Fálki

Fálki
	; Íslenskur fálki (Falco rusticolus islandicus)
Ástand stofns
	; Í útrýmingarhættu
Vísindaleg flokkun
Ríki:	Dýraríki (Animalia);
Fylking:	Seildýr (Chordata);
Flokkur:	Fuglar (Aves);
Ættbálkur:	Fálkungar (Falconiformes);
Ætt:	Fálkaætt (Falconidae);
Ættkvísl:	Falco;
Tegund:	F. rusticolus;
Tvínefni
	Falco rusticolus; Linnaeus, 1758

Útbreiðsla. Dökkgrænn litur eru staðfuglar.

Fálkinn (Falco rusticolus) er stór ránfugl af ætt fálka (Falconidae) og stærsta tegund fálkaættarinnar. Á Íslandi er fálkinn sjaldgæfur varpfugl sem verpur dreift um landið og er að mestu staðbundinn. Íslenski fálkastofninn er lítill í alþjóðlegum samanburði en telst vera stór hluti evrópska stofnsins, og ber Ísland því mikla ábyrgð á vernd tegundarinnar. Fálkinn er alfriðaður hér á landi.

Fálkinn hefur lengi gegnt sérstöku hlutverki í íslenskri sögu og menningu. Frá [miðaldir|miðöldum]] voru íslenskir fálkar veiddir og fluttir út til Evrópu, þar sem þeir voru tamdir til fálkaveiða og þóttu meðal hinna verðmætustu veiðifugla. Fálkinn var áður í skjaldarmerki Íslands og Fálkaorðan, eitt æðsta heiðursmerki landsins, dregur nafn sitt af fuglinum. Vegna þessa sögulega og menningarlega vægis hefur fálkinn oft verið talinn eitt helsta tákn íslenskrar náttúru.

Helstu einkenni

Fálkinn (Falco rusticolus) er stærsta tegund fálkaættarinnar (Falconidae). Fullorðinn kvenfugl vegur að jafnaði um 1500–1800 g en karlfugl 1200–1400 g. Lengd fuglanna er um 50–60 cm og vænghafið 130–160 cm.

Mikill einstaklingsmunur er á lit fálka, allt frá nær alhvítum fuglum til mjög dökkra. Íslenskir fálkar eru yfirleitt gráleitir í fullorðinsbúningi; karlfuglar eru oft ljósari en kvenfuglar. Ungfuglar eru brúngráir og virðast dekkri. Aldur fugla má meðal annars greina af lit á fótum, vaxhúð við goggrót og augnbörmum, sem er gul á fullorðnum fuglum en blágrá á ungfuglum.

Á hverju ári sjást hérlendis hvítir fálkar sem eru gestir frá Grænlandi. Grænlenskir fálkar eru einnig nefndir hvítfálkar. Á fyrri öldum, þegar fálkar voru veiddir til útflutnings, voru þeir flokkaðir og verðlagðir eftir lit. Gráir voru algengastir, hálfhvítir sjaldgæfari og hvítir voru enn sjaldgæfari en einnig þeir verðmætustu.

Fálkinn er mjög hraðfleygur og fimur á flugi. Hann hremmir bráð oftast á lofti en einnig á landi og yfirborði vatns. Fálkinn er fremur þögull fugl en á varpstöðvum gefur hann frá sér hvellt væl og í árásarhug gargar hann reiðilega. Fálkinn er ófélagslyndur fugl sem veiðir yfirleitt einn. Á haustin má stundum sjá nokkra ungfugla saman og pör eiga það til að veiða saman.

Talið er að fálkar geti orðið yfir 30 ára gamlir.

Útbreiðsla og búsvæði

Fálkinn er norðlægastur allra fálkategunda og hefur hringlaga útbreiðslu um Norðurheimskautssvæðið. Fálkinn verpur í Norður-Ameríku, á Grænlandi og í nyrstu hlutum Evrópu og Asíu, þar á meðal á Ísland|Íslandi. Kjörbúsvæði hans eru opin svæði, einkum túndra, en hann finnst einnig á mörkum barrskógabeltisins.

Á Íslandi er fálkinn sjaldgæfur varpfugl sem verpur dreift um landið. Hann heldur sig að mestu á láglendi og á mörkum láglendis og hálendis, þó hann geti einnig orpið inn til hálendis. Þéttleiki hans er mestur á Norðausturlandi, þar sem stofn rjúpu (Lagopus muta), aðalfæðu fálkans, er þéttastur. Jökulsárgljúfur teljast eitt mikilvægasta búsvæði fálkans á Íslandi og þar hafa staðið yfir rannsóknir frá árinu 1981.

Fálkinn er að mestu staðbundinn fugl. Fullorðnir fuglar halda sig yfirleitt á heimaslóðum allt árið ef næg fæða er fyrir hendi, en ungfuglar ferðast víða um landið og halda sig oft nær ströndinni á veturna.

Varp

Fálkinn verður kynþroska 2–4 ára gamall. Hann helgar sér varpóðal sem hann ver gegn öðrum fálkum, en veiðilendur eru ekki bundnar við ákveðin óðul. Parfálkar eru yfirleitt trygglyndir og halda sambandi sínu þar til annar fuglinn fellur frá.

Varptími hefst síðla vetrar, í mars eða apríl. Fálkinn verpur í klettum, árgljúfrum og giljum, oft á óaðgengilegum stöðum. Hreiður eru yfirleitt lítið undirbúin og algengt er að fálkinn taki yfir gömul hrafnshreiður. Kvenfuglinn verpur oftast 3–5 eggjum og sér um útungun, sem tekur um fimm vikur, á meðan karlfuglinn aflar fæðu. Ungarnir verða fleygir eftir 6–7 vikur en eru fyrst um sinn háðir foreldrum sínum. Afföll ungfugla eru mikil fyrsta árið.

Stofnstærð og vernd

Íslenski fálkastofninn er lítill og er áætlað að hann telji um 300–400 varppör. Á veturna eru fuglarnir taldir vera á bilinu 1000–2000.

Stofnstærð fálkans fylgir sveiflum í rjúpnastofninum með 2–4 ára töf. Hnignun rjúpnastofnsins á síðari árum hefur haft neikvæð áhrif á viðkomu fálkans, einkum á Vestur- og Suðurlandi.^[1]

Íslenski fálkastofninn er talinn nema 30–60% af evrópska stofninum og ber Ísland því mikla ábyrgð á vernd hans. Fálkinn er á válista Náttúrufræðistofnunar og frá árinu 2025 flokkaður sem tegund í hættu. ^[2]

Helstu ógnir eru fækkun rjúpu, truflun á varpstöðvum, ólögleg veiði og uppsöfnun eiturefna í fæðuvefnum.

Fálkinn hefur verið alfriðaður á Íslandi frá árinu 1940. Fyrir miðja síðustu öld hafði þrengt mjög að stofninum og friðun löngu orðin tímabær. Eggja- og ungataka fyrri ára hafði sett sitt mark á stofninn en einnig varð fálkinn fyrir barðinu á skipulegri herferð gegn vargfuglum sem hófst seint á 19. öld og hélst við fram á 20. öldina. Herferðinni var meðal annars beint gegn haförnum enda eitt af markmiðum herferðarinnar að vernda æðarvarp við Breiðafjörð. Hafernir og fálkar voru skotnir þar sem til þeirra náðist og voru greiddar 20 krónur fyrir fuglinn en það þóttu miklir peningar í þá daga. Á svipuðum tíma hófst einnig herferð gegn refum og voru eitruð hræ borin út og skilin eftir á víðavangi. Hafernir og fálkar sóttu í hræin og drápust af völdum eitursins. Haförninn var alfriðaður árið 1914.

Árið 1919 var fálkinn einnig friðaður með lögum enda hafði honum fækkað mjög mikið. Þeim lögum var hinsvegar aflétt árið 1930 og milli 1930 og 1940 var skotið talsvert af fálka til uppstoppunar. Á þeim tíma var gengið mjög nærri stofninum.

Fæða

Rjúpan (Lagopus muta) er algengasta og mikilvægasta bráð fálkans á Íslandi. Hún tilheyrir ættkvíslinni Lagopus innan orrafugla og er staðfugl sem finnst um allt land, bæði á láglendi og hálendi, allt árið um kring. Íslenski stofninn telst til sérstakrar undirtegundar, Lagopus muta islandorum, sem finnst hvergi annars staðar.

Rjúpan er þéttvaxinn, lágfættur fugl með fiðraðar tær sem draga úr hitatapi og auðvelda gang í snjó. Hún skiptir um bolfiður þrisvar sinnum á ári og hefur því vetrar-, sumar- og haustbúning, sem veitir henni góða feluliti á mismunandi árstímum. Þrátt fyrir þessar aðlaganir er rjúpan sérstaklega berskjölduð gagnvart afráni fálkans að vorlagi, einkum karrarnir sem verja óðul sín og eru þá áberandi.

Samspil fálka og rjúpu er eitt skýrasta dæmi á Íslandi um tengsl rándýrs og bráðar. Rannsóknir sýna skýrt samband milli stærðar rjúpnastofnsins og viðkomu fálkans á Íslandi.^[3] Stofnsveiflur rjúpunnar eru reglubundnar og hafa áhrif á stofnstærð og viðkomu fálkans. Jafnframt getur aukið afrán fálkans haft áhrif á hnignun rjúpnastofnsins. Vegna þess að rjúpan er eini villti grasbítur hryggdýra á Íslandi sem sýnir reglubundnar stofnsveiflur hafa þessi tengsl verið mikið rannsökuð.

Fálkar sem verpa nærri sjó veiða einnig sjófugla og við ferskvatn taka þeir endur. Bráð fálkans spannar allt frá smáum spörfuglum upp í stærri fuglategundir, svo sem grágæs. Á Íslandi veiðir fálkinn jafnframt [[hagamús|hagamýs] og leggst stundum á hræ, einkum yfir vetrartímann þegar fæðuframboð er minna. Hræát er talið vera aðlögun að aðstæðum á norðlægum slóðum.

Heimildir

↑ Nielsen, Ólafur K. (2012). Rannsóknir á fálkastofni Íslands.
↑ Válisti fugla 2025: https://www.natt.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla-2025
↑ Nielsen, Ólafur K. (2002). Fálki kostgangari. Náttúrufræðingurinn.

„Náttúrufræðistofnun - Fálkarannsóknir“. Sótt 4. mars 2006.
Fyrirmynd greinarinnar var „Gyrfalcon“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 4. mars 2006.

Sjá einnig

Tenglar

[1] Nielsen, Ólafur K. (2012). Rannsóknir á fálkastofni Íslands.

[2] Válisti fugla 2025: https://www.natt.is/is/midlun/utgafa/valistar/fuglar/valisti-fugla-2025

[3] Nielsen, Ólafur K. (2002). Fálki kostgangari. Náttúrufræðingurinn.

[1]

[2]

[3]