Sjálfstæðisbarátta Íslendinga

Sjálfstæðisbarátta Íslendinga var barátta Íslendinga fyrir auknu sjálfsforræði og síðar fullu sjálfstæði á 19. og 20. öld. Einokunarverslunin var afnumin undir lok 18. aldar. Alþingi var endurreist sem ráðgjafarþing árið 1843 og einveldið í Danmörku var afnumið 1848. Staða Íslands varð þá skyndilega óljós, þar sem stjórnarskrá Danmerkur náði ekki yfir landið. Eftir nokkra baráttu samþykkti danska þingið stöðulögin um stöðu Íslands, og í kjölfarið fengu Íslendingar eigin stjórnarskrá árið 1874. Við það endurheimti Alþingi löggjafarvald sitt í innri málum Íslands, og fékk auk þess takmarkað fjárveitingarvald.

Íslendingar fengu heimastjórn 1904 og stefndu að enn frekara sjálfstæði, þótt deilt væri um það með hvaða hætti og að hve miklu leyti. Með sambandslögunum 1918 fékk Ísland fullveldi sem sérstakt ríki í konungssambandi við Danmörku. Danir fóru þó áfram með landvarnir og utanríkismál. Smám saman tóku Íslendingar meira frumkvæði í þeim málum líka, til dæmis með stofnun Landhelgisgæslunnar 1926. Sambandslögin voru með uppsagnarákvæði eftir 25 ár, og þegar kom fram á 4. áratuginn var ljóst að Íslendingar hygðust nýta sér það. Danmörk var svo hernumin í síðari heimsstyrjöld, en ríkisstjórn Íslands ákvað að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1944 þar sem yfirgnæfandi meirihluti var fylgjandi stofnun lýðveldis.

Upphaf

Með upplýsingarstefnunni og þó ekki síður þegar þjóðernisstefnu óx fiskur um hrygg í Evrópu á fyrri hluta 19. aldar efldist þjóðerniskennd Íslendinga. Áhugi á sögu Íslands, íslensku máli og fornbókmenntum jókst til muna og glæddi þjóðerniskenndina. Tæpast er þó hægt að tala um eiginlega sjálfstæðisbaráttu á fyrri hluta aldarinnar, þótt Jörundur hundadagakonungur lýsti landið að vísu sjálfstætt í skammvinnu valdaráni sínu sumarið 1809. Alþingi, sem orðið var valdalaust og hafði varla annað hlutverk en að dæma í málum sem þangað var vísað úr héraði, hafði verið lagt niður árið 1800 og Landsyfirréttur stofnaður í staðinn.

Þótt flestir gerðu sér grein fyrir því að sjálfstæði Íslands væri ekki raunhæft á þessum tíma var krafan um umbætur sterk. Í kjölfar þjóðernisvakningar og stjórnmálahræringa suður í Evrópu hófu Íslendingar að berjast fyrir endurreisn Alþingis og láta sig dreyma um sjálfstæði þjóðarinnar. Skáld og ungir menntamenn voru þar framarlega í flokki og má þar nefna til Jónas Hallgrímsson og Fjölnismenn. Alþingi var svo endurreist í Reykjavík 1845, að vísu aðeins sem ráðgjafarþing.

Þegar Danakonungur afsalaði sér einveldi árið 1848 urðu ákveðin staumhvörf og þá má segja að hin eiginlega sjálfstæðisbarátta hafi hafist. Jón Sigurðsson birti þá Hugvekju til Íslendinga og lýsti þar rökum fyrir því að Íslendingar ættu að fá að ráða sér sjálfir. Vísaði hann þar í Gamla sáttmála, þar sem Íslendingar hefðu gengið í samband við Noreg sem frjálst land með ákveðnum skyldum og réttindum og skyldi öll stjórn og lög vera innlend. Þar sem Danakonungur hefði nú afsalað sér einveldi hlyti Gamli sáttmáli aftur að vera genginn í gildi og Íslendingar gætu því ekki heyrt undir danskt þing eða ríkisstjórn.

Baráttan ber árangur

Þjóðfundur var haldinn í Reykjavík sumarið 1851 að frumkvæði dönsku stjórnarinnar og þegar Jón Sigurðsson lagði þar fram frumvarp byggt á Hugvekjunni og ljóst að það yrði samþykkt ákvað fulltrúi konungs, Trampe greifi, að slíta fundi í nafni konungs. Jón mótmælti og þingmenn tóku undir með orðunum: „Vér mótmælum allir.“ Eftir þennan fund var Jón óumdeildur leiðtogi í baráttu Íslendinga fyrir auknum réttindum. Hann barðist líka af mikilli atorku fyrir verslunarfrelsi og benti á slæm áhrif einokunarinnar. Árangurinn varð sá að verslun við Ísland var frjáls öllum þjóðum frá 1. apríl 1855.

Árið 1874 fengu Íslendingar svo sína fyrstu stjórnarskrá og var haldin mikil hátíð á Þingvöllum í ágúst um sumarið, þar sem Danakonungur heimsótti Ísland í fyrsta sinn en Jóni Sigurðssyni var ekki boðið. Þá fékk Alþingi löggjafarvald með konungi, sem hafði neitunarvald og beitti því stundum, og fjárveitingavald, og Íslendingar höfðu því fengið takmarkaða sjálfsstjórn. Landshöfðingi var skipaður til að fara með æðstu stjórn landsins í umboði konungs og er tímabilið til 1904 kallað landshöfðingjatímabilið.

Tilvísanir

  Þessi grein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.