Hvalir

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Hvalir
Tímabil steingervinga: Snemma á eósen - okkar daga
Hnúfubakur stekkur
Hnúfubakur stekkur
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríki (Animalia)
Fylking: Seildýr (Chordata)
Undirfylking: Hryggdýr (Vertebrata)
Flokkur: Spendýr (Mammalia)
Ættbálkur: Cetacea
Brisson, 1762
Undirættbálkar

Hvalir (fræðiheitiCetacea) eru ættbálkur spendýra sem samanstendur af stórhvelum, höfrungum og hnísum. Hvalir er sá ættbálkur spendýra sem best er aðlöguð til sjávarlífs en þeir hafa aðlagast lífinu í sjónum fullkomlega og eru að engu leyti háðir landi.[1]

Ættbálkur hvala telur yfir áttatíu tegundir sem skiptast í tvo undirættbálka: skíðishvali og tannhvali, en til tannhvala teljast bæði höfrungar og hnísur. Talið er að skiptingin í undirættbálkana hafi orðið fyrir 34 milljónum ára síðan.[2]

Útlit og líffræði[breyta | breyta frumkóða]

Samanburður stærðar hvalategunda
Beinagrind Búrhvals

Skrokkur þeirra er snældu- eða spólulaga, en straumlínulaga líkamsbyggingin er helsta einkenni hvala. Hálsliðir þeirra eru nánast samvaxnir og hafa hvalir því afar litla hreyfigetu í hálsi. Annað einkenni hvala eru óvenju stórir kjálkar sem teygjast langt fram á við á höfðinu, og eitt eða tvö blástursop ofan á höfðinu. af  Framlimirnir hafa mótast í bægsli. Afturlimirnir eru líffæraleifar sem ekki tengjast hryggnum og eru faldir innan skrokksins. Hvalir hafa kröftugar sporðblöðkur sem eru aðal sundfæri þeirra. Sporðblöðkurnar eru alltaf láréttar öfugt við hjá fiskunum, og geta stærstu skíðishvalirnir og háhyrningar náð allt að 50 km  hraða á klukkustund. Flestir hvalir hafa einnig bakugga en engin bein eru í sporðblöðunum né bakuggunum, heldur eingöngu trefjar, fita og brjósk.

Hvalir geta verið frá 2,6 metrum og 135 kg (dverg búrhvalir) að 34 m og 190 tonn að þyngd líkt og Steypireyður sem er stærsta dýr jarðarinnar. Sumum tegundum er líffræðilegur munur á kynjunum, hjá mörgum skíðishvölum er kvendýrin stærri en karldýrin, en öfugt farið hjá tannhvölum.[1] 

Í löngum köfunarferðum hvala þarf að tryggja nægilegt súrefni og til þess hafa hvalir sérstakt líffæri sem kalla má "undranetið". Undranetið er fíngerður háræðavefur umhverfis mikilvægustu líffæri hvalsins sem geymir í sér súrefnisríkt blóð. Hvalir geta sem sagt verið svona lengi í kafi vegna þess að þeir nýta allt súrefnið og geyma í vöðvum og undranetinu. Undranetið þjónar einnig öðrum tilgangi sem er að jafna hitastig og þrýsting líkamans.  

Við köfun á mikið dýpi verður mikill þrýstingsmunur en þar stuðlar fituhjúpurinn að þrýstingsjöfnun, en auk hans eru sumar hvaltegundir með fljótandi fitu í höfðinu sem er kallað hvalsauki. Hvalsaukinn gerir þeim kleift að kafa niður á 2.000 metra dýpi. Beinin eru sveigjanleg og gefa eftir þeim gríðarlega þrýsting sem verður á svo miklu dýpi og lífsnauðsynlegar æðar eins og heilaslagæðar liggja inni í mænugöngum sem kemur í veg fyrir að þær leggist saman. [1] 

Fjölgun og lífsferill[breyta | breyta frumkóða]

Hvalir eru svokölluð legkökuspendýr. Æxlun og líffræðilegur þroski hvala er eins og hjá okkur mönnunum. Hvalir verða kynþroska frá þriggja til tíu ára aldurs, en það er breytilegt eftir tegund. Hvalkýr eru yfirleitt frjóar einu sinni á ári oftast á haustinn. Meðgangan er yfirleitt 10-14 mánuðir. Meðgöngunni lýkur með burði og kálfurinn verður háður móður sinni með næringu og vernd fyrstu misserin. Oftast eignast hvalkýrin eitt afkvæmi í einu en mun sjaldgæfara er að eignast tvö afkvæmi.

Þegar kálfurinn fæðist kemur sporðurinn ætíð fyrst, þar sem kálfurinn fær súrefni í móðurkviði, sem kemur í veg fyrir að kálfurinn drukkni við fæðingu. Þegar kálfurinn er svo alveg fæddur fer hann strax upp að yfirboði sjávar, með hjálp móður sinnar eða annars hvals, til þess að ná fyrsta andardrættinum. Hvalkýr hafa enga spena, en til þess að kálfurinn fái mjólk leggst kýrin á hliðina og sprautar upp í hann mjólkinni. Kálfar stærri tegunda drekka allt að 250 lítra af mjólk á dag. Þegar þeir fæðast geta þeir vegið um 1 tonn. Kálfarnir stækka ört og geta þyngst um 100 kg á sólarhring.

Æxlunarhraði stórhvala er ekki mikill, en stór skíðishvalur kemur einum kálfi til hvals á tveggja til fjögurra ára fresti. Sumar tegundir ala kálfa sína í hlýjum sjó og eru þar mánuðum saman. Í byrjun sumars halda hvalirnir svo aftur í kaldari sjó á heimskautasvæðunum til að nýta sér ríkulegt fæðuframboð þar.[3] 

Fæðunám[breyta | breyta frumkóða]

Skíðishvalir éta aðallega átu (smá krabbadýr) en tannhvalir éta að mestu leyti fisk. Hvalir éta því fisk, en eru einnig að einhverju leyti í samkeppni við fiskinn um fæðu. Áætlað hefur verið að þær rúmlega 80 tegundir hvala í heiminum éti um það bil 3-5 sinnum meira en fiskveiðifloti allra landa aflar eða um 300-500 milljón tonn af sjávarfangi árlega. Hrefnur eru atkvæðimestar í áti á fiskum en talið er að þær éti um 1 milljón tonna af fiski árlega. [4]

Skíðishvalirnir hafa sérstakan síubúnað til að afla sér fæðu, í stað tanna tannhvalana, sem kallast skíði. Skíðin eru einskonar plötur sem vaxa niður úr efri kjálka hvalanna og eru í laginu eins og rétthyrndur þríhyrningur. Fjöldi hára er síðan á langhliðinni sem snýr inn í munn hvalana. Stærð og fjöldi skíða er mismunandi eftir tegundum en þau geta orðið rúmlega 400 og allt að 4 metrar að lengd. Síunin fer þannig fram að þeir fylla ginið af sjó sem síðan er þrýst út aftur með tungunni og fæðan situr eftir. Helsta fæða skíðishvala er eins og áður sagði áta, en þeir nærast einnig á svifdýrum og smáfiskum.

Tannhvalirnir hafa aftur á móti keilulaga tennur. Tennurnar eru mismargar eftir tegundum, allt frá tveimur upp í tugi. Tennurnar eru notaðar til að grípa bráðina og bíta í sundur, en ekki til að tyggja. Tannhvalir lifa eins og áður sagði flestir á fisk, en sumir éta einnig smokkfiska og kolkrabba, og enn aðrir éta önnur dýr eins og seli eða sæljón, jafnvel aðra hvali. [1] 

Svefn[breyta | breyta frumkóða]

Ólíkt flestum dýrum þá draga hvalir andann meðvitað. Það gerir það að verkum að þeir sofna ekki alveg í langan tíma því þeir gætu drukknað. Þó svo að lítið sé vitað um svefn villtra hvala þá er vitað að hvalir sem hafa verið fangaðir og rannsakaðir hafa sofið með öðrum helming heilans í einu, svo þeir geti synt, andað og forðast rándýr og félagslíf.[2] 

Skynfæri, samskipti og gáfur[breyta | breyta frumkóða]

Hvalur að "sigla"

Eyru hvala hafa aðlagast sjávarlífi og eru því öðruvísi en eyru manna. Hvalir hafa ekki sjáanleg eyru. Í stað þess að hljóð fara í gegn um ytri eyra í mið eyrað meðtaka hvalir hljóð í gegnum hálsinn og þaðan í innra eyra. Tannhveli senda frá sér hátíðnihljóð frá líffæri sem kallast melon. Melon er mest byggt upp af fitu og stærð þess er mismunandi eftir tegundum. Því stærra melon því háðari eru tegundirnar því.

Augu hvala eru fremur lítil miðað við stærð þeirra, en þrátt fyrir það hafa þeir ágætis sjón. Augun eru á hliðum höfuðsins svo sjón þeirra byggist á tveimur flötum. Í sjó geta hvalir séð um 10,7 metra en sjá ekki eins vel ofansjávar. Hvalir sjá einnig bæði í björtu og þegar dimmt er. Ekki er vitað með vissu hvort að hvalir sjái liti en talið er að þeir geri það ekki.

