettar (Dokdo/Takeshima), en syðstu eyjarnar eru Marado og Socotra-klettur.[17]

Stjórnmál

[breyta | breyta frumkóða]

Stjórnsýsluskipting

[breyta | breyta frumkóða]

Helstu stjórnsýslueiningar Suður-Kóreu eru héruð, borgir (með borgarstjórn sem er óháð héraðsstjórn), ein sérstök borg og ein sérstök sjálfstjórnarborg.

KortNafnhangúlhanjaíbúafjöldi
Sérstök borg (Teugbyeolsi)a
Seúl서울특별시서울特別市10.143.645
Borgir (Gwangyeogsi)
Busan부산광역시釜山廣域市3.527.635
Daegu대구광역시大邱廣域市2.501.588
Incheon인천광역시仁川廣域市2.879.782
Gwangju광주광역시光州廣域市1.472.910
Daejeon대전광역시大田廣域市1.532.811
Ulsan울산광역시蔚山廣域市1.156.480
Sérstök sjálfstjórnarborg (Teugbyeol-jachisi)
Sejong세종특별자치시世宗特別自治市122.153
Héruð (Do)
Gyeonggi경기도京畿道12.234.630
Gangwon강원도江原道1.542.263
Norður-Chungcheong충청북도忠淸北道1.572.732
Suður-Chungcheong충청남도忠淸南道2.047.631
Norður-Jeolla전라북도全羅北道1.872.965
Suður-Jeolla전라남도全羅南道1.907.172
Norður-Gyeongsang경상북도慶尙北道2.699.440
Suður-Gyeongsang경상남도慶尙南道3.333.820
Sérstakt sjálfstjórnarhérað (Teugbyeoljachi-do)
Jeju제주특별자치도濟州特別自治道593.806

Efnahagslíf

[breyta | breyta frumkóða]
Skýringarmynd sem sýnir helstu útflutningsgreinar Suður-Kóreu.
Lotte World Tower í Seúl er hæsta bygging Suður-Kóreu og sú 5. hæsta í heimi.

Í Suður-Kóreu er blandað hagkerfi sem telst vera það 11. stærsta í heimi að nafnvirði og það 13. stærsta með kaupmáttarjöfnuði. Suður-Kórea er þannig eitt af 20 stærstu iðnrikjum heims. Landið er þróað hátekjuland og iðnvæddast allra aðildarríkja OECD. Suðurkóresk hátæknifyrirtæki eins og LG Electronics og Samsung eru þekkt um allan heim.

Fjárfesting í menntakerfi landsins umbreytti því úr vanþróuðu ríki þar sem flestir íbúar voru ólæsir í alþjóðlegt hátækniríki. Hagkerfi landsins nýtur þess að búa yfir hámenntuðu verkafólki en Suður-Kórea er eitt af þeim löndum heims þar sem hæst hlutfall íbúa er með háskólagráðu. Frá því snemma á 7. áratugnum fram á 10. áratuginn var hagkerfi Suður-Kóreu í hvað örustum vexti hagkerfa heimsins. Landið er eitt af Asíutígrunum fjórum ásamt Singapúr, Hong Kong og Taívan. Íbúar Suður-Kóreu tala um þetta sem kraftaverkið við Hanfljót. Efnahagslíf Suður-Kóreu er mjög háð alþjóðaverslun og árið 2014 var landið í 5. sæti yfir mestu útflutningslönd heims og 7. sæti yfir mestu innflutningslönd.

Þrátt fyrir vaxtartækifæri og stöðugleika hefur landið mátt þola lækkanir á lánshæfismati vegna herskárra yfirlýsinga nágrannaríkisins í norðri. Hætta á átökum hefur neikvæð áhrif á fjármálamarkaði Suður-Kóreu. Suður-Kórea varð fyrir áfalli í Asíukreppunni á 10. áratug 20. aldar, en náði sér fljótt á strik aftur og hefur þrefaldað landsframleiðslu sína síðan. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur hrósað landinu fyrir seiglu og nefnir lágar opinberar skuldir og ónýtta skattstofna sem hægt er að grípa til í neyð.

Suður-Kórea var eitt af fáum þróuðum löndum sem tókst að komast hjá verstu áhrifum Alþjóðlegu fjármálakreppunnar 2007-2008. Hagvöxtur var 6,2% árið 2010, það mesta í átta ár, en árið 2002 náði hagvöxtur í landinu 7,2%. Áður hafði hagvöxtur fallið niður í 2,3% árið 2008 og 0,2% árið 2009 vegna fjármálakreppunnar. Atvinnuleysi var líka lítið eða mest 3,6% árið 2009.

Suður-Kórea varð aðili að OECD árið 1996.

Eftirtalin suðurkóresk fyrirtæki eru á listanum Fortune Global 500:

Sæti[20]HeitiHöfuðstöðvarTekjur
(M. $)		Hagnaður
(M. $)		Eignir
(M. $)
1.Samsung ElectronicsSuwon173.95719.316217.104
2.Hyundai MotorSeúl80.7014.659148.092
3.SK HoldingsSeúl72.57965985,332
4.Korea Electric PowerNaju51.5006.074147.265
5.LG ElectronicsSeúl47.7126631.348
6.POSCOPohang45.6211.16766.361
7.Kia MotorsSeúl45.4252.37342.141
8.HanwhaSeúl40.606423128.247
9.Hyundai Heavy IndustriesUlsan33.88146940.783
10.Hyundai MobisSeúl32.9722.61734.541
11.Samsung Life InsuranceSeúl26.2221.770219.157
12.Lotte ShoppingSeúl25.44414434.710
13.Samsung C&TSeúl24.2179236.816
14.LG DisplaySeúl22.84078120.606
15.GS CaltexSeúl22.2071.22115.969

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Roberts, John Morris; Westad, Odd Arne (2013). The History of the World. Oxford University Press. bls. 443. ISBN 978-0-19-993676-2. Afrit af uppruna á 14 janúar 2023. Sótt 15 júlí 2016.
  2. ↑ Gardner, Hall (27 nóvember 2007). Averting Global War: Regional Challenges, Overextension, and Options for American Strategy. Palgrave Macmillan. bls. 158–159. ISBN 978-0-230-60873-3. Afrit af upprunalegu geymt þann 17 apríl 2021. Sótt 15 júlí 2016.
  3. ↑ Laet, Sigfried J. de (1994). History of Humanity: From the seventh to the sixteenth century. UNESCO. bls. 1133. ISBN 978-92-3-102813-7. Afrit af uppruna á 14 janúar 2023. Sótt 8 nóvember 2016.
  4. ↑ Rossabi, Morris (20 maí 1983). China Among Equals: The Middle Kingdom and Its Neighbors, 10th–14th Centuries. University of California Press. bls. 323. ISBN 978-0-520-04562-0. Afrit af uppruna á 14 janúar 2023. Sótt 8 nóvember 2016.
  5. ↑ Yi, Ki-baek (1984). A New History of Korea. Harvard University Press. bls. 103. ISBN 978-0-674-61576-2. Afrit af uppruna á 14 janúar 2023. Sótt 8 nóvember 2016.
  6. ↑ Yunn, Seung-Yong (1996), „Muslims earlier contact with Korea“, Religious culture of Korea, Hollym International, bls. 99
  7. ↑ Dourado, Fernão. „Atlas de Fernão Vaz Dourado“. Arquivo nacional da Torre do Tombo. Afrit af uppruna á 21 júní 2020. Sótt 13 ágúst 2020.
  8. ↑ „1369MAPAS E ICONOGRAFIA DOS SÉCS. XVI E XVII“ (PDF). Afrit (PDF) af uppruna á 6 febrúar 2021. Sótt 13 ágúst 2020.
  9. ↑ pato, Raymundo. „Cartas de Afonso de Albuquerque, vol. 1“. Afrit af uppruna á 17 apríl 2021. Sótt 13 ágúst 2020.
  10. ↑ Korea原名Corea? 美國改的名. United Daily News (kínverska). 5 júlí 2008. Afrit af uppruna á 6 október 2014. Sótt 28. mars 2014.
  11. ↑ Barbara Demick (15. september 2003). „A 'C' Change in Spelling Sought for the Koreas“. Los Angeles Times. Afrit af uppruna á 11 apríl 2016. Sótt 28. mars 2016.
  12. ↑ 이기환 (30 ágúst 2017). [이기환의 흔적의 역사]국호논쟁의 전말…대한민국이냐 고려공화국이냐. 경향신문 (kóreska). Kyunghyang Shinmun. Afrit af uppruna á 12 ágúst 2019. Sótt 2 júlí 2018.
  13. ↑ 이덕일. [이덕일 사랑] 대~한민국. 조선닷컴 (kóreska). The Chosun Ilbo. Afrit af uppruna á 18 febrúar 2020. Sótt 2 júlí 2018.
  14. 1 2 Myers, Brian Reynolds (28. desember 2016). „Still the Unloved Republic“. Sthele Press. Afrit af upprunalegu geymt þann 13. mars 2018. Sótt 10 júní 2019.
  15. ↑ Myers, Brian Reynolds (20 maí 2018). „North Korea's state-loyalty advantage“. Free Online Library. Afrit af upprunalegu geymt þann 20 maí 2018. Sótt 26 maí 2018.
  16. ↑ „South Korea country profile“. BBC News. 17 október 2023. Afrit af uppruna á 27 janúar 2024. Sótt 17 október 2023.
  17. 1 2 Geography of Korea Geymt 24 júlí 2017 í Wayback Machine, Asia Info Organization
  18. ↑ Dinerstein, Eric; og fleiri (2017). „An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm“. BioScience. 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  19. ↑ „Korea National Park Service official site“. Afrit af uppruna á 2 júlí 2010. Sótt 29 október 2010.
  20. ↑ „Samsung Electronics“.
  Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Suður-Kórea&oldid=1945309“