Landselur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Landselur
Seehund.jpg
Ástand stofns
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríki (Animalia)
Fylking: Seildýr (Chordata)
Flokkur: Spendýr (Mammalia)
Ættbálkur: Rándýr (Carnivora)
Undirættbálkur: Hreifadýr (Pinnipedia)
Ætt: Selaætt (Phocidae)
Ættkvísl: Selaættkvísl (Phoca)
Tegund: P. vitulina
Tvínefni
Phoca vitulina
Linnaeus, 1758

Landselur (einnig láturselur eða vorselur,[1] fræðiheiti: Phoca vitulina) er ein útbreiddasta selategund heims. Landselur lifir meðfram ströndum í norðurhluta Kyrrahafs, Norður-Atlantshafs og einnig í Eystrasalti. Landselur er önnur tveggja selategunda sem kæpir við Ísland - hin er útselur.

Dýrafræðingar hafa greint fimm undirtegundir af landsel.

Stærð stofnsins er áætluð á bilinu 400 til 500 þúsund dýr samanlagt, þar af 70 til 90 þúsund í norðaustur-atlantshafsstofninum. Í heild er stofninn í góðu standi en við Grænland, Hokkaido í Japan og í Eystrasalti hefur landselnum verið því sem næst útrýmt.


Einkenni[breyta]

Landselur á sundi

Landselir eru gráir, brún eða gulgráir á lit með svartar doppur en ljósir á kvið. Nokkrar undirtegundir hafa ljósar doppur á dökkum feldi. Liturinn fer mikið eftir árstíðum, hárafari, kyni og aldri.Hreifarnir eru fremur litlir og höfuðið stórt miðað við aðra seli. Höfuðið er nánast hnöttótt og augun stór.

Brimlarnir verða um 1,5 til 2 m á lengd og vega um 100 - 150 kíló. Urturnar eru ívið minni.

Urturnar geta orðið 30 til 35 ára gamlar en brimlarnir 20 til 25. Dýrafræðingar hafa getið sér til um að samkeppni brimlana á fengitímanum valdi aldursmuninum.

Útbreiðsla[breyta]

Útbreiðsla landsels

Landselurinn er algengasta selategundin við Ísland og má finna hann allt í kringum landið. Við norðausturland og Austfirði er hann þó fremur sjaldgæfur.

Í Evrópu má finna hann við strendur allt frá Biskajaflóa í suðri til Hvítahafs í norðri, við Svalbarða, Ísland, suður og vestur Grænland.

Við austurströnd Ameríku má finna hann langleiðina frá Labrador í norðri til Flórída í suðri. Landselur lifir einnig í Kyrrahafinu frá nyrstu eyjum í Japan norður til Aleutaeyja og suður til Kaliforníu. Landselur lifir að jafnaði ekki í návígi við hafís en er í raun fremur hitakær selategund.

Undirtegundir[breyta]

Dýrafræðingar hafa greint fimm undirtegundir landsels:

  • Phoca vitulina vitulina, lifir við strandlengju norður Evrópu (þar með talið Ísland)
  • Phoca vitulina concolor, lifir við austurströnd Norður-Ameríku
  • Phoca vitulina mellonae, lifir í vötnum í norðurhluta Québec í Kanada (ein af fáum tegundum sela sem lifa í ósöltu vatni). Margir dýrafræðingar vilja telja ekki telja þessa seli sem eigin undirtegund heldur sem tilheyrandi v. concolor.
  • Phoca vitulina richardsi, lifir við vesturströnd Norður-Ameríku frá Alaska til Baja California-skaga.
  • Phoca vitulina stejnegeri, lifir við strendur Hokkaido í Japan, Kúrilaeyja og Kamtsjaka-skaga

Æti og lifnaðarhættir[breyta]

Landselir við Fanø, Danmörk

Uppistaðann í fæðu landsels er fiskur, oftast smáfiskur eins og smár þorskur eða ufsi en þeir éta einnig síli, loðnu, steinbít, síld, sandkola ásamt öðrum fisktegundum og hryggleysingjum, sérlega smokkfisk. Landselurinn er fremur góður kafari, getur verið í kafi allt að 25 mínútum og kafað niður á 50 metra dýpi þó oftast kafi hann einungis í nokkrar mínútur og sjaldan dýpra en um 20 metra. Hann heldur sig oftast nálægt landi, fer sjaldan lengra en um 20 km og heldur sig oft innan um sker en einnig í árósum. Landselurinn fer einnig langar ferðir upp ár til að veiðar lax og silung.

Landselir eru félagslyndir og oft megi sjá hópa af þeim á ströndum. Þeir eru eins og aðrir selir fremur klunnalegir á þurru en fara gjarnan upp á land og liggja þar og skiptir ekki máli hvort það er stórgrýti eða sandstrendur. Fullvaxnir landselir ferðast lítið en ung dýr flakka yfir stærri svæði. Þeir koma ár eftir ár á sömu slóðir til að kæpa.

Landselir hafa kynmök á sundi og eru fjölkvænisdýr þó engin dæmi séu um að brimlarnir safni að sér urtum. Að loknum kynmökum skiptir brimillinn sér ekki freka af urtunni. En brimlarnir keppa hver við annan um urturnar og verða oft harðir bardagar af.

Urturnar kæpa að vorlagi, suðrænu undirtegundirnar þegar í febrúar en við Ísland í maí - júní, og einungis einum kóp. Kóparnir eru við fæðingu milli 10 til 15 kg á þyngd og 70 til 90 cm á lengd. Þeir missa hvíta fósturhárið strax fyrir kæpingu og eru þá syndir. Þeir eru á spena einungis í þrjár til fjórar vikur og sjá síðan um sig sjálfir en á þeim vikum hafa þeir tvöfaldað þyngd sína. Fengitími er skömmu eftir að kópurinn er hættur á spena. Meðgöngutíminn er um 11 mánuði en fyrstu þrjá mánuðina þroskast fóstrið ekki heldur liggur í dvala.

Brimlar verða kynþroska um 5-6 ára en urtur nokkru fyrr, 3 til 4 ára.

Landselir við Ísland[breyta]

Landselur er algengur við sunnan, vestan og norðanvert Ísland. Ekki er vitað hversu stór stofninn er en hann stórminkaði á síðustu áratugum 20. aldar.

Við talningu 1980 töldust vera 34 000 dýr við landið en einungis 15 000 við samskonar talningu 1997 og 10 000 árið 2003 [2].

Nöfn á sel[breyta]

Karldýrið er nefnt brimill og kvendýrið urta. Afkvæmin eru nefnd kópur og fæðingin að kæpa. Þar sem urtan kæpir er nefnt látur.

Veiði og nyt[breyta]

Selir hafa verið veiddir við landið allt frá landnámi. Skinn voru notuð t.d. við skógerð en aðallega var selurinn nýttur til matar. Var þar flest nýtt, selkjötið og spiki soðið og borðað nýtt eða saltað, reykt eða súrsað og það sama með selshausana. En súrsaðir selshreifar þóttu víða mikið lostæti [3]. Kópar voru talsvert veiddir á 7. og 8. áratug 20. aldar vegna skinna, sem þá voru eftirsótt hráefni í tískufatnað, en veiði lagðist síðar að mestu af vegna verðfalls á selskinnum [1].

Tilvísanir[breyta]

Heimildir[breyta]

  • Páll Hersteinsson, ritstj. og aðalhöfundur (2004): Íslensk spendýr. Með vatnslitamyndum og skýringarmyndum eftir Jón Baldur Hlíðberg. Vaka-Helgafell, Reykjavík. ISBN 9979-2-1721-9
  • Ronald M. Nowak: Walker's Mammals of the World. Johns Hopkins University Press, 1999 ISBN 0-8018-5789-9

Ítarefni[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist