Atlantshaf

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mynd af Norður og Suður Atlantshafi
Atlantshaf

Atlantshaf er annað stærsta úthaf heims á eftir Kyrrahafinu og skiptist í tvennt það er í Norður-og Suður Atlantshaf. Það þekur um fimmtung jarðar og skilur að meginlönd í austur Evrópu og Afríku auk meginlanda í Norður og Suður-Ameríku í vestri. Í austri mætir Atlantshafið Indlandshafi við 20.lengdargráðu austur. Hafið tengist einnig Kyrrahafinu um Norður-Íshaf í norður og Drakesundi í suðri.

Atlantshafið greinist frá Norður-Íshafi með línu sem liggur frá Grænlandi, um Ísland og SvalbarðaNoregi og Suður Íshafinu við 65.breiddargráðu suður. Nafn hafsins er dregið af títaníinu Atlas sem myndar súlur Herkúlesar báðum megin við Gíbraltarsund. Flatarmál hafsins er 82.440 km² án innhafanna en ef öll innhöf, flóar og strandhöf eru talin með er flatarmálið 106.460.000 km². Helstu innhöf, flóar og sund Atlantshafsins eru t.d. Karíbahaf,Mexíkóflói,Lawrenceflói,Miðjarðarhaf,Svartahaf,Norðursjó,Grænlandshaf,Noregshaf og Eystrasalt.

Meðaldýpi hafsins er 3300 m en mesta dýpi er 8380m við Puerto Rico álninn sem er norðan við eyjuna. Atlantshafið tekur við gríðarlega miklu magni vatns frá meginlöndunum því mörg helstu fljót heims renna til þess, dæmi um þetta eru t.d. St. Lawrence,Missisipi,Amason,Kongó,Níger,Rín og fl.[1]

Landslag[breyta | breyta frumkóða]

Hafsbotn Atlantshafsins einkennist helst af Atlantshafshryggnum en hann liggur frá norðri til suðurs eftir hafinu endilöngu og nær yfir þriðjung botnsvæðisins. Sums staðar er hryggurinn ofansjávar en eyjarnar Azores, Ascension, Saint Helena, Tristan da Chuna, Gough og Bouvet eru allt eldfjallaeyjar sem rísa upp frá hryggnum. Ísland er einnig á hryggnum en það er á hæsta punkti þess og fyrir miðju. Austan og vestan megin við hrygginn eru 3600-5500 m djúp hafsvæði en hluti botnsins er fjöllóttur á meðan aðrir hlutar eru sléttir. Eftir því sem farið er nær meginlöndunum er hæðóttur botn með bratta upp á landgrunn. Botn Atlantshafsins er að mestu þakinn kalkkenndu seti en ef farið er dýpra en 5000 m þá er rautt leirkennt efni gjarnan ríkjandi. Mest ber á lífrænuseti skeldýra á neðansjávarhryggnum. Kísilgúrset er mest á syðstu breiddargráðunum. Um 2/5 hlutar botnsins er þakinn kalkkenndum örsmáum skeldýrum. Sandur þekur um fjórðung botnsins og afgangurinn er þakinn grjóti, möl og skeljum. Fíngert efni berst gjarnan með aflandsvindum frá eyðimerkursvæðum fyrir vesturströnd Afríku. Hins vegar á norðurslóðum er talsvert af stóru og smáu grjóti sem borgarísjakar bera með sér.[2]

Loftslag[breyta | breyta frumkóða]

Norður Atlantshaf

Veðurfar í Norður Atlanshafi ræðst helst af ríkjandi vindáttum og loftmössum frá Norður-Ameríku. Mikill hitastigsmunur er á milli heimskautaloftsins og hlýrra loftstrauma frá Kyrrahafi, Mexíkóflóa og Golfstraumnum. Á þessu svæði skapast sterkir hringvindar út frá kröftugum lægðum sem eru á leið sinni yfir Nýfundnaland og Ísland. Hringvindarnir eru sterkari á veturnar en sumrin en lægðirnar flytja hita, raka og hreyfiafl frá hitabeltinu. Lægðirnar viðhalda líka vestanvindum á miðlægum breiddargráðum. Á háþrýstisvæðum 15°N og 30°N gætir yfirleitt ekki ofsaveðra en þar mætast vestanvindar úr norðri og frá hitabeltinu í suðri, vindarnir sökkva um 900 fet á dag og þéttast sem veldur því að veðrið verður oft sólríkt og úrkomulaust. Stöðugir norðausturvindar blása hins vegar sunnan við þetta háþrýstibelti.[3]

Suður Atlantshaf

Vestanvindabeltið í suður Atlantshafi teygist alla leið til suðurskautsins frá 40°S og háþrýstibeltið er í kringum 30°S. Þessi hringferill er andsólarsinnis og veldur staðvindum norðan beltisins en hringrásin er öfug miðað við norðurhvelið vegna Coriolis lögmálsins. Lognbeltið er á þessu svæði en það verður þegar suðaustan staðvindarnir mæta norðaustur staðvindum í beltinu. Í kringum miðbaug á þessu svæði er einnig mikil úrkoma sem orsakast af stígandi heits og raks lofts. Veðurlag í háþrýstibeltinu er nokkuð stöðugt og sólríkt en frekar óstöðugt og vindasamt á hærri breiddargráðum. Mikill hitamunur skapast af þessum óstöðugleika á köldu suðurskautslandinu og hafinu umhverfis það.[4]

Hitastig[breyta | breyta frumkóða]

Yfirborðshiti hafsins fer eftir hvers eðlis straumarnir liggja. Miðbaugsstraumurinn flytur sjó frá norðri til suðurs , hann kemur upp að ströndum Norður og Suður Ameríku en á yfirborðinu á þessu svæði er hlýtt sjávarbelti, hins vegar flytja Kanarí og Benguela straumarnir kaldann sjó að miðbaug. Þetta gerir það að verkum að sjórinn er hlýrri við austur og vesturstrendur á beltunum 10°S-30°S og 10°N-30°N.Þetta snýst þó við á hærri breiddargráðum.

Í Norður Atlantshafi flytur Labradorstraumurinn kaldan sjó suður að 40°N en Golfstraumurinn flytur hins vegar hlýjann sjó meðfram Noregsströndum. Andstæður eru á milli Suður og Norður Atlanshafsins sem orsakst af yfirborðsstraumum sem verða til vegna ríkjandi vindátta og landslags stranda. Falklandstraumurinn blandast Brasilíustraumnum og Labradorstraumurinn blandast Golfstraumnum sem orsakst af því að yfirborðshiti breytist hratt á stuttri vegalengd en mesta breytingin er þó við Golf og Labradorstraumanna en sú breyting er yfirleitt kölluð „kaldi veggurinn”. Yfirborðshiti í hitabeltinu stjórnast af loftlagsþáttum en hann er nánast sá sami allstaðar á beltinu og þar af leiðandi er enginn mælanlegur hitamunur á straumum.

Í Norður Atlantshafi lækkar hitinn úr 5°C niður í 2 1/2°C á 1000 m dýpi við botninn. Í Suður Atlantshafi er hitamunur frekar breytilegur en hann lækkar í 40°S á 1000-1300 m dýpi og hækkar svo eftir því sem neðar dregur og er 2°C-4°C á 2 km dýpi, þegar komið er á botninn er hitastigið orðið 1°C þar sem Suðurskautssjórinn tekur við. Við Suðurskautið er hitastigið í kringum frostmark og undir á stórum hafsvæðum þar í kring.[5]

Selta[breyta | breyta frumkóða]

Seltustig Atlantshafsins getur farið upp í 37 % en engin hafsvæði í heiminum hafa svo mikla seltu algengast er þó að seltan sé um 35%. Magn seltu fer eftir því hvernig straumum, úrkomu og uppgufun er háttað.[6]

Lífríki og fiskveiðar[breyta | breyta frumkóða]

Atlantshafs þorskur- mikilvægasti fiskur Norður Atlantshafsins

Helsta lífríki Atlantshafsins eru þörungar,þari,svif,skeldýr, fiskar, svampar, krabbar, sjóskjaldbökur og sjávarspendýr. Atlantshaf hefur bestu og mest nýttu fiskimið í heiminum, en það gefur af sér um milljónir tonna af fiski á ári bæði til manneldis og iðnaðar. Mest af aflanum fæst á landgrunni og þá helst næringarríkum svæðum þar sem uppstreymi er gott. Mikilvægasta fiskitegundin á Norður Atlantshafi sem hefur verið að gefa mest verðmæti er Þorskurinn en einnig hafa Ýsa, Loðna, Síld, Humar og Makríll gefið nokkuð góð verðmæti. Mikilvægustu tegundirnar í Suður Atlantshafi eru Kolmuni, Túnfiskur og Sardína.[7]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist