Náttúruauðlind

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Gljúfursárfoss. Vatnsorka er dæmi um náttúruauðlind.

Í hagfræðilegum skilningi eru náttúruauðlindir þau aðföng sem náttúran gefur af sér, og eru notuð í efnahagsstarfsemi fyrir framleiðslu á vörum og þjónustu. Náttúruauðlindir eru einn hlesti framleiðsluþátturinn, og þeim er gjarnan flokkað eftir eðli þeirra og mögulegri nýtingu.

Náttúruauðlindir sem framleiðsluþáttur[breyta | breyta frumkóða]

Innan hagfræðinnar eru náttúruauðlindir skilgreindar sem einn af mikilvægustu framleiðsluþáttunum, en framleiðsluþættir eru þau aðföng sem notuð eru í efnahagsstarfsemi til að framleiða vörur og þjónustu.[1] Í sögulegu samhengi, og í klassískri hagfræði, voru framleiðsluþættirnir sagðir vera þrír: náttúruauðlindir, ásamt vinnuafli og fjármagni (e. capital). Á síðari tímum hefur fjórða framleiðsluþættinum gjarnan verið bætt við, en innan rekstrarhagfræðinnar er t.d. talað um stjórnunarlega framleiðsluþætti,[2] svo sem skipulag, stjórnun, þekkingu og áætlanagerð, og í ýmsum öðrum greinum hagfræðinnar er talað um nýsköpun, tækniframfarir og mannauð (e. human capital).[3] Umhverfis- og auðlindahagfræði er fræðigrein sem fæst sérstaklega við náttúruauðlindir sem hluta af framleiðslunni, með hliðsjón af nýtingu þeirra annars vegar og vernd hinsvegar.

Náttúruauðlindir eru gjarnan taldar vera sá framleiðsluþáttur sem er hvað mikilvægastur og stendur undir allri efnahagsstarfsemi, sem og öllu mannlegu samfélagi.[4] Þetta er áberandi í umræðunni um sjálfbæra þróun.

Flokkun náttúruauðlinda[breyta | breyta frumkóða]

Kárahnjúkavirkjun. Náttúruauðlindir eru nýttar til raforkuframleiðslu í virkjunum. Vatnsafl telst til strauma, þar sem það er ótæmandi náttúruauðlind. Á Íslandi er vatnsafl helsta uppspretta rakorkuframleiðslu.
Olía og önnur jarðefnaeldsneyti eru stofnar, og eru einar af mikilvægustu og mest notuðustu náttúruauðlindunum í nútímahagkerfum.

Til þess að lýsa náttúruauðlindum, og flokka eftir eðli þeirra á mælanlegan hátt, eru hugtökin „stofnar“ (e. stock resources) og „straumar“ (e. flow resources) notuð. Með stofnum er átt við tæmandi og efnislegar nátturuauðlindir eins og t.d. skóga, fiskistofna eða jarðefnaeldsneyti. Með straumum er síðan átt við ótæmandi náttúruauðlindir sem geta verið (en þurfa ekki að vera) óefnislegar, eins og t.d. vatnsafl, vindorka og sólarorka.[5] Náttúruauðlindir sem teljast til stofna eru þess eðlis að notkun þeirra á einum tímapunkti hefur óhjákvæmilega áhrif á notkun þeirra á öðrum tímapunkti í framtíðinni. Aftur á móti er það ekki þannig þegar náttúruauðlindir sem teljast til strauma eru notaðar, þar sem notkun þeirra nú hefur ekki áhrif á notkun þeirra síðar.[6]

Straumar[breyta | breyta frumkóða]

Straumar eru ótæmandi náttúruauðlindir þar sem það er frekar erfitt, eða ómögulegt, að kljúfa og einangra hluta þeirra til frekari vörslu eða vinnslu. Þessar náttúruauðlindir geta bæði verið efnislegar eða óefnislegar, og skiptast í tvo megin flokka, þ.e. „hrein þjónusta“ (e. nonrestorable resources) og svokallaðir „umbreytanlegir straumar“ (e. storable resources).

Náttúruauðlindir sem teljast til hreinnar þjónustu eru yfirleitt þær sem ekki er hægt að umbreyta og varðveita fyrir neyslu í framtíðinni. Útsýni er ágætt dæmi um hreina þjónustu, svo og veðurblíða og Norðurljós.

Umbreytanlegir straumar eru þeir straumar sem hægt er að umbreyta og geyma með einhverju móti. Helstu dæmin um þetta eru vatnsorka, vindorka og sólarorka, þar sem vatnsaflsvirkjanir, vindmyllur og sólarsellur eru notaðar til að umbreyta orkunni, sem fæst úr þessum náttúruauðlindum, yfir í raforku.[7]

Stofnar[breyta | breyta frumkóða]

Stofnar eru takmarkaðar og efnislegar náttúruauðlindir sem hægt er að nýta til fulls.[8] Helstu dæmin um slíkar náttúruauðlindir eru t.d. skógar, og jarðefnaeldsneyti eins og olía, kol og jarðgas. Stofnum er yfirleitt skipt í tvo megin flokka: þ.e. endurnýjanlegir stofnar annars vegar og óendurnýjanlegir stofnar hinsvegar. Óendurnýjanlegum stofnum er síðan skipt í þá sem sem hægt er að endurvinna, og þá sem ekki er hægt að endurvinna, þ.e. óendurvinnanlegir stofnar.[9] Óendurnýjanlegir stofnar eru óendurnýjanlegar auðlindir.

Náttúruauðlindir sem eru takmarkaðar og verða til á löngu tímabili, eins og t.d. jarðefnaeldsneyti, eða þær sem takmarkað magn er af og engin þar sem endurnýjun á sér stað, eins og t.d. málmar, teljast til óendurnýjanlegra stofna. Samt er greinurmunur þarna á milli, þar sem hægt er að nota suma óendurnýjanlega stofna aftur og aftur, og teljast þeir til endurvinnanlegra náttúruauðlinda. Gott dæmi um það eru málmar, en þá er hægt að endurvinna og nota aftur í aðrar vörur en þær sem þeir voru notaðir í upphaflega. Þeir stofnar sem ekki er hægt að nota aftur eru flokkaðir sem óendurvinnanlegar náttúruauðlindir. Helsta dæmið um óendurvinnanlega náttúruauðlind er jarðefnaeldsneyti, þar sem það verður einungis til á mjög löngu tímabili, og þegar það er notað er það brennt upp og hverfur.[10]

Þó að tiltekin náttúruauðlind sé efnisleg og tæmandi þá getur hún samt sem áður verið endurnýjanleg. Skógar og fiskimið eru ágæt dæmi um endurnýjanlegar náttúruauðlindir. Skógar vaxa aftur eftir að þeir hafa verið höggnir niður, og fiskistofnar endurnýja sig eftir að veitt hefur verið af þeim. Það sem aðgreinir þessa tegund náttúruauðlinda hinsvegar frá straumum er að það er hægt að ganga um of á þær. Skógar geta verið þurrkaðir út og fiskistofnar ofveiddir þar til að stofninn nær sér ekki aftur á strik. Í þessu samhengi er talað um ákveðna þröskulda sem ekki má fara yfir, við nýtingu á náttúruauðlindinni.[11]

Nýting náttúruauðlinda[breyta | breyta frumkóða]

Náttúruauðlindir eru ekki einungis nýttar á beinan hátt. Ferðaþjónusta, eins og hvalaskoðun, er dæmi um óbeina nýtingu á náttúruauðlindum.

Náttúruauðlindir eru nýttar í efnahagsstarfsemi á mismunandi hátt, og er nýting þeirra flokkuð með hliðsjón af því. Mikilvægasti greinarmunurinn er gerður á milli beinnar notkunar annars vegar, og óbeinnar notkunar hinsvegar. Með beinni notkun er átt við efnislega nýtingu þar sem unnið er úr náttúruauðlindinni og hún notuð til framleiðslu á vörum eða raforku. Óbein notkun á hinsvegar við um óefnislega nýtingu þar sem engin eiginleg framleiðsla sem slík á sér stað. Raforkuframleiðsla og jarðefnavinnsla eins og námugröftur, eru dæmi um beina nýtingu, á meðan útsýni og fegurð sem náttúruauðlindin gefur af sér, eru dæmi um óbeina nýtingu.[12] Náttúruauðlindir, eins og fossar, fjöll og dýralíf, eru gjarnan nýttar í ferðamennsku og veita ýmislega aðra þjónustu, t.d. við hvalaskoðun og fjallgöngur.

Þá geta náttúruauðlindir einnig haft gildi sem er óháð nýtingu þeirra. Á meðan talað er um „notagildi“ náttúruauðlinda (e. use values) þar sem bein (eða óbein) nýting á í hlut, þá er einnig talað um gildi náttúruauðlinda sem er annars eðlis og frábrugðið notagildinu (e. nonuse values). Náttúruauðlindir eru sagðar hafa gildi í sjálfum sér vegna sjálfstæðrar tilvistar þeirra. Þetta er svokallað „tilvistargildi“ (e. existence value) og helstu dæmin um þetta eru hin margbreytilegu líf- og vistkerfi sem eftirsóknarvert þykir að varðveita. Þá er einnig reynt að vernda ákveðin náttúruleg umhverfi sem þykja sérstök. Reynt er að koma í veg fyrir að ákveðnar dýrategundir deyi út o.s.frv. Þá eru einnig nýtingarmöguleikar í framtíðinni flokkaðir hér (e. option value). Gildi þess fyrir framtíðarkynslóðir, að þær fái að njóta tiltekinnar náttúruauðlindar eftir ár og aldir, flokkast sem sérstök gildi náttúruauðlinda (e. bequest and gift value).[13]

Á meðan það er auðvelt að verðleggja notagildi náttúruauðlinda (beina og beina nýtingu) með markaðsaðferðum í hagkerfum þar sem markaðsbúskapur er við lýði, er tiltölulega erfitt að leggja peningalegt mat á og markaðssetja, tilvistargildi þeirra og notagildi fyrir framtíðarkynslóðir. Notagildi eru reglulega metinn til fjár á markaði, en það er sjaldgæft að slíkt hið sama sé gert um annarskonar gildi (e. nonuse values) eins og hér hefur verið greint frá.[14]

Rýrnun náttúruauðlinda[breyta | breyta frumkóða]

Rýrnun náttúruauðlinda (e. depletion) hefur á síðustu árum orðið að alvarlegu áhyggjuefni og eitthvað sem þarf að hafa í huga við alla nýtingu á náttúruauðlindum. Stofnar, eins og jarðefnaeldsneyti og fiskistofnar, eru í eðli sínu takmarkaðir. Hægt er að fullnýta óendurnýjanlega stofna eins og olíu, kol og jarðgas, á meðan hægt er að koma til móts við rýrnun á endurnýtanlegum stofnum eins og málmum, með því að endurvinna þá. Þegar endurnýjanlegir stofnar eins og fiskimið og skógar eiga í hlut, þarf að passa að ganga ekki um of á þá svo þeir geti ekki endurnýjað sig, þ.e.a.s. að nýta ekki umfram þröskuldinn sem stofninn þolir.[15]

Svokölluð „staðgenglun“ (e. substitution) er mikilvægt tæki til að vinna gegn tæmingu náttúruauðlinda. Með því er átt við að með tækniframförum og aukinni þekkingu, sé annað hvort hægt að skipta einni náttúruauðlind út fyrir aðra, eða að koma til móts við minni nýtingu á tiltekinni náttúruaðlind með því að auka vægi annarra framleiðsluþátta í staðinn, eins og fjármagns (e. capital), sem eru tæki og tól, mannaflans og mannauðsins.[16]

Rýrnun náttúruauðlinda endurspeglast í verði. Ef framboð minnkar hækkar verðið á móti. Því getur hækkandi verð á tilteknum náttúruauðlindum oft verið vísbending um að hún sé að ganga til þurrðar.[17] Hinsvegar gerist þetta hægt í samanburði við aðrar vörur á markaði, vegna þess að framboð á náttúrauðlindum eru tiltölulega óteygið. Til skamms tíma verða ekki miklar breytingar á framboði af náttúruauðlindum.[18] En smávægilegar verðbreytingar á náttúruauðlindum geta samt sem áður haft miklar afleiðingar fyrir efnahagslífið.[19] Sumir hagfræðingar hafa bent á að náttúruauðlindir muni ekki klárast, vegna þess að eftir því sem framboð þeirra minnkar hækkar verðið, og hækki verð, minnkar eftirspurn í samanburði við það.[20] Samkvæmt þessari kenningu mun eftirspurn eftir tiltekinni nátturuauðlind aldrei verða nógu mikil svo að auðlindin klárist, vegna þess að eftirspurnin er í öfugu hlutfalli við verðbreytingar á markaði.

Til eru ýmsar aðferðir til að reikna út hver er hagkvæmasta nýtingin á náttúruauðlindum, með tilliti til rýrnunar þeirra, fyrir samfélagið í heild sinni. Þá er talað um félagslega hagkvæmni.[21] Í því samhengi er mikilvægt að gera ráð fyrir þeim neikvæðu ytri áhrifum (úthrifum) sem nýting náttúruauðlinda hefur í för með sér, og innfæra það í jöfnuna.[22] Hinsvegar er gjarnan erfitt að reikna slíkt út nákvæmlega, og mikil óvissa liggur oft á tíðum fyrir. Þá er oft óljóst hve mikið er til af heildarbirgðum tiltekinna náttúruauðlinda. Tækniframfarir gera það oft kleift að finna nýjar birgðir, eins og olíulindir á afskekktari stöðum, svo það getur verið nær ómögulegt að vita heildarstöðu birgða tiltekinnar náttúruauðlindar á ákveðnum tímapunkti.

Þetta tengist umræðunni um svokallað „olíuhámark.“

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Mankiw og Taylor, 2011, bls. 383 og 885.
  2. Ágúst Einarsson, 2007, bls. 33.
  3. Field, 2008, bls. 26 og 37n.
  4. Young og Dhanda, 2013.
  5. Field, 2008, bls. 26.
  6. Perman o.fl., 2003, bls. 11.
  7. Field, 2008, bls. 26.
  8. Field, 2008, bls. 26.
  9. Field, 2008, bls. 31-33.
  10. Field, 2008, bls. 31-32.
  11. Field, 2008, bls. 33.
  12. Field, 2008, bls. 28-29.
  13. Field, 2008, 148-149 og 163.
  14. Field, 2008, bls. 148-149.
  15. Field, 2008, bls. 26 og 31-33.
  16. Field, 2008, 6-7; Mankiw og Taylor, 2011, bls. 532-534.
  17. Ágúst Einarsson, 2005, bls. 33; Field, 2008, bls. 5-6; Mankiw og Taylor, 2011, bls. 532-534.
  18. Ágúst Einarsson, 2005, bls. 303.
  19. Field, 2008, bls. 159-160; Mankiw og Taylor, 2011, bls. 741.
  20. Leontief, 1977.
  21. Field, 2008, bls. 7-8.
  22. Groenewegen, Spithoven og Berg, 2010, bls. 324.

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  • Ágúst Einarsson. Rekstrarhagfræði. Reykjavík: Mál og menning, 2007.
  • Field, Barry C. Natural Resource Economics: an introduction (2. útgáfa). Long Grove: Waveland Press, 2008.
  • Groenewegen, J., Spithoven, A. og Berg, A. Institutional Economics. An Introduction. Basingstoke; New York: Palgrave Macmillan, 2010.
  • Leontief, Wassily. „The Future of the World Economy“. Socio-Economic Plannig Sciences. 11 (3) (1977): 171-182.
  • Mankiw, N. G. og Taylor, M. P. Economics (2. útgáfa). Andover: Cengage Learning, 2011.
  • Perman, Roger., Ma, Yue., McGilvray, James. og Common, Michael. Natural Resource and Environmental Economics (3. útgáfa). Harlow: Pearson Education, 2003.
  • Young, Scott T. og Dhanda, Kanwalroop Kathy. Sustainability: Essentials for Business. Thousand Oaks: Sage Publications, 2013.

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]