Hvalir hafa ekkert lyktarskyn og lítið bragðskyn eða ekkert bragðskyn. Þrátt fyrir það virðast sumar tegundir tannhvala frekar vilja eina tegund fiska en aðra sem bendir til þess að þeir skynji eitthvað tengt bragði eða lykt.

Rödd hvala er talin hafa mikið notagildi. Sumar tegundir, eins og hnúfubakar, hafa samskipti með einskonar hvalasöng. Þessi hljóð geta verið mjög hávær, en það er mismunandi eftir tegundum. Sumar tegundir hvala notast aðeins við einskonar smelli en aðrir notast við einskonar söng.

Nokkrar tegundir eru þekktar fyrir að líkja eftir tali manna og telja vísindamenn að þetta bendi til sterkrar löngunar hvala til þess að hafa samskipti við menn.

Hvalir eru taldir kunna að kenna, læra, vinna saman og syrgja. Minni hvalir eru þekktir fyrir að taka þátt í flóknum leikjum. Þeir synda til dæmis um og mynda stöðuga bili og framleiða loftbólur. Einnig leika þeir sér að því að sprengja loftbólurnar, eða búa til fleiri minni. Stærri hvalir eru líka taldir taka þátt í leikjum, hvalurinn skilur sporðinn eftir fyrir ofan vatnsyfirborðið í nokkurn tíma sem kallað er sigla.

thumb|200px|Original

Hvalir við Ísland[breyta | breyta frumkóða]

Í hafinu við Ísland finnast margar hvalategundir þó sumar þeirra dvelji aðeins stutt þar. 23 tegundir finnast á íslensku hafsvæði en sumar þeirra dvelja stutt, eins og áður sagði og fara hér aðeins um. Hafið er tegundnum þó mikilvægt í ætisleit.[5]

Um 12 tegundir hvala teljast algengar við Ísland. Fimm þeirra eru skíðishvalir en sjö tannhvalir. Flestar þessara tegunda eru að aukast hér við land, þar má nefna Steypireyði, Langreyði, Hnúfubaka og Búrhvali. Fækkun hefur orðið á Hrefnum, en engin breyting hefur verið á stofni Sandreyða, og Grindhvala. Breytingar á nokkrum algengum tegundum við Ísland eru þó óþekktar, er þar má nefna Hnísur, Leiftur, Hnýðinga, Háhyrninga og Andanefjur.[6]

Tegund Stofnstærð
Steypireyður Balaenoptera musculus 1.000
Langreyður Balaenoptera physalus 21.000
Hnúfubakur Megaptera novaeangliae 15.000
Búrhvalur Physeter catodon 11.000
Hrefna Balanoptera acutorostrata 31.000
Sandreyður Balanoptera borealis 10.000
Grindhvalur Globicephala melas 35.000
Hnísur Phocoena phocoena > 34.000
Leiftur Lagernorhynchus actus 50-100.000
Hnýðingur Lagernorhynchus albirostris 12.000
Háhyrningur Orcinus orca 5.500
Andanefja Hyperoodon ampullatus 41.000[6]

ATH að talning á þessum stofnum voru gerðar á mismunandi tímum frá 1987 - 2010. Í stofnstærð hnísu er einungis verið að tala um í íslenska landgrunninu.

Hér við land nærast stóru reyðarhvalirnir aðallega á dýrasvifi. Hnúfubakar nærast á dýrasvifi jafnt og uppsjávarfiskum. Hrefnur hér við land lifa á breytilegu fæði en aðallega er talið að hún nærist á sandsílum, botnfiskum og síld. Tannhvalirnir nærast fyrst og fremst á fisk og smokkfiskum en háhyrningar étur mikið til sjófugla og önnur sjávarspendýr – en hér við land éta þeir einnig mikið af síld. Talið er að hvalir hér við land innbyrgði um sex milljón tonn af sjávardýrum á hverju ári – yfir tvær milljón tonna af því er fiskur – aðallega loðna og aðrir uppsjávarfiskar en einnig umtalsvert magn botnfiska. Heildarfiskát hvala er samkvæmt þessum útreikningum álíka mikið og mesti afli Íslendinga upp úr sjó fyrr og síðar. Skiptar skoðanir eru á því hvort að át hvala hafi áhrif á stofnstærð fiskistofna hér við land. Samkvæmt nýlegum rannsóknum ætti að vera hægt að auka afla af þorsk og loðnu um 20% ef stofnum af hrefnu, langreyðum og hnúfubökum er haldið í um 70% af hámarksstærð. Aðrir hafa bent á að áður en atvinnuveiðar hófust hafi fiski- og hvalastofnar lifað saman í höfunum og fiskistofnar vaxið samhliða hvalastofnunum.[6]

Hvalveiðar og aðrar hættur[breyta | breyta frumkóða]

Hvalveiðar á 18. öld

Hvalveiðar hafa verið stundaðar frá því á steinöld. Hvalir eru yfirleitt veiddir fyrir kjötið en hafa einnig verið veiddir vegna annara hluta eins og til dæmis beina, ugga og lýsis. Á 18. og 19. öld voru hvalir veiddir nánast eingöngu vegna lýsisins sem var notað til lýsingar. Á þessum tíma voru Hollendingar, Japanir og Bandaríkjamenn áhrifamestu veiðiþjóðirnar.

