Friðarverðlaun Nóbels
| Friðarverðlaun Nóbels | |
|---|---|
.jpg) Nóbelsorða Jimmy Carter Bandaríkjaforseta frá árinu 2002. | |
| Veitt fyrir | Framúrskarandi störf í þágu friðar: Fækkun vopna, alþjóðasamvinnu og samtök sem stuðla að friði og mannréttindastörf í þágu friðar[1] |
| Land | Noregur |
| Umsjón | Norska Nóbelsnefndin |
| Fyrst veitt | 1901 |
| Vefsíða | nobelprize |
| Nóbelsverðlaunin | |
|---|---|
| Friðarverðlaun | |
| Bókmenntir | |
| Eðlisfræði | |
| Efnafræði | |
| Læknisfræði | |
| Hagfræði | |
Friðarverðlaun Nóbels eða bara Friðarverðlaunin eru ein af þeim fimm verðlaunum sem sænski iðnjöfurinn Alfred Nobel stofnaði með auðæfum sínum. Í erfðaskrá sinni kvað hann á um að friðarverðlaunin skyldi veita þeim sem gert hefði mest eða unnið best að bræðralagi þjóða, unnið að afvopnun og dregið úr hernaðarmætti og fyrir að standa fyrir og vinna að friðarráðstefnum.
Friðarverðlaunin eru einu Nóbelsverðlaunin, sem veitt af öðrum en Svíum, en norska Stórþingið kýs sérstaka friðarverðlaunanefnd, sem aftur velur verðlaunaþegann.
Bakgrunnur
[breyta | breyta frumkóða]
Samkvæmt erfðaskrá Nobels skal sá hljóta verðlaunin sem „hefur unnið mesta eða besta vinnu í þágu bræðralags milli þjóða, afnáms eða minnkunar fastaherja og fyrir að halda og efla friðarsamkomur“.[2] Erfðaskráin kveður jafnframt á um að verðlaunin skuli veitt af fimm manna nefnd sem skipuð er af norska þinginu.[3][4]
Nobel lést árið 1896 og útskýrði ekki hvers vegna hann hefði valið frið sem verðlaunaflokk. Þar sem hannn var þjálfaður efnaverkfræðingur voru verðlaunaflokkarnir efnafræði og eðlisfræði augljósir valkostir. Hvatinn á bak við friðarverðlaunin er ekki eins skýr. Samkvæmt norsku norsku nóbelsnefndinni hafði vinátta hans við Berthu von Suttner, friðaraðgerðasinna sem síðar hlaut verðlauninn, mikil áhrif á ákvörðun hans um að velja frið sem verðlaunaflokk.[5] Sumir fræðimenn hafa leitt líkur að því að þetta hafi verið tilraun Nobels til að bæta upp fyrir eyðingarmáttinn sem hann hafði skapað. Nobel fann upp bæði dínamít og ballistít, sem var beitt í ofbeldisskyni á ævi hans. Ballistít var notað í stríði[6] og Írska lýðveldisbræðralagið gerði dínamítárásir á níunda áratugi 19. aldar.[7] Nobel lék einnig lykilhlutverk í að breyta Bofors úr járn- og stálframleiðanda í vopnaframleiðanda.
Þekkt, en hugsanlega ósönn, saga hefur gengið af því að árið 1888, eftir andlát bróður Nobels, Ludvigs, hafi nokkur dagblöð birt minningargreinar um Alfred fyrir mistök.[8] Eitt franskt dagblað hafi fordæmt hann fyrir að finna upp sprengiefni í hernaðarskyni og þetta hafi haft áhrif á ákvörðun hans um að bæta arfleifð sína eftir dauða sinn.[9] Minningargreinin á að hafa borið fyrirsögnina Le marchand de la mort est mort („Kaupmaður dauðans er látinn“),[9] og í henni á að hafa staðið „Dr. Alfred Nobel, sem auðgaðist með því að finna leiðir til að drepa fleira fólk hraðar en nokkru sinni fyrr, lést í gær.“[10][11][9] Óljóst er hvort þessi minningargrein var nokkurn tímann til.[11]
Einnig er óljóst hví Nobel óskaði þess að friðarverðlaunin yrðu veitt í Noregi, sem var í persónusambandi við Svíþjóð þegar Nobel lést. Norska nóbelsnefndin hefur leitt líkur að því að hann hafi talið Noreg betur fallin til þess að veita verðlaunin þar sem Noregur hafði ekki sömu hernaðarhefð og Svíþjóð. Nefndin bendir einnig á að í lok 19. aldar hafi norska þingið átt í nánu samstarfi við Alþjóðaþingmannasambandið við að leysa úr milliríkjadeilum með milligöngu og gerðardómum.[5]
Handhafar friðarverðlauna Nóbels
[breyta | breyta frumkóða]
.svg)
.jpg)
_cropped.jpg)
.svg)
.png)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
_(cropped).jpg)
.jpg)
Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]- Stefán Jónsson (13. ágúst 2002). „Hverjir hafa fengið friðarverðlaun Nóbels og þá fyrir hvað?“. Vísindavefurinn.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Behind the scenes of the Nobel Peace Prize“. The Nobel Prize. 28. september 2021. Afrit af uppruna á 15. desember 2023. Sótt 29. mars 2024.
- ↑ „Excerpt from the Will of Alfred Nobel“. Nobel Foundation. Afrit af uppruna á 15 ágúst 2018. Sótt 31. mars 2008.
- ↑ Nordlinger, Jay (20. mars 2012). Peace, They Say: A History of the Nobel Peace Prize, the Most Famous and Controversial Prize in the World (enska). Encounter Books. bls. 24. ISBN 9781594035999.
- ↑ Levush, Ruth (7. desember 2015). „Alfred Nobel's Will: A Legal Document that Might Have Changed the World and a Man's Legacy | In Custodia Legis: Law Librarians of Congress“. blogs.loc.gov. Afrit af uppruna á 27. mars 2019. Sótt 12. mars 2019.
- 1 2 „Why Norway?“. The Norwegian Nobel Committee. Afrit af uppruna á 5 nóvember 2018. Sótt 11 október 2009.
- ↑ Altman, L. (2006). Alfred Nobel and the prize that almost didn't happen Geymt 30 janúar 2016 í Wayback Machine. New York Times. Retrieved 14 October 2006.
- ↑ BBC History – 1916 Easter Rising – Profiles – The Irish Republican Brotherhood Geymt 1 mars 2024 í Wayback Machine BBC
- ↑ Andrews, Evan (23 júlí 2020). „Did a Premature Obituary Inspire the Nobel Prize?“. History Channel. Afrit af uppruna á 30 nóvember 2023.
- 1 2 3 „Alfred Nobel“. Encyclopædia Britannica. Afrit af uppruna á 2 maí 2015.
- ↑ Makovsky, Ken (11 júlí 2011). „Nobel: How He Built His Reputation“. Forbes.
- 1 2 Schultz, Colin (9 október 2013). „Blame Sloppy Journalism for the Nobel Prizes“. Smithsonian Magazine. Afrit af uppruna á 30 nóvember 2023.