Rjúpa

Rjúpa
	; Rjúpnapar í vorbúningi í Jotunheimen, Noregi.
Ástand stofns
	; Ekki í útrýmingarhættu
Vísindaleg flokkun
Ríki:	Dýraríki (Animalia);
Fylking:	Seildýr (Chordata);
Flokkur:	Fuglar (Aves);
Ættbálkur:	Hænsnfuglar (Galliformes);
Ætt:	Orraætt (Tetraonidae);
Ættkvísl:	Rjúpnaættkvísl (Lagopus);
Tegund:	L. muta; Lars Montin (1781)

Rjúpa eða fjallrjúpa (fræðiheiti: Lagopus muta) er lítill fugl af orraætt (Tetraonidae), um 31–35 cm að lengd. Hún tilheyrir ættkvíslinni Lagopus, en til hennar teljast einnig dalrjúpa (Lagopus lagopus) og bergrjúpa (Lagopus leucura). Rjúpan er staðfugl sem verpir á heimskautasvæðum og öðrum norðlægum slóðum í Evrasíu og Norður-Ameríku, auk Grænlands, þar sem hún lifir á heiðum, í fjalllendi og á túndru.

Fjallrjúpan er ein norðlægasta fuglategund heims og hefur aðlagast aðstæðum þar sem kuldi og snjór eru ríkjandi stóran hluta ársins. Hún er staðfugl á Íslandi og finnst um allt land, bæði á láglendi og hálendi, allt árið um kring. Íslenski stofninn telst til sérstakrar undirtegundar, Lagopus muta islandorum, sem finnst hvergi annars staðar.

Rjúpan gegnir mikilvægu hlutverki í vistkerfum Íslands og er þekkt fyrir reglubundnar stofnsveiflur. Hún hefur jafnframt lengi verið Íslendingum hugleikin og kemur víða fyrir í menningu, bókmenntum og matarhefðum.

Einkenni

Rjúpan er þéttvaxinn, lágfættur fugl með stutta og breiða vængi. Meðalþyngd fullorðinna fugla er um 500 g og eru karrar að jafnaði heldur þyngri en hænur. Fætur og tær eru fiðraðar, sem dregur úr hitatapi og auðveldar gang í snjó.

Nefið er stutt og svart og augun dökk. Ofan við augun eru rauðir kambar sem eru mest áberandi hjá körrum á varptíma. Fjallrjúpan skiptir um bolfiður þrisvar sinnum á ári og hefur því vetrar-, sumar- og haustbúning. Í vetrarbúningi er hún nær alhvít, nema karrar bera svartan taum frá nefi aftur fyrir augu. Í sumar- og haustbúningi er fjaðurbúningurinn yrjóttur í ljósbrúnum og svörtum litum sem veitir afar góða feluliti.

Útbreiðsla og búsvæði

Rjúpan er dreifð um norðlægar slóðir Norður-Ameríku, Evrópu og Asíu. Á nyrstu svæðum lifir hún á láglendi en sunnar dregur er hún einkum bundin fjalllendi, allt að um 3000 m hæð. Einangraðir stofnar finnast meðal annars á Grænlandi, Svalbarða, Íslandi og í Skotlandi.

Á Íslandi finnst rjúpan um allt land, bæði á hálendi og láglendi. Kjörlendi hennar eru lyngmóar, þar sem hún er í mestum þéttleika á varptíma. Á Norðurlandi eystra eru víðáttumikil og þurr heiðalönd einkennandi búsvæði og þar mælist jafnan mikill þéttleiki. Á veturna flakka rjúpur meira um í hópum og sækja í kjarr og skóglendi þegar snjór hylur jörð.

Fæða

Rjúpan er jurtaæta, en ungar hennar nærast þó nokkuð á [[skordýr|skordýrum].^[1] Fullorðnar rjúpur lifa á rjúpnalaufi (blöðum holtasóleyjar), kornsúru, krækilyngi (berjum og greinum), aðalbláberjalyngi (blaðbrumi og berjum), birki (reklar, blaðbrum), grasvíði og fleiri jurtum.^[1]

Varp og atferli

Rjúpur mæta á varpstöðvar snemma vors, oft í byrjun apríl. Karrar koma yfirleitt á undan hænum og setjast upp á óðul sem þeir verja gagnvart öðrum körrum. Á þessum tíma eru þeir áberandi, meðal annars vegna rauðra kambanna ofan við augun.

Karrinn helgar sér óðal í lok apríl og kvenfuglinn kemur tveimur til þremur vikum síðar. Rjúpan verpir að jafnaði 12 eggjum. Útungunartíminn er um 3 vikur og ungarnir yfirgefa hreiðrið strax. Þeir fylgja móður sinni eftir í 6 - 8 vikur.

Ekki er um hefðbundin pör að ræða hjá rjúpum og geta hænur makast við fleiri en einn karra. Varp fer fram í maí og verpa hænur hreiðri á jörðu. Karrar taka ekki þátt í uppeldi unganna.

Stofnstærð og stofnsveiflur

Rjúpnastofninn á Íslandi einkennist af reglubundnum stofnsveiflum þar sem fjöldi fugla rís og fellur með um það bil 10 ára millibili. Munur á stofnstærð milli hámarks- og lágmarksára getur verið margfaldur.

Stofnstærð er talin mjög breytileg, frá 50 þúsund til 200 þúsund pör á sumrin en allt að 1 milljón fuglar að vetri. Rjúpnastofninn er sveiflóttur og um tíu ár hafa liðið á milli toppa, þessar sveiflur eru taldar vera náttúrulegar og að skotveiðar stjórni þeim ekki. Rannsóknir hafa sýnt að stofnbreytingarnar, það er hvort stofninn vex eða minnkar, ráðast af vetrarafföllum, þ.e. veðri og fæðuframboði. Hóflegar veiðar eru ekki taldar hafa áhrif á stöðu og hlutverk rjúpunnar í vistkerfinu. Rjúpan var friðuð frá hausti 2003 til hausts 2005.

Stofninn var talinn vera 297.000 árið 2022. ^[2]

Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um orsakir þessara sveiflna, meðal annars áhrif veðurfars, rándýra, sníkjudýra, fæðuplantna og lífeðlisfræðilegra þátta. Rannsóknir á Íslandi benda til þess að afrán rándýra, einkum fálkans, gegni lykilhlutverki í þessum sveiflum. Samspil rándýrs og bráðar hefur því mikil áhrif á stofnstærð beggja tegunda.

Rjúpan í menningu Íslendinga

Rjúpan hefur lengi verið Íslendingum hugleikin og er algengt yrkisefni í ljóðum, sögum og þjóðtrú. Hún hefur jafnframt verið mikilvæg nytjategund og er enn ein vinsælasta villibráð landsins.

Á síðari hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. aldar voru rjúpur fluttar út í talsverðum mæli. Í dag er óheimilt að versla með rjúpur og eru veiðar háðar takmörkunum. Rjúpnaveiðar eru þó áfram mikilvægur þáttur í útivist og matarhefðum margra landsmanna.

Rannsóknir og vöktun

Náttúrufræðistofnun sér um vöktun rjúpnastofnsins og ráðgjöf um veiðiþol. Vöktunin felur meðal annars í sér talningar á körrum að vori, mat á aldurshlutföllum og rannsóknir á nýliðun. Jafnframt hafa verið gerðar rannsóknir á heilbrigði rjúpnastofnsins, þar sem meðal annars er skoðað holdafar, sníkjudýr, ónæmisvirkni og streituástand. Markmið slíkra rannsókna er að skilja betur tengsl heilbrigðis, stofnstærðar og stofnsveiflna.

Myndir af rjúpum