Lukku Láki

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Lukku Láki (franska: Lucky Luke) er heiti á vinsælum belgískum teiknimyndasögum sem segja frá ævintýrum Lukku Láka, kúreka sem er fljótari en skugginn að skjóta, í Villta Vestrinu. Persónan er sköpunarverk belgíska teiknarans Morris (Maurice de Bevere) og birtist fyrsta ævintýrið í teiknimyndablaðinu Sval (franska: Spirou) þann 7. desember 1946. Frá og með árinu 1955 voru handrit að sögunum um Lukku Láka samin af franska myndasöguhöfundinum René Goscinny og í samstarfi þeirra Morris og Goscinny náðu bækurnar miklum vinsældum. Eru þær nú meðal mest seldu teiknimyndasagna Evrópu og hafa verið þýddar á hartnær 30 tungumál, þar á meðal ensku, arabísku, þýsku, dönsku, grísku, hebresku, tyrknensku og ítölsku. Á árunum 1977 til 1983 komu fjölmargar Lukku Láka bækur út á íslensku á vegum Fjölvaútgáfunnar. Íslensk útgáfa Lukku Láka hófst á ný árið 2016 á vegum Frosks útgáfu.

Ekki er að finna neinar vísbendingar í sköpunarsögu Lukku Láka, sem til dæmis má lesa um í Allt um Lukku Láka, um að hann hafi verið til eða eigi sér ákveðna fyrirmynd. Hins vegar eiga fjölmargar aðrar persónur í bókunum um Lukku Láka sér beinar fyrirmyndir, annað hvort teknar beint úr sögu villta vestursins eða þekktar ímyndir úr samtímasögu vesturlanda þegar bækurnar voru gerðar.

Útgáfusaga[breyta | breyta frumkóða]

Félagarnir Morris og Goscinny á góðri stundu árið 1971

Morris teiknaði Lukku Láka frá árinu 1946 og þangað til hann lést árið 2001. Fyrsta ævintýrið um hann, Arizona 1880, kom út 7. desember árið 1946 og birtist í teiknimyndablaðinu Sval sem varð vettvangur sagnanna næstu tvo áratugi. Morris samdi fyrstu ævintýrin um Lukku Láka einn síns liðs og var yfirleitt um að ræða styttri sögur sem síðan komu út í bókarformi nokkrar í senn. Tók útlit Lukku Láka talsverðum breytingum á þessum sokkabandsárum seríunnar þótt sum einkenni persónunnar, t.d. hárlokkurinn langi og kúrekafötin í belgísku fánalitunum, hafi verið til staðar frá öndverðu, að ógleymdum Léttfeta sem fylgt hefur Láka frá upphafi. Árið 1948 hélt Morris til Bandaríkjanna og ílengdist þar um nokkurra ára skeið. Í Bandaríkjunum kynntist hann höfundinum René Goscinny og fékk hann til að semja eina sögu um Lukku Láka, Þverálfujárnbrautina, sem birtist í Sval á árunum 1955-1956. Eftir þetta samdi Goscinny Lukku Láka sögurnar og stóð samstarf þeirra félaga við bókaflokkinn þangað til Goscinny lést árið 1977. Héldu sögurnar áfram að birtast í Sval allt þar til Morris og Goscinny sögðu skilið við belgíska útgáfufélagið Dupuis árið 1967 og héldu til liðs við franska útgefandann Dargaud sem gaf út teiknimyndablaðið Pilote. Dargaud var frjálslyndara útgáfufélag en Dupuis á þessum tíma og Pilote þótti höfða til eldri lesenda myndasagna en Svalur. Er yfirleitt talið að vistaskiptin hafi gert bókaflokknum gott, en fyrsta sagan sem birtist í Pilote var Daldónaborg þar sem dansmeyjar Villta Vestursins voru í veigamiklu hlutverki. Lukku Láka sögurnar náðu miklum vinsældum í Evrópu á meðan á samstarfi þeirra Morris og Goscinny stóð og er tímabilið frá 1957-1977 yfirleitt talið vera gullöld seríunnar. Eftir lát Goscinny hélt Morris áfram að teikna sögurnar, en fékk aðra til að sjá um handritsgerð. Komu ýmsir höfundar að ritun sagnanna eftir það, m.a. þeir Vicq, Bob de Groot, Jean Léturgie, Xavier Fauche, Lo Hartog Van Banda, Guy Vidal og Patrick Nordmann. Aðdáendur bókaflokksins eru yfirleitt á einu máli um að bækurnar, sem komu út eftir lát Goscinny, standi gullaldarsögunum talsvert að baki. Morris lést árið 2001 og tók þá lærisveinn hans, franski teiknarinn Achde, við keflinu. Achde hafði þá teiknað eina sögu um Lukku Láka, Le Cuisinier francais, sem kom út árið 2003, en er sjaldnast talin með í opinberu ritröðinni. Nafni bókaflokksins var þá breytt lítillega og í kjölfarið kom út bókin La Belle Province sem teiknuð er af Achde og skrifuð af Laurent Gerra. Síðan hafa nokkrir fleiri höfundar komið að ritun sagnanna, þ.e. þeir Daniel Pennac, Tonino Benacquista og Jacques Pessis. Nú hafa komið út samtals 79 bækur á frummálinu, en sú síðasta, La Terre promise, kom út árið 2016. Er hún samin af Jul og sem fyrr teiknuð af Achde. Bækurnar hafa nú verið þýddar á hartnær 30 tungumál.

Sögurnar[breyta | breyta frumkóða]

Lukku Láki er sérstaklega þekktur fyrir ótrúlega skothæfni sína og einstaka útsjónasemi. Hann ríður um á hesti sínum Léttfeta, dyggum fáki sem hann kallar „gáfaðasta hest í heimi“ og Rattati, „heimskasti hundur í heimi“ er einnig oft með þeim félögum í för. Lukku Láki lendir ítrekað í útistöðum við óheppnu glæpamennina, Dalton bræður og jafnvel móður þeirra líka.

Ártöl koma yfirleitt ekki fram í sögunum og Lukku Láki er ætíð jafn gamall. Sögusviðið er þó yfirleitt raunsætt og persónur sagnanna sóttar í bandaríska sögu. Margar raunverulegar hetjur og skúrkar villta vestursins hafa orðið á vegi Lukku Láka, til dæmis Billy the kid, Jesse James og Roy Bean. Einnig hafa aðrar persónur úr mannkynssögunni komið við sögu, eins og Abraham Lincoln og Sigmund Freud. Goscinny sagði eitt sinn að hann og Morris reyndu, hvenær sem mögulegt var, að byggja ævintýri Lukku Láka á raunverulegum atburðum en sagði jafnframt að þeir myndu ekki láta staðreyndir eyðileggja góða sögu.

Titlar[breyta | breyta frumkóða]

Lukku Láka bækurnar eru nú yfir 70 talsins. Listinn sýnir nöfn og útgáfuár bókanna á frönsku og íslenskt heiti, númer og útgáfuár þar sem við á. Stuðst er við íslensk heiti þeirra bóka, sem komið hafa út á íslensku, og íslensk heiti sem öðrum bókum í bókaflokknum voru gefin í bókinni Allt um Lukku Láka sem kom út árið 1978. Í öðrum tilvikum er stuðst við heiti bókanna á frummálinu.

Á listanum er nokkrum bókum sleppt sem yfirleitt eru ekki taldar með í númeruðu seríunni. Ein þeirra er Þjóðráð Lukku Láka (f. La Ballade des Dalton) sem kom út á frönsku árið 1978 og í íslenskri þýðingu sama ár. Þar er á ferðinni myndskreytt saga sem kom út í tengslum við samnefnda kvikmynd um Lukku Láka frá árinu 1978. Samnefnd teiknimyndasaga birtist síðar í bókinni La Ballade des Dalton et autres histories sem kom út árið 1986 og telst 55. bókin í bókaflokknum. Þá er bókin Á léttum fótum. Spes tilboð sem kom út í íslenskri þýðingu árið 1982 ekki hluti af opinberu ritröðinni.


  1. Gullnáman (La Mine d'or de Dick Digger, 1949) [Ísl. útg. 1979, bók 22, að hluta]
  2. Hroðreið (Rodéo, 1949)
  3. Arísóna (Arizona, 1951) [Ísl. útg. 1979, bók 22, að hluta]
  4. Undir Vesturhimni (Sous le ciel de l'Ouest, 1952)
  5. Spilafanturinn (Lucky Luke contre Pat Poker, 1953) [Ísl. útg. 1981, bók 28]
  6. Eldri Daldónar (Hors la loi, 1954) [Ísl. útg. 1982, bók 30]
  7. Kynjalyfið (L'Elixir du Docteur Doxey, 1955)
  8. Lukku Láki og Langi Láki (Lucky Luke et Phil Defer, 1956) [Ísl. útg. 1980, bók 24]
  9. Þverálfujárnbrautin (Des rails sur la Prairie, 1957) [Ísl. útg. 1981, bók 27]
  10. Bardaginn við Bláfótunga (Alerte aux Pieds Bleus, 1958) [Ísl. útg. 1983, bók 33]
  11. Óaldarflokkur Jússa Júmm (Lucky Luke contre Joss Jamon, 1958)
  12. Daldónar, ógn og skelfing Vestursins (Les Cousins Dalton, 1958) [Ísl. útg. 1978, bók 6]
  13. Rangláti dómarinn (Le Juge, 1959) [Ísl. útg. 1979, bók 18]
  14. Allt í sóma í Oklahóma (Ruée sur l'Oklahoma, 1960) [Ísl. útg. 1977, bók 3]
  15. Flótti Daldóna (L'évasion des Dalton, 1960)
  16. Fúlspýt á Fúlalæk (En remontant le Mississippi, 1961)
  17. Í fótspor Daldóna (Sur la piste des Dalton, 1961)
  18. Í skugga borturnsins (A l'ombre des Derricks, 1962)
  19. Karlarígur í Kveinabæli (Les Rivaux de de Painful Gulch, 1962) [Ísl. útg. 1978, bók 5]
  20. Billi Barnungi (Billy the kid, 1962) [Ísl. útg. 1978, bók 12]
  21. Undir Svörtufjöllum (Les Collines noires, 1963)
  22. Kuldaboli bítur Daldóna (Les Dalton dans le blizzard, 1963)
  23. Daldónar á ferð og flugi (Les Dalton courent toujours, 1964) [Ísl. útg. 1978, bók 11]
  24. Vagnalestin (La Caravane, 1964) [Ísl. útg. 1980, bók 23]
  25. Draugabærinn (La Ville fantôme, 1964) [Ísl. útg. 2016, bók 34]
  26. Batnandi englar (Les Dalton se rachètent, 1965) [Ísl. útg. 1978, bók 13]
  27. 20. riddarasveitin (Le 20e cavalerie, 1965) [Ísl. útg. 1977, bók 2]
  28. Heiðursvörður Billa Barnunga (L'Escorte, 1966) [Ísl. útg. 1979, bók 19]
  29. Gaddavír á gresjunni (Des barbelés sur la prairie, 1967) [Ísl. útg. 1979, bók 20]
  30. Svala sjana (Calamity Jane, 1967) [Ísl. útg. 1978, bók 8]
  31. Rex og pex í Mexíkó (Tortillas pour les Dalton, 1967) [Ísl. útg. 1978, bók 7]
  32. Póstvagninn (La Diligence, 1968)
  33. Grænjaxlinn (Le Pied-Tendre, 1968) [Ísl. útg. 1980, bók 26]
  34. Daldónaborg (Dalton City, 1969)
  35. Jessi Jamm og Jæja (Jesse James, 1969)
  36. Leikför um landið (Western Circus, 1970) [Ísl. útg. 1979, bók 17]
  37. Apasagjáin (Canyon Apache, 1971) [Ísl. útg. 1978, bók 9]
  38. Mamma Dagga (Ma Dalton, 1971) [Ísl. útg. 1978, bók 10]
  39. Mannaveiðarinn (Chasseur de primes, 1972)
  40. Stórfurstinn (Le Grand Duc, 1973)
  41. Ríkisbubbinn Rattati (L'héritage de Rantanplan, 1973) [Ísl. útg. 1978, bók 14]
  42. Allt um Lukku Láka (7 Histoires de Lucky Luke, 1974) [Ísl. útg. 1978, bók 16]
  43. Hvíti kúrekinn (Le Cavalier blanc, 1975)
  44. Sálarháski Dalton bræðra (La Guérison des Dalton, 1975) [Ísl. útg. 1977, bók 4]
  45. Kalli keisari (L'Empereur Smith, 1976) [Ísl. útg. 1977, bók 1]
  46. Söngvírinn (Le fil qui chante, 1977) [Ísl. útg. 1979, bók 21]
  47. Fjársjóður Daldóna (Le Magot des Dalton, 1980) [Ísl. útg. 1980, bók 25]
  48. Einhenti bandíttinn (Le Bandit manchot, 1981) [Ísl. útg. 1981, bók 29]
  49. La Corde du pendu et autres histoires (1982) [Ísl. útg. 1982, að hluta]
  50. Sara Beinharða (Sarah Bernhardt, 1982) [Ísl. útg. 1982, bók 32]
  51. Daisy Town (1983)
  52. Fingers (1983)
  53. Le Daily Star (1984)
  54. La Fiancée de Lucky Luke (1985)
  55. La Ballade des Dalton et autres histoires (1986) [Ísl. útg. 1982, að hluta]
  56. Le Ranch maudit (1986)
  57. Nitroglycérine (1987)
  58. L'Alibi (1987)
  59. Le Pony Express (1988)
  60. L'Amnésie des Dalton (1991)
  61. Chasse aux fantômes (1992)
  62. Les Dalton à la noce (1993)
  63. Le Pont sur le Mississipi (1994)
  64. Kid Lucky (1995)
  65. Belle Star (1995)
  66. Le Klondike (1996)
  67. O.K. Corral (1997)
  68. Oklahoma Jim (1997)
  69. Marcel Dalton (1998)
  70. Le Prophète (2000)
  71. L'Artiste peintre (2001)
  72. La Légende de l'Ouest (2002)
  73. La Belle Province (2004)
  74. La Corde au cou (2006)
  75. L'Homme de Washington (2008)
  76. Lucky Luke contre Pinkerton (2010)
  77. Cavalier seul (2012)
  78. Les tontons Dalton (2014)
  79. La Terre promise (2016)

