Litháen

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Lýðveldið Litháen
Lietuvos Respublika
Fáni Litháen Skjaldamerki Litháen
Fáni Skjaldarmerki
Þjóðsöngur:
Tautiška giesmė
Staðsetning Litháen
Höfuðborg Vilníus
Opinbert tungumál litháíska
Stjórnarfar Lýðveldi
Dalia Grybauskaitė
Saulius Skvernelis
Evrópusambandsaðild 2004
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
128. sæti
65.300 km²
1,35
Mannfjöldi
 - Samtals (2015)
 - Þéttleiki byggðar
123. sæti
2.900.787
45/km²
VLF (KMJ)
- Samtals
- á mann
áætl. 2014
70,840 millj. dala (82. sæti)
23.850 dalir (45. sæti)
VÞL (2013) Dark Green Arrow Up.svg 0,818 (41. sæti)
Gjaldmiðill Evra (EUR)
Tímabelti UTC+2/+3
Þjóðarlén .lt
Landsnúmer 370

Litháen, Lýðveldið Litháen (í eldra máli Lithaugaland; litháíska: Lietuva eða Lietuvos Respublika) er land í Norður-Evrópu, eitt Eystrasaltslandanna. Það á landamæri að Lettlandi í norðri, Hvíta-Rússlandi í austri og Póllandi og Kaliningrad (Rússlandi) í suðri. Í vestri liggur landið að Eystrasalti. Opinbert tungumál landsins, litháíska, er annað tveggja baltneskra mála sem enn eru töluð. Hitt er lettneska.

Um aldir bjuggu nokkrar baltneskar þjóðir í landinu þar til Mindaugas sameinaði þær á 4. áratug 13. aldar. Hann var fyrsti stórhertogi Litháen og síðan konungur. Stórhertogadæmið gekk í Lúblínsambandið árið 1569 og Pólsk-litháíska samveldið varð til. Þessu ríki var skipt milli nærliggjandi stórvelda, Rússlands, Prússlands og Austurríkis, frá 1772 til 1795 og stærstur hluti Litháens féll Rússneska keisaradæminu í skaut. Undir lok Fyrri heimsstyrjaldar 1918 lýsti Litháen yfir sjálfstæði. Árið 1940, í Síðari heimsstyrjöld, lögðu Sovétmenn og síðan Þjóðverjar landið undir sig. Þegar Þjóðverjar hörfuðu 1944 lögðu Sovétmenn landið aftur undir sig og Sovétlýðveldið Litháen var stofnað árið 1945. Árið 1990 lýsti Litháen yfir sjálfstæði frá Sovétríkjunum, fyrst allra sovétlýðvelda.

Litháen gerðist aðili að Evrópusambandinu og Atlantshafsbandalaginu árið 2004. Það er þátttakandi í Schengen-samstarfinu og tekur þátt í norrænu samstarfi eins og Norræna fjárfestingarbankanum. Hagvöxtur í Litháen hefur verið mjög mikill frá aldamótum og landið er því stundum kallað baltneski tígurinn. Við þróun iðnaðar í Litháen hefur verið lögð áhersla á líftækni og vélaframleiðslu. Gjaldmiðill landsins, litasið, hefur verið festur við evru frá árinu 2002

Litháen á forsögulegum tíma[breyta | breyta frumkóða]

Talið er að fyrsta fólkið hafi sest að á svæðinu sem nú er Litháen eftir síðustu ísöld fyrir um 10.000 árum. Næstu árþúsund blönduðust indó-evrópskar þjóðir heimamönnum og mynduðu ýmis þjóðerni Eystrasaltslandanna. Fyrstu skriflegu heimildin þar sem minnst er á Litháen er í þýska miðaldahandritinu, Annálar Quedlinborgar frá 9. mars 1009.

Miðaldir[breyta | breyta frumkóða]

Í lok 14. aldar var Litháen eitt af stærstu löndum Evrópu. Aðdragandi þess var að árið 1385 samþykkti Jogaila stórhertogi tilboð Pólverjar um að verða konungur þeirra. Jogaila byrjaði að kristna Litháa, þannig að Litháen var eitt af síðustu svæðum í Evrópu til að taka kristni.

Eftir tvær borgarastyrjaldir varð Vytautas stórhertogi af Litháen árið 1392. Á valdatíma hans, náði Litháen hámarki útþenslu sínar. Ríkið varð sífellt miðstýrðara og litháískir aðalsmenn urðu sífellt meira áberandi í stjórnmálum ríkisins.

Eftir dauða Jogaila og Vytautas, reyndu litháískir aðalsmenn að brjóta upp sambandið milli Póllands og Litháen. Þeir völdu stórhertoga af Jagiellon ættinni, en í lok 15 aldar neyddist Litháen til að taka upp nánara band við Pólland þar sem þeim stóð ógn af hinu vaxandi stórhertogadæmi við Moskva.

Nýöld[breyta | breyta frumkóða]

Samveldið Pólland – Litháen  var stofnað árið 1569. Litháen hélt sjálfstæðum stofnunum sínum, þar á meðal eigin her og gjaldmiðli og litháensk lög heldu gildi.  Með tímanum varð Litháen fyrir pólskum áhrifum á nær öllum sviðum; stjórnmálum, tungumáli, menningu og sjálfsmynd íbúanna breyttist. Frá miðri 16. öld fram á miðja 17. öld, blómstraði menning, listir og menntun. Var það ekki síst vegna áhrifa frá endurreisninni og mótmælandatrú. Frá 1573, var konungur Póllands og stórhertogi af Litháen kjörinn af aðalsmönnum, sem fengu sífellt meira völd. Þessi völd, sérstaklega neitunarvald aðalsmanna, leiddi til stjórnleysis og hugsanlega til þess að samveldið leystist upp.

Borgir[breyta | breyta frumkóða]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist