Suður-Íshaf

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Suður-Íshaf
Suðurskautsland[1]

Suður-Íshaf (einnig kallað Suðurhaf eða Suðurskautshaf) (e. Southern Ocean eða Antarctic Ocean) er það haf sem umlykur Suðurskautslandið. Suðurhafið er næst minnst af heimshöfunum fimm (Atlandshaf, Kyrrahaf, Indlandshaf, Norður íshaf og Suðurhaf), stundum er þó bara talað um þrjú heimshöf (Atlandshaf, Kyrrahaf og Indlandshaf) og er þá tala sem að þessi þrjú höf nái öll að Suðurskautslandinu.[2] Suðurhafið var viðurkennt sem fimmta heimshafið þann 8. júní 2021 samkvæmt Landafræðifélagi Bandaríkjanna.[3] Eitt af því sem er sérstakt við Suðurhaf er að það umlykur alveg Suðurskautslandið og er það þá eina hafið sem umlykur heila heimsálfu.[2]

Landfæðilegt[breyta | breyta frumkóða]

Mörk Suðurhafs er jafnan miðað við 60 breiddargráðu í suður og nær alveg að umlykja Suðurskautslandið.[2]

Heildarflatarmál Suðurhafs er 21,96 milljón ferkílómetrar og er það minnst heimshafana fimm, stærst þeirra er Kyrrahafið sem er 165,2 milljón ferkílómetrar sem gerir það þá um 7,5 sinnum stærra.[2] Suðurhafið rúmar um 71,8 milljón rúmmetra af vatni og nær yfir einn sextánda af allri Jörðinni.[4]

Suðurhafið er að meðaltali 3.270 metrar djúpt en mesta dýpi þess er 7.432 metrar og er það í suður Sandwich rennu sem er suðaustur af eyjunni Suður Georgia sem er partur af Suðurskautinu. Út frá landinu kemur landgrunn sem nær að meðaltali um 420 kílómetra út frá landinu en lengsta landgrunnið er um 2.600 kílómetrar en það er við Weddell- og Rosshafið. Það er svæði út frá Suðurskautslandinu sem er um 2.000 metra djúpt en svæðið er mjög flatt og er þakið þykkum setlögum.[4]

Straumar[breyta | breyta frumkóða]

Straumurinn í Suðurhafi er nokkuð flókinn. Það koma straumar úr aðlægum höfum sem eru hlýrri.[4] Straumar Suðurhafsins hefur einkennst af pólhverfum straumi sem ferðast í austur í kringum Suðurskautslandið.[3]

Dýralíf[breyta | breyta frumkóða]

Dýralíf á landi er mjög frábrugðið öðrum heimsálfum vegna þess hve kalt það getur orðið og veðráttan er allt önnur en í öðrum heimsálfum en kuldinn getur farið niður í um -80°C og vindhraðinn allt að 300 km/klst. Ísbreiðan sem þekur um 98% af Suðurskautslandinu er að meðaltali um 2 kílómetrar að þykkt. Það er að þessum ástæðu sem að dýralífið er að mestu leiti við ströndina ásamt því að vera í hafinu. Það eru engin landspendýr sem lifa á Suðurskautslandinu en þar er þó að finna sex tegundir af hreifadýrum en það eru pardusselur eða hlébarðaselur (Hydrurga leptonyx), weddelselur (Leptonychotes weddelli), átuselur (Lobodon carcinophagus) loðselur (Arctocephalus gazella), kóngasæfíll (Mirounga leonina) og ross-selur (Ommatophoca Rossii). Hreifadýrin fara upp á ísinn við ströndina til þess að kæpa en selastofnarnir við Suðurskautslandið standa mjög vel en talið er að um 60% allra sela á jörðinni sé að finna við Suðurskautslandið.[5]

Keisaramörgæs[6]

Við Suðurskautslandið er að finna um 50 tegundir fugla en þar af eru 7 tegundir mörgæsa en Suðurskautslandið er sennilega hvað mest þekkt fyrir að vera heimkynni mörgæsanna en mörgæsir sem eru að finna eru adeliemörgæs (Pygoscelis adeliae) , hökubandsmörgæs (Pygoscelis antarctica), keisaramörgæs (Aptenodytes forsteri), klappamörgæs (Eudyptes chrysolophus), klettamörgæs (Eudyptes chrysocome) og konungsmörgæs (Aptenodytes patagonicus). Suðurskautslandið er eini staðurinn í heiminum sem að keisaramörgæs lifir villt á. Það eru líka nokkrar fuglategundir sem lifa við suðurskautslandið en það eru til dæmis albatrossa, svölur og suðurhafskúminn.[5]

Lífríki hafsins er sennilega það ríkulegasta sem finnst í heiminum en á vorin verður þörungablóminn mjög mikill og er það suðurhafsljósátan (Euphausia superba) sem græðir vel á því en hún nærist helst á þessum þörungum. Suðurhafsljósátan er mjöf lítið dýr en hún er einungis um 6 cm löng og aðeins 2 grömm að þyngd. Það eru svo margar hvalategundir sem éta suðurhafsljósátuna en hún er ein helsta fæða nokkurra hvalategunda eins og steypireyðs, langreyðs og annarra skíðishvala.[5]

Suðurhafsljósáta[7]

Helstu hvalategundir sem er að finna á svæðinu eru búrhvalur, steypireyður, langreyður, hnúfubakur og háhyrningur. Það er gjarnan þannig að stærri hvalir fari frá pólunum að miðbaug til þess að eiga afkvæmi sín og gangi svo aftur að pólunum en á sumum tegundum má greina smá mun á þeim sem fara til til norðurs frá miðbaug eða til suðurs. Til dæmis eru háhyrningar sem eru í Suðurhafi oft frekar ljósari yfirbragðs eða gráleitari en þeir sem til dæmis eru við Ísland, þeir eru meira alveg svartir.[5]

Það eru þekktar um 20 þúsund fiskitegundir í heiminum en í Suðurhafi eru aðeins þekktar um 100 tegundir. Þær tegundir sem er að finna í Suðurhafi eru búnar að aðlaga sig mjög vel þeim kulda sem er þar en hitastig sjávar er um -2 – 0°C en nokkrar tegundir eru að finna þar sem eru einnig til dæmis í kringum Ísland en þær tegundir eru þá yfirleitt af öðrum stofni. Eins og þorskurinn, það er þorskstofn sem er í kringum Ísland og svo er annar þorskstofn sem er mjög líkur þeim Íslenska í Suður hafi, þetta eru þó alveg aðskildir stofnar.[5]

Saga[breyta | breyta frumkóða]

Með könnunarleiðöngrum sínum á 8. áratug 18. aldar sannaði James Cook að samfellt hafsvæði væri umhverfis jörðina á suðlægum breiddargráðum. Síðan þá hafa kortagerðarmenn deilt um tilvist og umfang Suður-Íshafsins. Sumir vilja skilgreina það sem hluta af Atlantshafi, Indlandshafi og Kyrrahafi, sem þá næðu að strönd Suðurskautslandsins. Alþjóðasjómælingastofnunin hefur bent á að nýlegar rannsóknir sýni fram á mikilvægi hringrásar hafsins í suðri og að rétt sé að miða mörk Suður-Íshafsins við norðurmörk þeirrar hringrásar. Stofnunin hefur ekki formlega tekið upp þá stefnu sem fólst í endurskoðun skilgreininga hennar frá 2000 að mörkin skyldi miða við 60. breiddargráðu. Aðrir vilja miða við breytileg mörk Suður-Íshafssamrunans.

Heimildaskrá[breyta | breyta frumkóða]

[1] Metcalfe, Tom (14. júní 2021). „Earth's fifth ocean just confirmed“. livescience.com (enska). Sótt 26. september 2021.

[2] Makar, A. B.; McMartin, K. E.; Palese, M.; Tephly, T. R. (1975–06). „Formate assay in body fluids: application in methanol poisoning“. Biochemical Medicine. 13 (2): 117–126. doi:10.1016/0006-2944(75)90147-7. ISSN 0006-2944. PMID 1.

[3] Kjartansson, Kjartan. „Viðurkenna Suður-Íshafið sem heimshaf - Vísir“. visir.is . Sótt 26. september 2021.

[4] Bose, K. S.; Sarma, R. H. (27. október 1975). „Delineation of the intimate details of the backbone conformation of pyridine nucleotide coenzymes in aqueous solution“. Biochemical and Biophysical Research Communications. 66 (4): 1173–1179. doi:10.1016/0006-291x(75)90482-9. ISSN 1090-2104. PMID 2.

[5] „Hvernig er dýralíf á Suðurskautslandinu?“. Vísindavefurinn . Sótt 26. september 2021.

[6] „Keisaramörgæs“, Wikipedia, frjálsa alfræðiritið , 14. október 2020, sótt 26. september 2021

[7] „Sjávardýrið krill er ein helsta fæða mörgæsa. Hvert er íslenska nafn þessa sjávardýrs?“. Vísindavefurinn . Sótt 26. september 2021.

Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
  Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.
  1. 1,0 1,1 Metcalfe, Tom (14. júní 2021). „Earth's fifth ocean just confirmed“. livescience.com (enska). Sótt 26. september 2021.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Makar, A. B.; McMartin, K. E.; Palese, M.; Tephly, T. R. (1975–06). „Formate assay in body fluids: application in methanol poisoning“. Biochemical Medicine. 13 (2): 117–126. doi:10.1016/0006-2944(75)90147-7. ISSN 0006-2944. PMID 1.
  3. 3,0 3,1 3,2 Kjartansson, Kjartan. „Viðurkenna Suður-Íshafið sem heimshaf - Vísir“. visir.is . Sótt 26. september 2021.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Bose, K. S.; Sarma, R. H. (27. október 1975). „Delineation of the intimate details of the backbone conformation of pyridine nucleotide coenzymes in aqueous solution“. Biochemical and Biophysical Research Communications. 66 (4): 1173–1179. doi:10.1016/0006-291x(75)90482-9. ISSN 1090-2104. PMID 2.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Hvernig er dýralíf á Suðurskautslandinu?“. Vísindavefurinn . Sótt 26. september 2021.
  6. 6,0 6,1 „Keisaramörgæs“, Wikipedia, frjálsa alfræðiritið , 14. október 2020, sótt 26. september 2021
  7. 7,0 7,1 „Sjávardýrið krill er ein helsta fæða mörgæsa. Hvert er íslenska nafn þessa sjávardýrs?“. Vísindavefurinn . Sótt 26. september 2021.