Afríka

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Kort sem sýnir staðsetningu Afríku
Samsett gervitunglamynd af Afríku

Afríka er önnur stærsta heimsálfa jarðar á eftir Asíu og er einnig sú næstfjölmennasta. Hún er um það bil 30,3 milljón ferkílómetrar að flatarmáli (að meðtöldum eyjum) og þekur 20,3% af þurrlendi jarðar. Þar búa tæplega 1,3 milljarðar manna sem er um 16% alls mannfjölda heims. Íbúar Afríku eru með þeim yngstu í heimi;[1][2] miðaldur árið 2012 var aðeins 19,7 ár borið saman við miðaldur heimsins sem er 30,4 ár.[3] Afríka býr yfir miklum og fjölbreyttum náttúruauðlindum, en er samt fátækasta heimsálfan miðað við höfðatölu, að hluta vegna landfræðilegra takmarkana, arfleifðar nýlendustefnu Evrópuveldanna og Kalda stríðsins,[4][5][6][7][8] arðráns vestrænna ríkja og Kína, og ólýðræðislegra og skaðlegra stjórnarhátta.[9] Þrátt fyrir þessar takmarkanir hafa hagkerfi margra Afríkulanda vaxið hratt síðustu áratugi.

Afríka afmarkast af Miðjarðarhafinu í norðri, Súesskurðinum (Súeseiðinu) í norðaustri, Indlandshafi í austri, Suður-Íshafinu í suðri og Atlantshafi í vestri. Madagaskar og nokkrir stórir eyjaklasar teljast hlutar álfunnar. Í Afríku eru 54 fullvalda ríki, átta heimastjórnarsvæði og tvö lönd sem eru sjálfstæð í raun en njóta takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. Stærsta land Afríku að flatarmáli er Alsír en Nígería er fjölmennasta landið. Afríkusambandið er samstarfsvettvangur Afríkulanda með höfuðstöðvar í Addis Ababa.

Afríka er eina heimsálfan sem er staðsett í öllum fjórum jarðarhvelunum, þar sem bæði núllbaugur og miðbaugur liggja um álfuna. Hún er auk þess eina heimsálfan sem nær frá heittempraða beltinu í norðri að heittempraða beltinu í suðri.[10] Stærstur hluti Afríku og flest löndin eru staðsett á norðurhveli. Flest lönd Afríku eru í hitabeltinu, fyrir utan hluta Vestur-Sahara, Alsír, Líbíu, Egyptalands, norðurodda Máritaníu, Marokkó, Ceuta, Melilla og Túnis, sem eru norðan við nyrðri hvarfbaug. Syðst í álfunni eru suðurhlutar Namibíu, Botsvana, stærstur hluti Suður-Afríku, Lesótó og Esvatíní, og suðuroddar Mósambík og Madagaskar staðsett sunnan syðri hvarfbaugs.

Afríka býr yfir mjög mikilli líffjölbreytni og er heimkynni flestra tegunda risadýra, þar sem álfan varð minnst fyrir áhrifum útdauða stórdýra á Kvartertíma. Afríka glímir samt við fjölmargar umhverfisáskoranir, eins og eyðimerkurmyndun, skógeyðingu, vatnsskort og fleira. Talið er að þessi vandamál muni versna enn frekar vegna loftslagsbreytinga. Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar telur Afríku vera þá heimsálfu sem er í mestri hættu vegna loftslagsbreytinga.[11][12]

Saga Afríku er löng, flókin og að hluta til lítið rannsökuð.[13] Almennt er viðurkennt að Afríka, sérstaklega Austur-Afríka, sé fæðingarstaður mannapa og mannkyns. Elstu tegundir af mannætt og forfeður þeirra komu fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir um 7 milljónum ára. Þeirra á meðal eru Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, Australopithecus afarensis, Homo erectus, Homo habilis og Homo ergaster. Elstu leifar nútímamanna, Homo sapiens, hafa fundist í Eþíópíu, Suður-Afríku og Marokkó, og eru allt að 300.000 ára gamlar. Talið er að Homo sapiens hafi þróast í Afríku fyrir 350-260 þúsund árum síðan.[14][15][16][17][18]

Egyptaland hið forna og Karþagó eru forn siðmenningarsamfélög sem urðu til í Norður-Afríku. Löng og flókin saga menningarsamfélaga, þjóðflutninga og verslunarleiða í Afríku hefur skapað fjölda þjóðflokka með fjölbreytta menningu og tungumál. Áhrif Evrópuríkja í álfunni fóru vaxandi frá 16. öld og alþjóðleg þrælaverslun varð til þess að stórir hópar fólks af afrískum uppruna settust að í Ameríku. Seint á 19. öld lögðu Evrópuríkin nær alla álfuna undir sig og arðrændu náttúruauðlindir og íbúa hennar. Flest nútímaríki Afríku urðu til þegar evrópskar nýlendur fengu sjálfstæði eftir miðja 20. öld.

Heiti[breyta | breyta frumkóða]

Nafnið Afríka er komið frá Rómverjum sem notuðu heitið Africa terra („land Afri“ sem er fleirtala af Afer) fyrir norðurströnd álfunnar og skattlandið Afríku með höfuðborgina Karþagó, sem var þar sem nú er Túnis.

Uppruni nafnsins er á huldu. Orðið Afer getur verið til komið af eftirfarandi ástæðum:

Sagnfræðingurinn Leó Afríkanus (1495–1554) taldi nafnið komið af gríska orðinu phrike (φρικε, sem merkir „kuldi og hrollur“) ásamt neitunarforskeytinu a- og merkti þannig „land laust við kulda og hroll“. En hljóðbreytingin úr ph í f hefur átt sér stað í kringum fyrstu öld, svo þetta getur því ekki verið uppruni nafnsins.

Egyptaland var talið hluti Asíu af fornmönnum. Fyrstur til að telja það með Afríku var landafræðingurinn Ptólemajos (85–165) sem notaði Alexandríu sem núllbaug og gerði Súeseiðið að mörkum Asíu og Afríku. Eftir því sem Evrópumenn uppgötvuðu raunverulegt umfang álfunnar, óx inntak nafnsins með þeirri þekkingu.

Afríka var stundum nefnd „Suðurálfa“ á íslensku áður fyrr.

Landa- og jarðfræði[breyta | breyta frumkóða]

Mörk Afríku eru Miðjarðarhafið í norðri, Súesskurðurinn í norð-austri, Indlandshaf og Rauðahaf í austri, Suður-Íshafið í suðri og Atlantshafið í vestri. Heimsálfan er um 8000 km löng frá norðri til suðurs (37°21'N til 34°51'15"S) og 7400 km breið frá vestri til austurs (17°33'22"W til 51°27'52"E). Nyrsti punktur álfunnar er Ras ben Sakka í Marokkó, syðsti punkturinn er Agulhashöfði í Suður-Afríku, vestasti punkturinn er Almadihöfði á Grænhöfðaeyjum og sá austasti er Raas Xaafuunhöfði í Sómalíu.

Strandlengja Afríku er um 26000 km löng.

Miðbaugur liggur í gegnum álfuna og mestur hluti hennar er því í hitabeltinu. Það er mikið um eyðimerkur og óbyggðir og þurrkar og úrhellisrigning gera búsetu á ýmsum svæðum erfiða.

Tungumál[breyta | breyta frumkóða]

Kort sem sýnir dreifingu afrísku málaættanna og nokkur aðalmál. Níger-Kongómálaættinni er skipt til að sýna útbreiðslu Bantúmálanna, sem eru undirflokkur Níger-Kongómálaættarinnar.

Í Afríku eru töluð yfir þúsund tungumál. Í álfunni eru fjórar aðalættir tungumála:

  • Níger-Kongómál eru töluð í mestallri Afríku fyrir sunnan Sahara eyðimörkina. Þetta er sennilega stærsta tungumálaætt heims ef talinn er fjöldi tungumála sem tilheyra henni. Hluti þessara tungumála eru Bantúmál sem eru töluð í Mið- og Suður-Afríku.
  • Khoisan-mál telja um 50 tungumál sem eru töluð í suðurhluta Afríku. Um 120 þúsund manns tala Khoisanmál. Mörg málanna eiga á hættu að deyja út.

Einnig eru töluð nokkur Evrópumál í Afríku, svo sem enska, franska og portúgalska, sem eru opinber tungumál margra Afríkuríkja.

Lönd í Afríku[breyta | breyta frumkóða]

Norður-Afríka
Alsír Algeirsborg
Ceuta (Spánn)
Egyptaland Kaíró
Kanaríeyjar (Spánn) Las Palmas de Gran Canaria,
Santa Cruz de Tenerife
Líbýa Trípólí
Marokkó Rabat
Madeira (Portúgal) Funchal
Melilla (Spánn)
Túnis Túnisborg
Vestur-Sahara (Marokkó) El Aaiún
Austur-Afríka
Búrúndí Gitega
Djibútí Djibútí
Eritrea Asmara
Eþíópía Addis Ababa
Frönsku suðlægu landsvæðin (Frakkland)
Kenýa Naíróbí
Kómoreyjar Móróní
Madagaskar Antananarívó
Malaví Lílongve
Mayotte (Frakkland) Mamoudzou
Máritíus Port Louis
Mósambík Mapútó
Réunion (Frakkland) Saint Denis
Rúanda Kigali
Sambía Lúsaka
Seychelles-eyjar Viktoría
Simbabve Harare
Sómalía Mógadisjú
Sómalíland (ekki viðurkennt) Hargeisa
Suður-Súdan Júba
Súdan Kartúm
Tansanía Dódóma
Úganda Kampala
Mið-Afríka
Angóla Lúanda
Gabon Libreville
Kamerún Jánde
Lýðstjórnarlýðveldið Kongó Kinsasa
Lýðveldið Kongó Brazzaville
Mið-Afríkulýðveldið Bangví
Miðbaugs-Gínea Malabó
Saó Tóme og Prinsípe Saó Tóme
Tjad N'Djamena
Sunnanverð Afríka
Botsvana Gaboróne
Esvatíní Mbabane
Lesótó Maseru
Namibía Windhoek
Suður-Afríka Bloemfontein, Höfðaborg, Pretoría
Vestur-Afríka
Benín Porto-Novo
Búrkína Fasó Ouagadougou
Fílabeinsströndin Abidjan, Yamoussoukro
Gambía Banjul
Gana Akkra
Gínea Kónakrí
Gínea-Bissá Bissá
Grænhöfðaeyjar Praia
Líbería Monróvía
Malí Bamakó
Máritanía Núaksjott
Níger Níamey
Nígería Abútja
Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha (Bretland) Jamestown
Senegal Dakar
Síerra Leóne Freetown
Tógó Lomé

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Swanson, Ana (17. ágúst 2015). „5 ways the world will look dramatically different in 2100“. The Washington Post. Afrit af upprunalegu geymt þann 26. september 2017. Sótt 26. september 2017.
  2. Harry, Njideka U. 11. september 2013, „African Youth, Innovation and the Changing Society". Huffington Post. Skoðað 27. september 2013.
  3. Janneh, Abdoulie (apríl 2012). „item,4 of the provisional agenda – General debate on national experience in population matters: adolescents and youth“ (PDF). United Nations Economic Commission for Africa. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 10. nóvember 2013. Sótt 15. desember 2015.
  4. Fwatshak, S. U. (2014). „The Cold War and the Emergence of Economic Divergences: Africa and Asia Compared“. Contemporary Africa. Springer. bls. 89–125. doi:10.1057/9781137444134_5. ISBN 978-1-349-49413-2.
  5. Austin, Gareth (1. mars 2010). „African Economic Development, and Colonial Legacies“. International Development Policy | Revue internationale de politique de développement (enska) (1): 11–32. doi:10.4000/poldev.78. ISSN 1663-9375. Afrit af upprunalegu geymt þann 21. janúar 2021. Sótt 12. nóvember 2020.
  6. Dunning, Thad (2004). „Conditioning the Effects of Aid: Cold War Politics, Donor Credibility, and Democracy in Africa“. International Organization. 58 (2): 409–423. doi:10.1017/S0020818304582073. ISSN 0020-8183. JSTOR 3877863. Afrit af upprunalegu geymt þann 12. nóvember 2020. Sótt 12. nóvember 2020.
  7. Alemazung, J. (2010). „Post-Colonial Colonialism: An Analysis of International Factors and Actors Marring African Socio-Economic and Political Development“. undefined (enska). Afrit af upprunalegu geymt þann 28. janúar 2021. Sótt 12. nóvember 2020.
  8. Bayeh, E. (2015). „THE POLITICAL AND ECONOMIC LEGACY OF COLONIALISM IN THE POST-INDEPENDENCE AFRICAN STATES“. www.semanticscholar.org (enska). Afrit af upprunalegu geymt þann 21. janúar 2021. Sótt 12. nóvember 2020.
  9. Collier, Paul; Gunning, Jan Willem (1. ágúst 1999). „Why Has Africa Grown Slowly?“. Journal of Economic Perspectives (enska). 13 (3): 3–22. doi:10.1257/jep.13.3.3. ISSN 0895-3309. Afrit af upprunalegu geymt þann 30. mars 2021. Sótt 12. nóvember 2020.
  10. „Africa. General info“. Visual Geography. Afrit af upprunalegu geymt þann 24. apríl 2011. Sótt 24. nóvember 2007.
  11. Schneider, S.H.; og fleiri (2007). „19.3.3 Regional vulnerabilities“. Í Parry, M.L.; og fleiri. Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change. Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK: Print version: CUP. This version: IPCC website. ISBN 978-0-521-88010-7. Afrit af upprunalegu geymt þann 12. mars 2013. Sótt 15. september 2011.
  12. Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf Geymt 2020-06-19 í Wayback Machine
  13. „One of Africa's best kept secrets – its history". BBC News. (en-GB) 1. júlí 2017. Skoðað 29. júlí 2021.
  14. „Homo sapiens: University of Utah News Release: 16 February 2005“. Afrit af upprunalegu geymt þann 24. október 2007.
  15. Schlebusch, Carina M; Malmström, Helena; Günther, Torsten; Sjödin, Per; Coutinho, Alexandra; Edlund, Hanna; Munters, Arielle R; Vicente, Mário; Steyn, Maryna; Soodyall, Himla; Lombard, Marlize; Jakobsson, Mattias (2017). „Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago“. Science. 358 (6363): 652–655. Bibcode:2017Sci...358..652S. doi:10.1126/science.aao6266. PMID 28971970.
  16. Sample, Ian 7. júní 2017, „Oldest Homo sapiens bones ever found shake foundations of the human story". The Guardian. Skoðað 7. júní 2017.
  17. Zimmer, Carl 10. september 2019, „Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor — on a Computer – By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans.". The New York Times. Skoðað 10. september 2019.
  18. Mounier, Aurélien; Lahr, Marta (2019). „Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species“. Nature Communications. 10 (1): 3406. Bibcode:2019NatCo..10.3406M. doi:10.1038/s41467-019-11213-w. PMC 6736881 . PMID 31506422.

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]