Ríkisstjórnir Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks 1995 – 2007

George Bush og Davíð Oddsson í Hvíta húsinu í júlí 2004

Ríkisstjórnir Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks 1995 – 2007 voru stjórnarsamband á milli Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sem myndaðist eftir Alþingiskosningarnar 1995 og lauk eftir kosningarnar 2007. Á tíma stjórnanna var mikil umbreyting í íslensku efnahagslífi og voru mörg ríkisfyrirtæki einkavædd. Eftir bankahrunið á Íslandi haustið 2008 og efnhagskreppuna sem fylgdi í kjölfarið var þessum ríkisstjórnum oft um kennt.

Var ákveðið að ráðast í frekari skattalækkanir, og er tekjuskattur fyrirtækja nú 18%, eignarskattur hefur verið felldur niður og erfðaskattur stórlega lækkaður. Tekjuskattur einstaklinga hefur einnig verið lækkaður, en á móti hefur komið, að útsvar, sem rennur til sveitarfélaga, hefur hækkað. Vegna bættra kjara greiddu fleiri tekjuskatt en áður.

Ríkisstjórnin beitti sér vorið 2004 fyrir frumvarpi, sem setti hömlur við eignarhaldi stórfyrirtækja á fjölmiðlum og samþjöppun eignarhalds. Fjölmiðlafrumvarpið svonefnda var mjög umdeilt, enda blasti við að það myndi aðallega bitna á Norðurljósum hf. Frumvarpið var samþykkt eftir talsverðar breytingar sumarið 2004. En forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson, synjaði frumvarpinu staðfestingar og var það í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins að forseti synjaði frumvarpi frá Alþingi staðfestingar. Eftir nokkurt þóf samþykkti Alþingi að taka frumvarpið aftur, og varð því ekki úr þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarpið. Skömmu eftir þessar málalyktir greindist Davíð með krabbamein í nýrum og hálsi, en hann náði fullum bata og tók við stöðu utanríkisráðherra haustið 2004, er Halldór Ásgrímsson tók við forsætisráðuneytinu.

Stjórnarmyndanir

Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks hélt meirihluta sínum í kosningunum 1995, en aðeins með eins manns meirihluta. Davíð Oddsson myndaði ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og varð Halldór Ásgrímsson, formaður Framsóknarflokksins, utanríkisráðherra. Sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig fylgi í þingkosningunum 1999, þótt hann hefði haft stjórnarforystu í átta ár. Í kosningunum vorið 2003 tapaði Sjálfstæðisflokkurinn talsverðu fylgi. Þrátt fyrir það hélt ríkisstjórnin þingmeirihluta sínum, og sömdu stjórnarflokkarnir um að halda samstarfi sínu áfram, og tæki Halldór Ásgrímsson við stöðu forsætisráðherra eftir eitt og hálft ár.

Verk

Einkavæðing íslensku ríkisbankanna

Einkavæðing hinna svokölluðu ríkisbanka var liður í stefnu ríkisstjórna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Áhersla var lögð á sölu ríkisfyrirtækja og var það hornsteinn í efnahagsstefnu tímabilsins. Með þeim hætti átti að draga úr umsvifum ríkisreksturs, efla skilvirkni markaðarins og stuðla að aukinni dreifingu valds í samfélaginu. Við söluna lét ríkið af beinum bankarekstri en tók þess í stað upp hlutverk eftirlitsaðila og regluvarðar.

Hlutafélagavæðing og útboð

Árið 1997 var lögum breytt til að gera Búnaðarbanka og Landsbanka að hlutafélögum í eigu ríkisins. Ári síðar var Fjárfestingarbanki atvinnulífsins (FBA) myndaður úr fjórum fjárfestingarlánasjóðum, og sameinaðist síðar Íslandsbanka. Haustið 1998 bauð ríkið almenningi og starfsmönnum að kaupa 15% hlut í Landsbanka og Búnaðarbanka. Áhuginn reyndist mikill og hafa þessi útboð, ásamt sölu FBA, verið kölluð upphaf „hlutabréfaæðisins“ sem ríkti á Íslandi fyrir og um aldamótin 2000. Alls voru yfir 12.000 einstaklingar skráðir fyrir hlutum í Landsbankanum og rúmlega 93.000 í Búnaðarbankanum.

Söluferli

Með setningu laga nr. 70/2001 fékk ríkisstjórnin heimild til að selja allt hlutafé ríkisins í bönkunum. Ákvörðun Alþingis var með þeim hætti að nánari útfærsla sölunnar, svo sem skilyrði um verð og kaupendur, var alfarið í höndum framkvæmdarvaldsins, einkum ráðherranefndar um einkavæðingu. Horft var til þess að fá svokallaða kjölfestufjárfesta til að taka við bönkunum, öfluga aðila sem áttu að leiða stefnumótun þeirra og rekstur.

