Atlantshaf

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mynd af Norður og Suður Atlantshafi
Atlantshaf

Atlantshaf er annað stærsta úthaf heims á eftir Kyrrahafinu og skiptist í tvennt við miðbaug: Norður- og Suður Atlantshaf. Það þekur um fimmtung jarðar og skilur að meginlöndin Evrópu og Afríku í austri og Norður- og Suður-Ameríku í vestri. Í austri mætir Atlantshafið Indlandshafi við 20. lengdargráðu austur. Hafið tengist einnig Kyrrahafinu um Norður-Íshaf í norðri og Drakesundi í suðri.

Elsta heimild um nafnið Atlantshaf eru Sögur Heródótosar frá því um 450 f.Kr. þar sem talað er um Ἀτλαντὶς θάλασσα (Atlantis þalassa) eða „haf Atlass“, sem vísar annað hvort til títansins Atlass eða Atlasfjalla sem draga nafn sitt af honum. Suður-Atlantshaf hefur verið kallað Eþíópíuhaf (dregið af nafni Eþíópíu) allt fram á miðja 19. öld[1]. Áður en Evrópubúar kynntust öðrum úthöfum jarðarinnar var orðið „úthaf“ einfaldlega notað um hafið handan við Gíbraltarsund. Forn-Grikkir töldu þetta haf vera stórfljót sem rynni umhverfis heiminn.

Atlantshafið liggur í S-laga sveig milli meginlandanna Evrasíu og Afríku í austri og Ameríku í vestri. Það er hluti af einu samtengdu heimshafi ásamt hinum úthöfunum. Það skiptist við miðbaug í Norður-Atlantshaf og Suður-Atlantshaf.

Landfræði[breyta | breyta frumkóða]

Atlantshafið greinist frá Norður-Íshafi með línu sem liggur frá Grænlandi, um Ísland og SvalbarðaNoregi[heimild vantar] og Suður-Íshafinu við 60. breiddargráðu suður. Mörk Atlantshafs og Indlandshafs eru skilgreind við 20. breiddargráðu austur við línu sem nær frá Agúlhashöfða á Afríku í norðri að Suðurskautslandinu í suðri. Samkvæmt eldri skilgreiningum sem ekki gera ráð fyrir Suður-Íshafinu nær þessi lína alveg að strönd Suðurskautslandsins en annars að 60° suður þar sem Suður-Íshafið hefst. Í austri mætir Atlantshafið Kyrrahafi í Drakesundi milli Hornhöfða í Suður-Ameríku og Suðurskautsskaga á Suðurskautslandinu.

Flatarmál hafsins er 82.440 km² án innhafanna en ef öll innhöf, flóar og strandhöf eru talin með er flatarmálið 106.460.000 km² eða 22% af flatarmáli jarðar. Helstu innhöf, flóar og sund Atlantshafsins eru t.d. Karíbahaf, Mexíkóflói, Lawrenceflói, Miðjarðarhaf, Svartahaf, Norðursjór, Grænlandshaf, Noregshaf og Eystrasalt. Meðaldýpi hafsins er 3.339 metrar (með innhöfum)[2] en mesta dýpi er 8.380 metrar við Púertó Ríkó-álinn sem er norðan við eyjuna.

Atlantshafið tekur við gríðarlega miklu magni vatns frá meginlöndunum því mörg helstu fljót heims renna til þess, eins og Lawrencefljót, Mississippi, Amasónfljót, Kongófljót, Nígerfljót, Rín og fleiri.

Hafsbotn[breyta | breyta frumkóða]

Hafsbotn Atlantshafsins einkennist helst af Atlantshafshryggnum en hann liggur frá norðri til suðurs eftir hafinu endilöngu og nær yfir þriðjung botnsvæðisins. Sum staðar er hryggurinn ofansjávar en eyjarnar Asóreyjar, Ascension-eyja, Sankti Helena, Tristan da Cunha, Gough og Bouvet-eyja eru allt eldfjallaeyjar sem rísa upp frá hryggnum. Ísland er einnig á hryggnum en það er á hæsta punkti hans og fyrir miðju. Austan og vestan megin við hrygginn eru 3.600-5.500 metra djúp hafsvæði en hluti botnsins er fjalllendur á meðan aðrir hlutar eru sléttir. Eftir því sem farið er nær meginlöndunum er botninn hæðóttari með bratta upp á landgrunn. Botn Atlantshafsins er að mestu þakinn kalkkenndu seti en ef farið er dýpra en 5.000 metra þá er rautt leirkennt efni gjarnan ríkjandi. Mest ber á lífrænu seti skeldýra á neðansjávarhryggnum. Kísilgúrset er mest á syðstu breiddargráðunum. Um 2/5 hlutar botnsins eru þaktir kalkkenndum örsmáum skeldýrum. Sandur þekur um fjórðung botnsins og afgangurinn er þakinn grjóti, möl og skeljum. Fíngert efni berst gjarnan með aflandsvindum frá eyðimerkursvæðum við vesturströnd Afríku. Á norðurslóðum er hins vegar talsvert af stóru og smáu grjóti sem borgarísjakar bera með sér.[3]

Loftslag[breyta | breyta frumkóða]

Veðurfar í Norður-Atlanshafi ræðst helst af ríkjandi vindáttum og loftmössum frá Norður-Ameríku. Mikill hitastigsmunur er á milli heimskautaloftsins og hlýrra loftstrauma frá Kyrrahafi, Mexíkóflóa og Golfstraumnum. Á þessu svæði skapast sterkir hringvindar út frá kröftugum lægðum sem eru á leið sinni yfir Nýfundnaland og Ísland. Hringvindarnir eru sterkari á veturnar en sumrin en lægðirnar flytja hita, raka og hreyfiafl frá hitabeltinu. Lægðirnar viðhalda líka vestanvindum á miðlægum breiddargráðum. Á háþrýstisvæðum 15°N og 30°N gætir yfirleitt ekki ofsaveðra en þar mætast vestanvindar úr norðri og frá hitabeltinu í suðri, vindarnir sökkva um 900 fet á dag og þéttast sem veldur því að veðrið verður oft sólríkt og úrkomulaust. Stöðugir norðausturvindar blása hins vegar sunnan við þetta háþrýstibelti.[4]

Vestanvindabeltið í Suður-Atlantshafi teygist alla leið til Suðurskautslandsins frá 40°S og háþrýstibeltið er í kringum 30°S. Þessi hringferill gengur rangsælis og skapar staðvinda norðan beltisins en hringrásin er öfug miðað við norðurhvelið vegna Coriolis-krafta. Kyrrabeltið er á þessu svæði en það verður til þar sem staðvindarnir frá suðaustri mæta staðvindum frá norðaustri. Í kringum miðbaug á þessu svæði er einnig mikil úrkoma sem orsakast af stígandi heitu og röku lofti. Veðurlag í háþrýstibeltinu er nokkuð stöðugt og sólríkt en frekar óstöðugt og vindasamt á hærri breiddargráðum. Mikill hitamunur skapast af þessum óstöðugleika á köldu suðurskautslandinu og hafinu umhverfis það.[5]

Hitastig[breyta | breyta frumkóða]

Yfirborðshiti hafsins fer eftir því hvert straumarnir í því liggja. Miðbaugsstraumurinn flytur sjó frá norðri til suðurs; hann kemur upp að ströndum Norður- og Suður-Ameríku en á yfirborðinu á þessu svæði er hlýtt sjávarbelti. Hins vegar flytja Kanaríeyja- og Benguela-straumarnir kaldan sjó að miðbaug. Þetta gerir það að verkum að sjórinn er hlýrri við austur- og vesturstrendur á beltunum 10°S-30°S og 10°-30°N. Þetta snýst þó við á hærri breiddargráðum.

Í Norður-Atlantshafi flytur Labradorstraumurinn kaldan sjó suður að 40°N en Golfstraumurinn flytur hins vegar hlýjann sjó meðfram Noregsströndum. Andstæður eru á milli Suður- og Norður-Atlanshafsins sem orsakast af yfirborðsstraumum sem verða til vegna ríkjandi vindátta og landslags stranda. Falklandseyjastraumurinn blandast Brasilíustraumnum og Labradorstraumurinn blandast Golfstraumnum sem veldur því að yfirborðshiti breytist hratt á stuttri vegalengd en mesta breytingin er þó við Golf- og Labradorstraumanna en sú breyting er yfirleitt kölluð „kaldi veggurinn”. Yfirborðshiti í hitabeltinu stjórnast af loftlagsþáttum en hann er nánast sá sami allstaðar á beltinu og þar af leiðandi er enginn mælanlegur hitamunur á straumum.

Í Norður-Atlantshafi lækkar hitinn úr 5°C niður í 2½°C á 1.000 m dýpi við botninn. Í Suður-Atlantshafi er hitamunur frekar breytilegur en hann lækkar í 4°C á 1.000-1.300 m dýpi og lækkar svo eftir því sem neðar dregur og er 2°C-4°C á 2 km dýpi, þegar komið er á botninn er hitastigið orðið 1°C þar sem Suðurskautssjórinn tekur við. Við Suðurskautslandið er hitastigið í kringum frostmark og undir á stórum hafsvæðum þar í kring.[6]

Selta[breyta | breyta frumkóða]

Seltustig Atlantshafsins getur farið upp í 37% en engin hafsvæði í heiminum hafa svo mikla seltu. Algengast er þó að seltan sé um 35%. Magn seltu fer eftir því hvernig straumum, úrkomu og uppgufun er háttað.[7]

Lífríki og fiskveiðar[breyta | breyta frumkóða]

Atlantshafs þorskur- mikilvægasti fiskur Norður Atlantshafsins

Helsta lífríki Atlantshafsins eru þörungar, þari, svif, skeldýr, fiskar, svampar, krabbar, sjóskjaldbökur og sjávarspendýr. Atlantshaf hefur bestu og mest nýttu fiskimið í heiminum, en það gefur af sér um milljónir tonna af fiski á ári bæði til manneldis og iðnaðar. Mest af aflanum fæst á landgrunni og þá helst næringarríkum svæðum þar sem uppstreymi er gott. Mikilvægasta fiskitegundin í Norður-Atlantshafi sem hefur verið að gefa mest verðmæti er þorskurinn en einnig hafa ýsa, loðna, síld, humar og makríll gefið nokkuð góð verðmæti. Mikilvægustu tegundirnar í Suður-Atlantshafi eru kolmunni, túnfiskur og sardína.[8]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist