Winston Churchill

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Sir Winston Leonard Spencer Churchill
Sir Winston Churchill - 19086236948.jpg
Forsætisráðherra Bretlands
Í embætti
10. maí 1940 – 26. júlí 1945
Í embætti
26. október 1951 – 6. apríl 1955
Persónulegar upplýsingar
Fædd(ur)

30. nóvember 1874

Woodstock, Oxfordshire, Englandi, Bretlandi
Dáin(n)

24. janúar 1965

Kensington, London, Englandi, Bretlandi
Þjóðerni Breskur
Stjórnmálaflokkur Íhaldsflokkurinn (fyrir 1904; 1924–1964); Frjálslyndi flokkurinn (1904–1924)
Maki Clementine Hozier, síðar Churchill
Börn Diana, Randolph, Sarah, Marigold Frances, Mary
Undirskrift

Winston Churchill (30. nóvember 187424. janúar 1965) var breskur stjórnmálamaður. Hann var forsætisráðherra Bretlands á tímum síðari heimsstyrjaldarinnar. Hann var auk þess hermaður, rithöfundur, blaðamaður og listmálari. Hann er einn af þekktustu stjórnmálaleiðtogum Bretlands. Hann hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels árið 1953.

Hann er eini forsætisráðherra Bretlands sem fengið hefur Nóbelsverðlaunin auk þess að vera fyrstur til að vera gerður að heiðursborgara í Bandaríkjunum. Á þeim tíma sem Churchill gegndi herþjónustu barðist hann á Indlandi, í Súdan og í síðara Búastríðinu. Hann öðlaðist frægð sem stríðsfréttaritari og rithöfundur. Fyrstu bækur hans fjölluðu um þátttöku hans í áðurnefndum herleiðöngrum. Auk þess gegndi hann um tíma herskyldu á vesturvígstöðvunum í fyrri heimstyrjöldinni sem yfirmaður herdeildar.

Hann var í framvarðsveit breskra stjórnmála í fimmtíu ár og gegndi fjölmörgum embættum á þeim tíma. Á árunum fyrir fyrri heimstyrjöld gengdi hann meðal annars embætti forseta viðskiptanefndar, innanríkisráðherra og flotamálaráðherra í ríkistjórn H. H. Asquith.

Æviágrip[breyta | breyta frumkóða]

Churchill var kjörinn á þing árið 1900 fyrir Íhaldsflokkinn en sagði sig úr honum og gekk í Frjálslynda flokkinn árið 1904 vegna ágreinings við Íhaldsmenn um verslunarfrelsi. Sem meðlimur Frjálslynda flokksins gekk Churchill í ríkisstjórn í fyrsta sinn árið 1905 og varð aðstoðarnýlendumálaráðherra í ríkisstjórn Henry Campbell-Bannerman. Eftir að Campbell-Bannerman sagði af sér og H. H. Asquith gerðist forsætisráðherra varð Churchill viðskiptaráðherra í stjórn hans. Í því embætti kom Churcill að lagasetningu um fyrstu lágmarkslaun í sögu Bretlands. Hann aðstoðaði einnig David Lloyd George fjármálaráðherra við að setja hin svokölluðu „fjárlög lýðsins“, sem renndu stoðum undir ýmis ríkisrekin velferðarverkefni og fjármögnuðu þau m.a. með háum tekjuskatti.

Churchill var hlynntur arfbótastefnu og sem innanríkisráðherra í ríkisstjórn Asquith á árunum 1910-11 lagði hann til ýmis lög sem ættu að stemma stigu við „offjölgun stétta fávita og geðsjúklinga“ sem Churchill taldi „ógn við þjóð og kynþátt sem ómögulegt er að ýkja.“[1]

„Ég legg til að 100.000 úrkynjaðir Bretar verði gerðir ófrjóir með valdi og aðrir settir í vinnubúðir til þess að hægja á hrörnun breska kynþáttarins.“[2]

Tillögur Churchill urðu ekki að lögum í þeirri mynd sem hann mælti með heldur voru lög sett þar sem geðsjúkir voru lokaðir inni á hælum.

Fyrri heimsstyrjöldin[breyta | breyta frumkóða]

Í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar var Churchill flotamálaráðherra. Sem slíkur bar hann ábyrgð á Gallipoli-herförinni árið 1915, þar sem breski flotinn réðst á Dardanellasund í von um að geta hertekið Konstantínópel, höfuðborg Tyrkjaveldis.[3] Herförin var einn versti ósigur Breta og einn af fáum sigrum sem Tyrkir unnu í styrjöldinni. Um 302.000 breskir og franskir hermenn féllu í valinn. Orðstír Churchill beið slíkan hnekki að hann neyddist til að segja af sér sem flotamálaráðherra í maí árið 1915.[4]

Millistríðsárin[breyta | breyta frumkóða]

Árið 1924 gekk Churchill til liðs við Íhaldsflokkinn á ný og gerðist fjármálaráðherra í ríkisstjórn Stanley Baldwin. Sem fjármálaráðherra sá Churchill um að binda breska efnahaginn á ný við gullfót. Þessi verknaður leiddi til mikillar verðhjöðnunar, atvinnuleysis og loks til allsherjar verkfalls árið 1926.[5] Churchill leit síðar sjálfur á endurupptöku gullfótarins sem verstu mistök á öllum ferli sínum.[6]

Ríkisstjórn Íhaldsmanna tapaði þingkosningum árið 1929 og þegar Íhaldsmenn gengu í stjórnarsamstarf með Verkamannaflokknum undir forsæti Ramsay MacDonald árið 1931 var Churchill ekki boðið að sitja áfram sem fjármálaráðherra. Næstu árin var Churchill einangraður í stjórnmálum og einbeitti sér að mestu að ritstörfum, meðal annars á ævisögu forföður síns, John Churchill, hertoga af Marlborough.[7]

Eitt sem stuðlaði að pólitískri einangrun Churchill voru óvinsælar skoðanir hans varðandi sjálfstæðisbaráttu Indverja: Churchill var á móti friðsamlegri mótmælahreyfingu Mohandas Gandhi og sagði árið 1930 að „Gandhi-hyggjan og allt sem hún stendur fyrir ætti að vera bundin niður og kramin.“[8] Árið 1920 lýsti hann því yfir að réttast væri að „binda Gandhi niður höndum og fótum og kremja hann undir fótum fíls með landstjórann á bakinu.“[9][10][11]

Á millistríðsárunum hafði Churchill lengst af meiri áhyggjur af uppgangi kommúnismans en fasismans og leit á menn á borð við Franco[12] og Mussolini[13] sem gagnlega bandamenn gegn kommúnistastjórnum. Hann varð þó að endingu mjög gagnrýninn í garð Neville Chamberlain forsætisráðherra fyrir undanlátsstefnu hans gagnvart Adolf Hitler og skrifaði árið 1938 um München-sáttmálann að Bretum hefði staðið til boða val á milli „stríðs og skammar“. Chamberlain hefði valið skömmina og myndi ekki uppskera annað fyrir það en stríð með enn verri skilmálum eftir stutta frestun.[14][15][16]

Forsætisráðherra í seinni heimsstyrjöldinni[breyta | breyta frumkóða]

Churchill með hjálm á höfði á meðan loftárásir dundu yfir London í orrustunni um Bretland árið 1940.

Þegar seinni heimsstyrjöldin braust út árið 1939 varð Churchill flotamálaráðherra á ný líkt og í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Chamberlain sagði af sér þann 10. maí 1940 eftir að Þjóðverjar hertóku Danmörku og Noreg og Churchill var skipaður forsætisráðherra í hans stað. Churchill hafnaði tillögum um friðarumræður við Þjóðverja og skapaði embætti varnarmálaráðherra, sem hann gegndi samhliða forsætisráðherraembættinu. Hann varð þar með einn valdamesti stríðsleiðtogi í sögu Bretlands. Churchill stofnaði þjóðstjórn með Verkamannaflokknum og gerði Clement Attlee að aðstoðarforsætisráðherra á meðan á stríðinu stóð.

Churchill flutti margar frægar ræður í byrjun stríðsins og sló Bretum eldmóð í brjóst með tilfinningahita sínum og orðheppni, sérstaklega þegar staðan var hvað svörtust eftir ósigur bandamanna í orrustunni um Frakkland.

„Við munum berjast í Frakklandi, við munum berjast á sænum og á hafinu, við munum berjast með auknu sjálfstrausti og síauknum styrk í lofti. Við munum verja eyjuna okkar hvað sem á dynur, við munum berjast á ströndunum, við munum berjast á flugvöllunum, við munum berjast á ökrunum og á götum úti, við munum berjast í hæðunum, við munum aldrei gefast upp.“[17]

Churchill átti í góðu sambandi við Franklin D. Roosevelt Bandaríkjaforseta og vinskapur þeirra kom því til leiðar að Bretar fengu miklar matar-, olíu- og hergagnabirgðir sendar yfir Atlantshafið frá Bandaríkjunum. Churchill var því mjög létt þegar Roosevelt vann endurkjör árið 1940. Þegar Japanir réðust á Perluhöfn og Bandaríkin gengu inn í heimsstyrjöldina voru fyrstu viðbrögð Churchill: „Við höfum unnið stríðið!“[18]

Þegar Hitler gerði árás á Sovétríkin sagði Churchill, sem hafði alla ævi verið svarinn andkommúnisti, að „ef Hitler gerði innrás í helvíti myndi ég að minnsta kosti segja fáein ljúf orð um djöfulinn á neðri þingdeildinni.“[19] Bretar fóru brátt að senda birgðir og skriðdreka til aðstoðar Sovétmönnum.[20]

Churchill (til hægri) ásamt Chiang Kai-shek og Franklin D. Roosevelt á ráðstefnu í Kaíró árið 1943.

Í janúar árið 1943 hittust Churchill, Roosevelt og Charles de Gaulle í Casablanca í Marokkó og komust að þeirri niðurstöðu að stefnt skyldi að skilyrðislausri uppgjöf Öxulveldanna. Churchill var þó ekki afdráttarlaus í afstöðu sinni um þetta og var nokkuð hissa þegar Roosevelt tilkynnti niðurstöðuna af fundinum.[21][22]

Deilt hefur verið um hlutverk Churchill í hungursneyðinni í Bengal árið 1943, þar sem um þrjár milljónir manna létust úr hungri, vannæringu og sjúkdómum. Japanir höfðu hertekið Búrma og þar með lokað á innflutning hrísgrjóna til Indlands og valdið hungursneyð í Bengal, þar sem 20% neyttra hrísgrjóna voru innflutt. Churchill hélt því fram að hungursneyðin væri Indverjum sjálfum að kenna því þeir „fjölguðu sér eins og kanínur“[23][24][25][26][24][27] og neitaði að sjá af nokkrum birgðum sem ætlaðar væru herrekstrinum til að hjálpa þeim. Þegar landstjóri Indlands sendi Churchill símskeyti til að biðja um matarbirgðir spurði Churchill á móti að ef staðan væri svona slæm, „hvers vegna [væri] Gandhi þá ekki dauður enn?“ [28]

Í júní árið 1944 gerðu Bandamenn innrás í Normandí og ráku Þjóðverja inn í Þýskaland á næsta ári. Þann 7. maí þáðu Bandamenn skilyrðislausa uppgjöf Þjóðverja og þann 8. maí lýsti Churchill yfir endi stríðsins í Evrópu.

Þingkosningar voru haldnar í Bretlandi í júlí árið 1945 en þar vann Verkamannaflokkurinn stórsigur. Churchill sagði því af sér sem forsætisráðherra og Clement Attlee tók við embætti hans.

Í stjórnarandstöðu[breyta | breyta frumkóða]

Churchill var leiðtogi bresku stjórnarandstöðunnar á sex ára ráðherratíð Attlee. Hann var áfram áhrifamikill í alþjóðastjórnmálum á þessum tíma og flutti meðal annars fræga ræðu um Sovétríkin í heimsókn til Bandaríkjanna þann 5. mars árið 1946 sem oft er talin marka upphaf kalda stríðsins:

„Frá Stettin í Eystrasalti til Tríeste við Adríahaf hefur Járntjald fallið yfir álfuna. Handan þeirrar línu standa allar höfuðborgir hinna fornu ríkja Mið- og Austur-Evrópu. Varsjá, Berlín, Prag, Vín, Búdapest, Belgrad, Búkarest og Sofía; allar þessar frægu borgir og íbúarnir í kringum þær eru nú á því sem ég verð að kalla áhrifasvæði Sovétmanna.“[29]

Forsætisráðherra á ný[breyta | breyta frumkóða]

Churchill varð forsætisráðherra í annað sinn eftir að hafa unnið nauman sigur gegn Verkamönnum í kosningum árið 1951 (þrátt fyrir að flokkur hans hefði hlotið færri atkvæði). Ríkisstjórn Churchill beitti sér snemma fyrir byggingu fjölda nýrra íbúða til að kljást við húsnæðisvanda sem hafði hrjáð Bretland frá því á stríðsárunum.[30]

Annars einbeitti Churchill sér að mestu að utanríkismálum á annarri ráðherratíð sinni. Hann sendi breska hermenn til Kenýu til að kveða niður Mau Mau-uppreisnina[31] og til Malakkaskaga til að kveða niður svipaða uppreisn þar. Þessar hernaðardeilur komu flestum Bretum í skilning um að ekki yrði hægt að halda nýlenduyfirráðum um allan heim áfram til lengdar.[32] Churchill reyndi þó eftir mesta megni að halda í leifar breska heimsveldisins og sagðist ekki vilja „sitja við stjórn sundurbútunar.“[31] Ríkisstjórn Churchill átti einnig hlut að máli í valdaráni í Íran árið 1953.[33]

Churchill sagði af sér eftir að hafa fengið endurtekin heilablóðföll í apríl árið 1955 og settist í helgan stein. Anthony Eden tók við embætti forsætisráðherra.

Fjölskylduhagir[breyta | breyta frumkóða]

Randolph Churchill faðir Winstons var einnig stjórnmálamaður og um tíma fjármálaráðherra. Hann var þriðji sonur sjöunda hertogans af Marlborough Móðir hans Jennie Jerome var dóttir amerísks auðkýfings að nafni Leonard Jerome. Winston var fæddur tveimur mánuðum fyrir tímann í Bleinheim-höll sem er ættaróðal Marlborough fjölskyldunnar. Churchill átti einn bróðir John Strange Spencer-Churchill.

Churchill hitti tilvonandi konu sína, Clementine Hoizer, í fyrsta sinn árið 1904 á dansleik í Crewe House. Þau hittust aftur árið 1908 í matarboði hjá Lafði St Helier. Churchill sat við hlið Clementine við borðhaldið. Hann bað Clementine í veislu í Bleinheim höll 10 ágúst 1908, þau gengu svo í hjónaband í St. Margrets, Westminister og voru þau gefin saman af biskupnum af St Asph. Árið 1909 fluttu hjónin að Eccleston Square 33. Fyrsta barnið Diana fæddist 11. júlí 1909, Randolph fæddist 28. maí 1911, þriðja barnið fæddist 7. október 1914, fjórða barnið Marigold fæddist 15. nóvember 1918, Mary fæddist svo 15. september 1922 síðar þann sama mánuð keypti Churchill Chartwell þar sem fjölskyldan bjó þar til Churchill lést 1965.

Ráðherraembætti[breyta | breyta frumkóða]

Winston Churchill (1874-1965) gegndi ýmsum ráðherraembættum á langri og viðburðaríkri ævi. Hann var ungur kjörinn á breska þingið og ekki leið á löngu þar til að honum voru falin ábyrgðarstörf. Hér að neðan er listi yfir ráðherrastörf Churchills, ekki eru alltaf til íslensk hugtök yfir embættin en reynt að nálgast þau í þýðingunni:

  • Aðstoðarnýlendurmálaráðherra 1906-8 (Undersecretary of State for the Colonies)
  • Viðskiptaráðherra 1908-10 (President of the Board of Trade)
  • Innanríkisráðherra 1910-11 (Secretary of State for Home Affairs)
  • Flotamálaráðherra 1911-1915 (First Lord of the Admiralty)
  • Varnarmálaráðherra 1918-21 (Secretary of War and Air Minister)
  • Aðstoðarnýlenduráðherra 1921-22 (Undersecretary for the Colonies)
  • Fjármálaráðherra 1924-29 (Chancellor of the Exchequer)
  • Flotamálaráðherra 3. september 1939-10. maí 1940 (First Lord of the Admiralty)
  • Forsætisráðherra 10. maí 1940-45, 1951-55 (Prime Minister)[34]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Gilbert, Martin 31 May 2009, „Churchill and Eugenics". . Geymt frá upphaflegu greininni 15 December 2013. Skoðað 21. mars 2018.
  2. Ummæli af deildarskýrslu innanríkisráðuneytisins árið 1910. Frumskjalið er í skjalasafni Asquith í Bodleian-bókasafninu í Oxford. Vitnað er til þess í bók Clive Ponting, "Churchill" (Sinclair Stevenson 1994).
  3. Callwell, C.E. (2005). Dardanelles, a study of the strategical and certain tactical aspects of the Dardanelles campaign. London, UK: Naval & Military Press Ltd.
  4. Jenkins, Roy. Churchill: A Biography (2001). Bls. 282–88.
  5. „Budget Blunders: Mr Churchill and the Gold Standard (1925)". . (BBC News). 9 March 1999. Skoðað 2 December 2007.
  6. James, Robert Rhodes. Churchill: A Study in Failure, 1900–1939 (1970). Bls. 206.
  7. Gilbert, Martin (2004). Winston Churchill: The Wilderness Years. London: Pimlico.
  8. Myers, Kevin 6 August 2010, „Seventy years on and the soundtrack to the summer of 1940 is filling Britain's airwaves". The Irish Independent. Skoðað 7 November 2010.
  9. Barczewsk, Stephanie, John Eglin, Stephen Heathorn, Michael Silvestri, and Michelle Tusan. Britain Since 1688: A Nation in the World, p. 301
  10. Toye, Richard. Churchill's Empire: The World That Made Him and the World He Made, p. 172.
  11. Ferriter, Diarmuid 4 March 2017, „Inglorious Empire: what the British did to India". The Irish Times.
  12. James, bls. 408.
  13. Taylor, A.J.P. Beaverbrook Hamish Hamilton 1972 bls. 375.
  14. Current Biography 1942, p. 155
  15. Gilbert, Martin. Winston S. Churchill: Prophet of Truth: 1923–1939. 1977: p. 972
  16. Langworth 2008, pp. 256–57
  17. „We Shall Fight on the Beaches". . (Churchill Centre). 4 June 1940. Geymt frá upphaflegu greininni 5 June 2009. Skoðað 20 December 2007.
  18. Stokesbury, James L. (1980), A Short History of WWII. New York: William Morrow and Company, Inc.. bls: 171.
  19. „The Churchill Papers: Biography". . (University of Cambridge). Skoðað 9 August 2009.
  20. Stokesbury, James L. (1980), A Short History of WWII. New York: William Morrow and Company, Inc.. bls: 159.
  21. Chen, Peter C. 14 January 1943, „Casablanca Conference". . Skoðað 11 October 2014.
  22. Middleton, Drew 24 January 1943, „Roosevelt, Churchill Map 1943 War Strategy At Ten-Day Conference Held In Casablanca; Giraud And De Gaulle, Present, Agree On Aims". The New York Times.
  23. See Dyson and Maharatna (1991) for a review of the data and the various estimates made.
  24. 24,0 24,1 Gordon, Leonard A. 1 January 1983, „Review of Prosperity and Misery in Modern Bengal: The Famine of 1943–1944". The American Historical Review. 88 (4): 1051. doi:10.2307/1874145 JSTOR 1874145
  25. Mukerjee, Madhusree. „History News Network | Because the Past is the Present, and the Future too". . (Hnn.us). Skoðað 29 July 2011.
  26. „Did Churchill cause the Bengal Famine of 1943, as has been claimed?". . (Churchill Central). Geymt frá upphaflegu greininni 10 May 2017.
  27. Tharoor, Shashi March 2017, „Inglorious Empire: What the British Did to India". Hurst.
  28. Exit Wounds, by Pankaj Mishra, The New Yorker, 13 August 2007.
  29. Churchill, Winston. „Sinews of Peace (Iron Curtain)". . (Churchill Centre). Skoðað 21. mars 2018.
  30. „The Housing Total Was 318,779". Hartlepool Northern Daily Mail. 5 February 1954. Skoðað 21. mars 2018. — um British Newspaper Archiveyes
  31. 31,0 31,1 Jenkins, bls. 843–61
  32. Ferguson, Niall (2000). Empire: How Britain Made the Modern World. London: Penguin Books Ltd.
  33. Kinzer, Stephen. All the Shah's Men. Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons, Inc., 2008, bls. 3
  34. Vísindavefurinn:Hvaða ráðherraembættum gegndi Sir Winston Churchill?


Fyrirrennari:
Neville Chamberlain
Forsætisráðherra Bretlands
(1940 – 1945)
Eftirmaður:
Clement Attlee
Fyrirrennari:
Clement Attlee
Forsætisráðherra Bretlands
(1951 – 1955)
Eftirmaður:
Anthony Eden


Wikivitnun er með safn tilvitnana á síðunni