Endanleg sala Landsbankans fór fram þann 19. október 2002 þegar ríkið lét eignarhaldsfélaginu Samson eftir 45,8% hlut fyrir 12,3 milljarða króna. Aðaleigendur félagsins voru feðgarnir Björgólfur Guðmundsson og Björgólfur Thor Björgólfsson. Tæpum mánuði síðar, þann 16. nóvember, var sami hlutur í Búnaðarbankanum seldur til hins svokallaða S-hóps á 11,9 milljarða króna.

Eftirmálar og rannsóknir

Einkavæðingin var umdeild og litaðist umræðan af ásökunum um „einkavinavæðingu“, þar sem því var haldið fram að pólitísk tengsl hefðu ráðið för við val á kaupendum. Steingrímur Ari Arason, fulltrúi í einkavæðingarnefnd, sagði sig úr nefndinni í september 2002 vegna ósættis við þau vinnubrögð sem þar voru viðhöfð.

Nánari rannsóknir og athugun eftir bankahrunið 2008 vörpuðu nýju ljósi á ferlið. Íslenska ríkið hafði með sölunni misst tökin á bankakerfinu, sem stækkaði stjórnlaust á næstu árum. Rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu árið 2017 að aðkoma þýska bankans Hauck & Aufhäuser að kaupum Búnaðarbankans hafi verið á villandi forsendum. Þýski bankinn hafi borið enga fjárhagslega áhættu heldur verið leppur fyrir aflandsfélag í eigu íslenskra fjárfesta.

Annað

Meðal annara verka ríkisstjórna Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks undir forustu Davíðs Oddssonar og Halldórs Ásgrímssonar má nefna: Tjáningarfrelsi komið inn í ríkisstjórnina í stað prentfrelsis. Símnúmerakerfi landsins var samræmt með 7-tölustöfum og gjaldskrá símtala í fastlínukerfi var samræmd. Æviráðningar opinberra starfsmanna voru afnumdar. Boðið var upp á nám til stúdentsprófs sem tæki skemmri tíma en 4 ár. Bryddað var upp á degi íslenskrar tungu. Norðurál tók til starfa á Grundartanga í Hvalfirði 1998. Póstur og Sími voru aðskildir í Landssímann og Íslandspóst og almenningi gefinn kostur á að kaupa hlutabréf í Landssímanum. Búið var í haginn fyrir farsímavæðingu landsmanna. Netvæðing landsins hófst. Reikningsskil ríkisins voru færð til þess sem þekkist hjá fyrirtækjum og skattar voru einnig lækkaðir. Ríkisstjórn Íslands með Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson í forustu, ákvað að styðja innrás Bandaríkjanna í Írak árið 2003.

Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar

Ráðuneyti Davíðs Oddssonar sat frá 23. apríl 1995 til 15. september 2004.

Ráðherrar í annarri ríkisstjórn Davíðs Oddssonar

Forsætis

Hagstofan

Utanríkis

Fjármála

Sjávarútvegs

Dóms

Iðnaðar og Viðskipta

Heilbrigðis

Mennta

Landbúnaðar

Samgöngu

Félags

Umhverfis

23. apríl 1995

Davíð Oddsson

Halldór Ásgrímsson

Friðrik Sophusson

Þorsteinn Pálsson

Finnur Ingólfsson

Ingibjörg Pálmadóttir

Björn Bjarnason

Guðmundur Bjarnason

Halldór Blöndal

Páll Pétursson

Guðmundur Bjarnason

1996

1997

1998

16. apríl 1998

Geir H. Haarde

1999

11. maí 1999

DO

HÁ

HÁ

28. maí 1999

Árni M. Mathiesen

Sólveig Pétursdóttir

Guðni Ágústsson

Sturla Böðvarsson

Siv Friðleifsdóttir

31. desember 1999

Valgerður Sverrisdóttir

2000

2001

14. apríl 2001

Jón Kristjánsson

2002

2. mars 2002

Tómas Ingi Olrich

2003

23. maí 2003

Björn Bjarnason

Árni Magnússon

31. desember 2003

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir

15. september 2004

^{[heimild vantar]}

Tenglar

• Stjórnarsamstarf í 4400 daga; grein í Fréttablaðinu 2007

Fyrirrennari: Viðeyjarstjórnin

Ríkisstjórn Íslands (23. apríl 1995 – 15. september 2004)

Eftirmaður: Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar