Fara í innihald

Tungumál

Breyta tenglum
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Dæmi um talblöðru á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.
Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á bandarísku táknmáli.
Braille-kerfið miðlar texta með snertingu.

Tungumál eða mál er samskiptakerfi merkja, tákna, hljóða og orða sem notuð eru til þess að tjá hugtök, hugmyndir, merkingu og hugsanir. Formgerð tungumáls er lýst með málfræði en byggingareiningum þess með orðaforða. Mörg tungumál hafa ritmál þar sem hægt er að skrifa þau niður til að geyma texta eða flytja skilaboð milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim samskiptamiðli sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli menningarsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika virkni og tilfærslu, og þau byggjast á félagslegum hefðum og námi.

Talið er að milli 5.000 og 7.000 tungumál séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera mállýska.[1][2] Náttúruleg tungumál eru töluð eða táknuð (eða bæði), en hægt er að umkóta öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða braille. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti.

Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu mannsins að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á táknun til að miðla táknum fyrir tiltekna merkingu. Bæði töluð mál og táknmál notast við hljóðkerfi ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og myndön, sem aftur eru sett saman í setningar samkvæmt reglum sem lýst er með setningafræði.

Málvísindi eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur málspeki lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í Gorgíasi eftir Plató. Jean-Jacques Rousseau taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan Immanuel Kant taldi þau tengjast rökhugsun. Tuttugustu aldar heimspekingar á borð við Ludwig Wittgenstein hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru Ferdinand de Saussure og Noam Chomsky.

Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, Hominina, þróaði með sér hugarkenningu og deilda íbyggni.[3][4][5] Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.[6] Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. Mannsheilinn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á Broca-svæði og Wernicke-svæði. Máltaka mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.[7][8] Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa sjálfsmynd og félagslegt stigveldi innan hópa, auk þess að nýtast við félagsmótun og til afþreyingar.

Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. Söguleg málvísindi fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með samanburðaraðferð, þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður málaætt, og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð stakmál. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum falsmál voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega útdauð við lok hennar.[9][10][11]

Fjölbreytileiki

[breyta | breyta frumkóða]
TungumálMálhafar
(milljónir)[12]
Enska1500
Mandarín1200
Hindí611,2
Spænska561,3
Arabíska334,9
Franska333,5
Bengalska274,4
Portúgalska269,4
Indónesíska254,8
Úrdú246

Árið 2026 áætlaði tímaritið Ethnologue að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.[13] Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins.

Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.[14] Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.[15]

Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.[16]

Ekkert land hefur fleiri tungumál en Papúa Nýja-Gínea. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur Indónesía með 711 tungumál, Nígería með 517, Indland með 456, Bandaríkin með 328, Ástralía með 312, og í Kína eru töluð 309 tungumál.[16]

Málaættir

[breyta | breyta frumkóða]
Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.

Hægt er að flokka tungumál heimsins í málaættir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir stakmála, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru baskneska í Evrópu, zuníska í Nýju-Mexíkó, purépecha-mál í Mexíkó, aínúmál í Japan, burúsjaskí í Pakistan, og mörg fleiri.[17]

Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru indóevrópsk tungumál sem 46% mannkyns tala.[18] Henni tilheyra meðal annars enska, spænska, franska, þýska, rússneska og hindí/úrdú. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með fólksflutningum Indóevrópumanna einhvern tíma milli 8000 og 1500 f.o.t., og síðan með nýlendustefnu Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í Ameríku og stórum hluta Afríku. Um 20% mannkyns tala sínó-tíbesk mál sem eru útbreidd í Austur-Asíu.[18] Þeirra á meðal eru hakka, mandarín, kantónska og mörg fleiri.[19]

Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru níger-kongómál flest. Þeim tilheyra meðal annars svahílí, sjónamál og jórúbamál. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.[18] Svipaður fjöldi talar afró-asísk mál sem telja hin útbreiddu semísku mál. Þeirra á meðal eru arabíska, hebreska, berbamál og haúsamál.[19]

Um 5,5% íbúa jarðar tala ástrónesísk mál sem eru útbreidd við Indlandshaf og Kyrrahaf, allt frá Madagaskar til Eyjaálfu.[18] Meðal þeirra eru malagasíska, malasíska, indónesíska, tagalog, maoríska, samóska og mörg frumbyggjamál í Indónesíu og Taívan. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru dravidísk mál í Suður-Asíu (meðal annars kannada, tamílska og telúgú), tyrkísk mál frá Mið-Asíu (meðal annars tyrkneska), og kra-daímál í Suðaustur-Asíu (meðal annars taílenska).[19]

Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, Papúu Nýju-Gíneu, Vestur-Afríku og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru quechua-mál, aravakíska og tupi-gvaranímál í Suður-Ameríku; uto-astekamál, otomangvemál og majamál í Mið-Ameríku; og na-denemál, írókamál og alkonkvísk mál í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru eskaleútmál útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í Ástralíu tilheyra flest frumbyggjamál pama-nyunga-málum, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.[17] Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).[20]

Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun

[breyta | breyta frumkóða]
Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.
„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í París þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.

Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð málsamfélagi þar sem börn tileinka sér mál frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í samskiptum og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.[21] Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist þróun lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar þróunartrés.[22]

Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með máldreifingu, þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að læra nýtt tungumál síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í útrýmingarhættu þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.[23]

Tenglar

[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Diane Nelson (17.5.2000). „Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?“. Vísindavefurinn.
  2. ↑ Tomasz Kamusella (2016). „The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States“. Colloquia Humanistica. 5 (5): 189–198. doi:10.11649/ch.2016.011.
  3. ↑ Diane Nelson (17.5.2000). „Hvernig verður tungumál til?“. Vísindavefurinn.
  4. ↑ Tomasello, Michael (1996). „The Cultural Roots of Language“. Í D. Rumbaugh (ritstjóri). Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language. Psychology Press. bls. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.
  5. ↑ Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). „The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?“. Science. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569.
  6. ↑ Steven Mithen (2025). The language puzzle: How we talked our way out of the stone age. Profile Books.
  7. ↑ Sigríður Sigurjónsdóttir (12.6.2003). „Hvernig læra börn tungumálið?“. Vísindavefurinn.
  8. ↑ Jón Gunnar Þorsteinsson (17.2.2009). „Hvernig læra börn að nota tungumálið?“. Vísindavefurinn.
  9. ↑ Moseley, Christopher, ed. (2010). Atlas of the World's Languages in Danger (3. útgáfa). Paris: UNESCO Publishing. Afrit af upprunalegu geymt þann 12 ágúst 2014.
  10. ↑ Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.
  11. ↑ Graddol, D. (27. febrúar 2004). „The Future of Language“. Science. 303 (5662): 1329–1331. Bibcode:2004Sci...303.1329G. doi:10.1126/science.1096546. ISSN 0036-8075. PMID 14988552. S2CID 35904484. Sótt 15. september 2020.
  12. ↑ „What are the top 200 most spoken languages?“. Ethnologue. Sótt 12.7.2026.
  13. ↑ „How many languages are there in the world?“. Ethnologue (bandarísk enska). SIL. Sótt 24 febrúar 2026.
  14. ↑ Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). (2021). „How many languages are there in the world?“. Ethnologue. Sótt 25. mars 2021.
  15. ↑ Guðrún Kvaran (24.4.2001). „Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?“. Vísindavefurinn.
  16. 1 2 Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021. (2021). „What are the top 200 most spoken languages?“. Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com. Sótt 24. mars 2021.
  17. 1 2 Katzner, Kenneth (1999). The Languages of the World. New York: Routledge.
  18. 1 2 3 4 Lewis, M. Paul, ed. (2009). Ethnologue: Languages of the World. SIL International (Report) (16. útgáfa). Dallas, Texas. Afrit af upprunalegu geymt þann 4. apríl 2012. Sótt 25. ágúst 2012.
  19. 1 2 3 Brown, Keith; Ogilvie, Sarah, ritstjórar (2008). Concise Encyclopedia of Languages of the World. Elsevier Science. ISBN 978-0-08-087774-7.
  20. ↑ Briand, Frederic (febrúar 2013). „Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages“. National Geographic.
  21. ↑ Evans, Nicholas; Levinson, Stephen C. (2009). „The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science“. Behavioral and Brain Sciences. 32 (5): 429–492. doi:10.1017/s0140525x0999094x.
  22. ↑ Campbell, Lyle (2004). Historical Linguistics: an Introduction (2. útgáfa). Edinburgh and Cambridge, MA: Edinburgh University Press and MIT Press.
  23. ↑ Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). „Introduction“. Í Austin, Peter K; Sallabank, Julia (ritstjórar). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Tungumál&oldid=1971770“