Hvalir voru skutaðir með handskutum af trébátum. Þá voru skotnir hvalir sem voru auðveld skotmörk og voru sléttbakar mjög vinsælir vegna þess hve hægt þeir synda, og vegna þess að þegar þeir hafa þykk fitulag sem heldur þeim á floti þegar þeir eru dauðir.

Hvalveiðar eru mjög umdeildar og nú orðið er lítil eftirspurn eftir hvalafurðum. Því hafa flestar hvalveiðiþjóðir dregið mjög úr hvalveiðum eða hætt þeim alveg. Hvalveiðar í atvinnuskyni voru bannaðar á Íslandi árið 1986, en þær hófust aftur að einhverju leyti haustið 2006.

Í dag eru Noregur, Ísland og Japan helstu veiðiþjóðirnar, ásamt sérstökum hópum í Síberíu, Alaska og N-Kanada sem veiða til einkanota. Yfirvöld taka sérstaklega áveiðum þessara frumbyggja og veit þeim undanþágu sökum veiðiaðferða þeirra því þær eru taldar eyðileggja minna. Þetta er þó farið að vekja upp spurningar með nútímavopnum og tæknivæddari samgöngum.

Hvalaskoðun

Hvölum stendur einnig ógn af mönnum óbeint. Hvalir eiga þaðtil að festast í netum eða veiðast sem meðafli á króka. Nótaveiðar eru stór þáttur í dánarorsökum hvala og annarra sjávarspendýra. Hvalir verða einnig fyrir áhrifum af mengun sjávar. Mikið magn af lífrænum efnum safnast fyrir í dýrunum vegna þess hve ofarlega þau eru í fæðukeðjunni. Kýr geta borið eiturefni í kálfana með mjólkinni.  Þessimengunarefni geta valdið krabbameini í meltingarvegi og meiri viðkvæmni gegn smitsjúkdómum. Hvölum stendur einnig ógn af því að kyngja rusli í hafinu eins og plastpokum. 

Hvalaskoðun[breyta | breyta frumkóða]

Talið er að um 13 milljónir manna hafi farið í hvalaskoðun á heimsvísu árið 2008. Almennar reglur og siðareglur hafa verið gerðar til þess að lágmarka áreiti sem hvalirnir verða fyrir. Ísland, Japan og Noregur eru bæði með hvalaskoðun og hvalveiðar sem atvinnugreinar. Hvalaskoðun veltur um 2,1 billjón dollurum árlega á heimsvísu og veitir um 13.000 störf. Hvalveiðar aftur á móti velta um 31 milljónum dollara árlega. [7][8]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Ásbjörn Björgvinsson og Helmut Lugmayr.(2002). Hvalaskoðun við Ísland. Reykjavík: JPV Útgáfa
  2. 2,0 2,1 „Whale“. Wikipedia.org, 27. September 2015. Sótt þann 3. Október 2015 af https://en.wikipedia.org/wiki/Whale
  3. Jón Már Halldórsson. (2002). „Hvernig fjölga hvalir sér?“ Vísindavefurinn. Sótt 5. október 2015. http://visindavefur.is/?id=2538.
  4. Jakob Jakobsson. (2000). „Hversu mikið af fiski éta hvalir?“ Vísindavefurinn. Sótt þann 5. október 2015 af  http://visindavefur.is/?id=635.
  5. Hvalasafnið Húsavík. (e.d.) „Hvalir við Ísland“. Hvalasafn.is. Sótt 3. Október 2015 af http://www.hvalasafn.is/hvalir-vid-island/
  6. 6,0 6,1 6,2 Snorri Baldursson. (2014). Lífríki Íslands, vistkerfi lands og sjávar. Reykjavík: Bókaútgáfan Opna og forlagið. 
  7. O‘Connor S, Campbell R, Cortez H, Knowles T. (2009). "Whale watching worldwide: tourism numbers, expenditures and expanding ecomnomic benifits". Sótt þann 5. október 2015 af: http://www.ifaw.org/sites/default/files/whale_watching_worldwide.pdf
  8. "Commercial Whaling: Good whale hunting" (2012). The Economist. 4 March 2012. Sótt þann 5. Október 2015 af http://www.economist.com/blogs/babbage/2012/03/commercial-whaling
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Einkennismerki Wikilífvera
Wikilífverur eru með efni sem tengist