Biblían

Biblían er safn trúarrita frá ólíkum tímum fornaldar. Biblían er undirstaða gyðingdóms og kristni, og mikilvæg í öðrum abrahamískum trúarbrögðum, eins og íslam. Biblían er safnrit, upphaflega skrifað á hebresku (sumir hlutar á arameísku) og koine grísku. Ritin sem mynda Biblíuna eru af ýmsu tagi, meðal annars leiðbeiningarrit, sagnarit, kvæði, spádómar, og fleira. Hvaða rit mynda Biblíuna er misjafnt eftir trúarhópum, en það safn rita sem sátt er um í tilteknu samhengi er kallað „kanóna Biblíunnar“ eða „kanónísk rit“. Trúað fólk álítur gjarnan að Biblían sé innblásin af guði, en skilningur á því hvað það felur í sér og hvernig beri að túlka Biblíuna er mjög mismunandi.

Trúarritin eða ritningarnar sem mynda Biblíuna voru tekin saman af ólíkum trúarhópum á ólíkum tímum. Elsti hlutinn er Fimmbókaritið eða Torah („kenningin“ á hebresku). Þessi hluti fjallar meðal annars um um sköpun heimsins, upphaf mannkyns, syndaflóðið, lögmálið, frelsun Ísraels og fólks hans frá Egyptalandi, og afhendingu boðorðanna tíu. Næstelsti hlutinn er safn spádómsrita (Nevi'im) sem segja frá sögu Gyðinga, og sýnum og vitrunum spámanna. Þriðji hlutinn (Ketuvim) er safn sagnarita, orðskviða, og sálma. Þessi rit mynda Hebresku Biblíuna (Tanakh). Elsta heildarsafn hennar er Masora-Biblían, rituð á hebresku og arameísku, frá miðöldum, sem nútíma rabbínismi lítur á sem hina opinberu útgáfu textans. Undirstaða Gamla testamentisins í kristni er hins vegar Sjötíumannaþýðingin á Tanakh, gerð á koine grísku milli 3. og 2. aldar f.Kr., en hún fer að stórum hluta saman við Hebresku Biblíuna.

Kristin trú mótaðist á grundvelli gyðingdóms seinna musterisins frá 1. öld e.Kr. með Sjötíumannaþýðinguna sem undirstöðurit. Í frumkristni héldu kristnir menn áfram þeirri hefð gyðinga að skrifa niður trúarrit sem undirstöðu trúariðkunar og kennisetninga. Guðspjöllin eru rit sem segja frá kenningum, dauða og upprisu Jesú. Þau voru tekin saman, ásamt Pálsbréfum og öðrum ritum, í Nýja testamentið. Nýja testamentið var að mestu fullmótað á 4. öld.^[1] Auk hinna kanónísku (viðurkenndu) rita Gamla og Nýja testamentisins, eru fleiri rit oft höfð með í heildarútgáfum Biblíunnar. Þetta eru svokölluð apókrýf rit (óviðurkennd rit) sem tengjast öðrum ritum Biblíunnar, en standa formlega utan hennar.

Nokkur trúarbrögð álíta rit Biblíunnar heilög og byggja trú sína meira eða minna á þeim. Meðal þessara trúarbragða eru gyðingdómur, kristni (sem skiptist í margar kirkjudeildir), mormónatrú, og vottar Jehóva. Þessi trúarbrögð eru þó ekki sammála um hvaða rit eigi heima í Biblíunni.

Biblían er víða talin vera mest selda bók allra tíma, hefur áætlaða ársveltu um 100 milljónir eintaka, og hefur haft mikil áhrif á bókmenntir og sögu víða um heim.^[2]^[3] Biblíurannsóknir hafa líka haft mikil áhrif á menningu og sögu. Bækur Biblíunnar hafa verið gagnrýndar fyrir að vera siðferðilega vafasamar, sögulega rangar, og afbakaðar eftir aldalanga þróun; meðan aðrir telja Biblíuna vera gagnlega uppsprettu sögulegrar þekkingar og siðaboðskaps. Biblían hefur verið þýdd á um helming allra tungumála heims.^[4]

Heiti

Biblía getur vísað til Hebresku Biblíunnar, sem samsvarar Gamla testamentinu í Biblíu kristinna manna; eða kristnu Biblíunnar sem inniheldur bæði Gamla og Nýja testamentið.

Orðið „Biblía“ kemur úr koine grísku τὰ βιβλία ta biblia sem þýðir „bækurnar“ (eintalan er βιβλίον biblion). Orðið biblion þýðir í reynd „rolla“ (upprúllaður strangi af papýrusblöðum) og er dregið af orðinu yfir egypskan papýrus, βύβλος byblos, með smækkunarendingu. Byblos gæti aftur verið dregið af fönísku hafnarborginni Byblos (líka þekkt sem Gebal) þar sem egypskur papýrus var fluttur út til Grikklands.^[5]

Gríska heitið ta biblia virðist hafa verið það orð sem hellenískir gyðingar notuðu yfir trúarrit sín. Skoski biblíufræðingurinn F. F. Bruce taldi að Jóhannes Khrysostómos hafi verið sá fyrsti sem notaði orðið yfir Gamla og Nýja testamentið saman, undir lok 4. aldar.^[6]

Í miðaldalatínu breyttist orðið úr fleirtölumynd hvorugkynsorðs í kvenkynsorð í eintölu (biblia, ef. bibliae) og barst þannig inn í flest Evrópumál.^[7]

Bækur

Biblíunni er skipt í margar bækur. Nokkuð er deilt um hverjar eiga að tilheyra henni, t.d. voru Apókrýfar bækur Gamla testamentisins ekki í íslensku Biblíunni frá 1866 til 1981, en voru aftur teknar upp í Biblíuna 2007. Eftirfarandi skipting er sú sem Hið íslenska Biblíufélag notar í útgáfu sinni á Biblíunni 2007:

Apókrýfar bækur Gamla testamentisins

Þýðingar

Á íslensku

Til er nokkur fjöldi þýðinga á Biblíunni og einstökum bókum hennar á íslensku. Eitt elsta handrit með þýðingum á hlutum Biblíunnar er Stjórn frá 14. öld. Oddur Gottskálksson þýddi Nýja testamentið á íslensku á 16. öld, en fyrsta heildarþýðing Biblíunnar var Guðbrandsbiblía sem kom út 1584. Árið 1815 var Hið íslenska Biblíufélag stofnað og fékk einkaleyfi á útgáfum Biblíunnar á íslensku. Nýjasta heildarþýðing Biblíunnar á íslensku er Biblía 21. aldar sem kom út árið 2007.^[8]

Tilvísanir

↑ Magnús Jónsson (1931). Saga Nýja-testamentisins. Ársrit Háskóla Íslands. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg. bls. 95.
↑ „Best-selling book“. Guinness World Records. 2021. Afrit af uppruna á 15. mars 2015. Sótt 10 maí 2025.
↑ Ash, Russell (2001). Top 10 of Everything 2002. Dorling Kindersley. ISBN 0-7894-8043-3.
↑ „2025 Global Scripture Access“. Afrit af uppruna á 13 október 2020. Sótt 23 október 2025.
↑ Brake, Donald L. (2008). A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book. Grand Rapids, MI: Baker Books. ISBN 978-0-8010-1316-4.
↑ Bruce, Frederick (1988). The Canon of Scripture. Downers Grove, Illinois: IVP Academic. ISBN 978-0-8308-1258-5.
↑ „biblio-“. Etymonline. Sótt 8.3.2026.
↑ Guðrún Guðlaugsdóttir (11. febrúar 2007). „Biblían - bók bókanna - ný þýðing!“. Morgunblaðið. bls. 24.

Tenglar

Hið íslenska Biblíufélag
Biblía 21. aldar, íslensk þýðing frá 2007
Biblían, íslensk þýðing frá 1981 á vef Snerpu

[1] Magnús Jónsson (1931). Saga Nýja-testamentisins. Ársrit Háskóla Íslands. Ríkisprentsmiðjan Gutenberg. bls. 95.

[2] „Best-selling book“. Guinness World Records. 2021. Afrit af uppruna á 15. mars 2015. Sótt 10 maí 2025.

[RussellAsh-3] Ash, Russell (2001). Top 10 of Everything 2002. Dorling Kindersley. ISBN 0-7894-8043-3.

[4] „2025 Global Scripture Access“. Afrit af uppruna á 13 október 2020. Sótt 23 október 2025.

[5] Brake, Donald L. (2008). A visual history of the English Bible: the tumultuous tale of the world's bestselling book. Grand Rapids, MI: Baker Books. ISBN 978-0-8010-1316-4.

[6] Bruce, Frederick (1988). The Canon of Scripture. Downers Grove, Illinois: IVP Academic. ISBN 978-0-8308-1258-5.

[7] „biblio-“. Etymonline. Sótt 8.3.2026.

[8] Guðrún Guðlaugsdóttir (11. febrúar 2007). „Biblían - bók bókanna - ný þýðing!“. Morgunblaðið. bls. 24.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]