Líbería

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Republic of Liberia
Fáni Líberíu Skjaldarmerki Líberíu
Fáni Skjaldarmerki
Kjörorð:
The love of liberty brought us here (enska)
Frelsisástin færði okkur hingað
Þjóðsöngur:
All Hail, Liberia, Hail!
Staðsetning Líberíu
Höfuðborg Monróvía
Opinbert tungumál enska
Stjórnarfar Forsetaræði

Forseti George Weah
Sjálfstæði
 - Stofnun 7. janúar 1822 
 - Sjálfstæði 26. júlí 1847 
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
102. sæti
111.369 km²
13,5
Mannfjöldi
 - Samtals (2021)
 - Þéttleiki byggðar
123. sæti
5.214.030
40,42/km²
VLF (KMJ) áætl. 2019
 - Samtals 3,221 millj. dala (169. sæti)
 - Á mann 1.413 dalir (217. sæti)
VÞL (2019) Increase2.svg 0.480 (175. sæti)
Gjaldmiðill Líberíudalur
Tímabelti UTC
Þjóðarlén .lr
Landsnúmer +231

Líbería er lítið ríki á vesturströnd Afríku með landamæri að Síerra Leóne, Gíneu og Fílabeinsströndinni. Íbúar eru um 4,7 milljónir (Desember 2017). Enska er opinbert tungumál en um þrjátíu frumbyggjamál eru líka töluð í landinu. Við ströndina eru fenjaskógar og skógar liggja innar í landinu, en innst er hálendi með þurri gresju. Hitabeltisloftslag er ríkjandi með regntímabil frá maí til október en annars þurra, vestlæga staðvinda (harmattan) á þurrkatímabilinu.

Líbería var stofnuð af afkomendum afrískra þræla frá Bandaríkjunum frá 1820 með aðstoð American Colonization Society. Margir þrælar sem bresk og bandarísk skip náðu frá þrælaskipum á 19. öld voru sendir þangað en ekki skilað aftur heim. Árið 1847 lýsti þessi nýlenda yfir sjálfstæði sem Líbería. Höfuðborg hins nýja ríkis var nefnd Monróvía í höfuðið á forseta Bandaríkjanna, James Monroe, sem studdi nýlendustofnunina. Íbúar af bandarískum uppruna mynduðu síðan ríkjandi minnihluta í landinu og hélt áfram miklum tengslum við Bandaríkin. Árið 1980 var stjórn minnihlutans steypt af stóli með hervaldi. Í kjölfarið fylgdu tvær borgarstyrjaldir (1989-1996 og 1999-2003) sem hröktu stóran hluta íbúanna á vergang og lögðu efnahag landsins í rúst. Friðarsamkomulag var undirritað árið 2003 og kosningar voru haldnar árið 2005.

Ungbarnadauði er algengur í Líberíu og árið 2006 var hann hvergi í heiminum algengari en um 66 dauðsföll voru þá á hver þúsund börn. Komu Fílabeinsströndin og Síerra Leóne næst.[1] Um 83% þjóðarinnar voru undir alþjóðlegum fátæktarmörkum árið 2015.[2]

Saga[breyta | breyta frumkóða]

Ríkið Líbería á rætur sínar að rekja til þeldökkra Bandaríkjamanna sem stofnuðu nýlendu þar árið 1822 á vegum American Colonization Society í anda nokkurs konar endurheimtar fyrirheitna landsins. Tengslin við Bandaríkin hafa því verið sterk.

Ellen Johnson Sirleaf var forseti í Líberíu frá 2005 til 2018, og fyrsti kvenforseti í Afríku.

Landfræði[breyta | breyta frumkóða]

Hæðakort af Líberíu.

Líbería er í Vestur-Afríku með strönd að Norður-Atlantshafi í suðvestri. Landið er á milli 4. og 9. breiddargráðu norður og 7. og 12. lengdargráðu vestur. Landið er að mestu flatt, með breiða strandsléttu með fenjaskóga og mýrar, sem hækkar í hæðótta sléttu að lágum fjöllum í norðaustri.[3] Hæðirnar eru vaxnar regnskógi, en fílagras og hálfsumargrænir skógar eru ríkjandi í norðurhéruðunum.[3] Hitabeltisloftslagið í suðurhluta landsins er heitt allt árið með mikilli úrkomu frá maí til október, fyrir utan stutt hlé frá miðjum júlí og fram í ágúst.[3] Vetrarmánuðina frá nóvember til mars blæs þurr harmattan-vindur inni í landi sem veldur íbúum ýmsum vandræðum.[3]

Ár í Líberíu renna gjarnan í suðvestur, í átt til sjávar, þegar úrkomuvatn flyst niður skógi vaxna sléttuna frá fjalllendinu Guinée Forestière, í Gíneu. Cape Mount við landamærin að Síerra Leóne fær mesta úrkomu.[3] Mano-á rennur meðfram norðvesturlandamærum Líberíu en suðausturlandamærin markast af Cavalla-á.[3] Þrjár stærstu ár landsins eru Saint Paul-á, sem rennur út í sjó við Monróvíu, Saint John-á við Buchanan og Cestos-á. Allar þessar ár renna út í Atlantshafið. Cavalla er lengsta áin, 515 km.[3]

Hæsti tindurinn sem er allur innan landamæra Líberíu er Wuteve-fjall, 1.440 metrar á hæð, í Vestur-Afríkufjöllum í norðvestri, við Gíneuhásléttuna. Nimba-fjall, við Yekeba er þó hærra, eða 1.752 metrar, en ekki allt í Líberíu þar sem fjallið stendur á landamærum landsins að Gíneu og Fílabeinsströndinni, og er líka hæsti tindur þeirra.[4]

Stjórnmál[breyta | breyta frumkóða]

Stjórnsýslueiningar[breyta | breyta frumkóða]

Líberíu er skipt í 15 sýslur, sem aftur skiptast í alls 90 umdæmi sem aftur skiptast í „ættbálka“. Elstu sýslurnar eru Grand Bassa og Montserrado, sem báðar voru stofnaðar 1839, áður en landið fékk sjálfstæði. Nýjasta sýslan er Gbarpolu sem var búin til árið 2001. Nimba er stærsta sýslan, 11.551 km2 að stærð en Montserrado er sú minnsta, aðeins 1.909 km2.[5] Fjölmennasta sýslan er Montserrado með 1.144.806 íbúa samkvæmt manntalinu 2008.[5]

Yfir sýslunum 15 eru yfirumsjónarmenn sem forseti landsins skipar. Í stjórnarskránni er kveðið á um kosningu ýmissa ættbálkahöfðingja í sýslum og umdæmum, en slíkar kosningar hafa ekki farið fram frá 1985 vegna stríðsátaka og fjárskorts.[6]

Við hlið þessarar skiptingar eru ýmsar sveitarstjórnir sem stofnaðar eru utan við þann ramma sem skilgreindur er í stjórnarskránni.[7] Allar tegundir sveitarstjórna (borgir, bæir og hverfi) voru búnar til með stjórnartilskipunum þannig að hlutverk og skyldur hverrar sveitarstjórnar er mjög breytilegt.

Sýslurnar í Líberíu.
Nr. á korti Sýsla Höfuðstaður Íbúafjöldi
(mannt. 2008)[5]
Stærð
(km2)[5]
Fjöldi
umdæma
Stofnár
1 Flag of Bomi County.svg Bomi Tubmanburg 82.036 1.942 km2 4 1984
2 Flag of Bong County.svg Bong Gbarnga 328.919 8.772 km2 12 1964
3 Flag of Gbarpolu County.svg Gbarpolu Bopolu 83.758 9.689 km2 6 2001
4 Flag of Grand Bassa County.svg Grand Bassa Buchanan 224.839 7.936 km2 8 1839
5 Flag of Grand Cape Mount County.jpg Grand Cape Mount Robertsport 129.055 5.162 km2 5 1844
6 Flag of Grand Gedeh County.svg Grand Gedeh Zwedru 126.146 10.484 km2 3 1964
7 Flag of Grand Kru County.svg Grand Kru Barclayville 57.106 3.895 km2 18 1984
8 Flag of Lofa County.svg Lofa Voinjama 270.114 9.982 km2 6 1964
9 Flag of Margibi County.svg Margibi Kakata 199.689 2.616 km2 4 1985
10 Flag of Maryland County.svg Maryland Harper 136.404 2.297 km2 2 1857
11 Flag of Montserrado County.svg Montserrado Bensonville 1.144.806 1.909 km2 4 1839
12 Flag of Nimba County.svg Nimba Sanniquellie 468.088 11.551 km2 6 1964
13 Flag of Rivercess County.svg Rivercess River Cess 65.862 5.594 km2 6 1985
14 Flag of River Gee County.svg River Gee Fish Town 67.318 5.113 km2 6 2000
15 Flag of Sinoe County.svg Sinoe Greenville 104.932 10.137 km2 17 1843

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1115720
  2. „Liberia | World Food Programme“. www.wfp.org. Afrit af upprunalegu geymt þann August 12, 2019. Sótt September 1, 2019.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Bateman, Graham; Victoria Egan; Fiona Gold; Philip Gardner (2000). Encyclopedia of World Geography. New York: Barnes & Noble Books. bls. 161. ISBN 1-56619-291-9.
  4. Financial Time's World Desk Reference (2004) Dorling Kindersley Publishing, p. 368.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 „2008 National Population and Housing Census: Preliminary Results“ (PDF). Government of the Republic of Liberia. 2008. Sótt October 14, 2008.
  6. „Liberia cannot afford local polls". BBC News. January 14, 2008.
  7. KIEH, JR., GEORGE KLAY. „THE MODEL CITY STATUTE FOR THE LIBERIAN CITY“ (PDF). Governance Commission of Liberia. GOVERNANCE COMMISSION OF THE REPUBLIC OF LIBERIA. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 12 April 2019. Sótt 20 July 2018.
  Þessi Afríkugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.