Sérstök ævintýri um Lukku Láka[breyta | breyta frumkóða]

Í gegnum tíðina hafa litið dagsins ljós nokkur ævintýri um Lukku Láka sem ekki teljast til aðalbókaflokksins. Dæmi um þetta eru bækurnar Þjóðráð Lukku Láka og Á léttum fótum. Spes tilboð. Þá er bókin Le Cuisinier francais (ísl. Franski kokkurinn) eftir Achde, sem kom út árið 2003, sjaldnast talin með í opinberu ritröðinni. Í tilefni af sjötugsafmæli Lukku Láka árið 2016 kom út bókin L'Homme qui tua Lucky Luke (ísl. Maðurinn sem skaut Lukku Láka) eftir franska teiknarann Matthieu Bonhomme, teiknimyndasaga í raunsæisstíl sem er talsvert frábrugðin bókunum í aðalbókaflokknum. Bókin fékk prýðisgóðar viðtökur og vann til sérstakra verðlauna á teiknimyndasöguhátíðinni í Angouléme í Frakklandi í ársbyrjun 2017. Um sama leyti og af sama tilefni kom út bókin Jolly Jumper ne répond plus (ísl. Léttfeti svarar ekki) eftir franska teiknarann Guillaume Bouzard. Er hún sömuleiðis í teiknistíl sem er mjög ólíkur stíl reglulegu bókanna.

Bækur á íslensku[breyta | breyta frumkóða]

Útgáfa Lukku Láka á íslensku hófst árið 1977 með útgáfu Fjölva á Kalla keisara. Varð útgáfa bókanna hér á landi mjög ör þar sem Fjölvi gaf bækurnar út í samstarfi við stærri útgefendur á Norðurlöndunum og komu fyrstu 20 bækurnar allar út á þremur árum. Síðasta bókin frá Fjölva, Bardaginn við Bláfótunga, kom út árið 1983, en eftir það lagðist útgáfa bókanna af. Fyrir jólin árið 2016 hófst útgáfa Lukku Láka bókanna á íslensku á nýjan leik á vegum Frosks útgáfu sem er með öllu ótengd fyrri útgefanda. Kom þá út bókin Draugabærinn.

Lukku Láka bækurnar eru eftirfarandi, raðað í röð eftir því hvenær þær voru gefnar út á íslensku (innan sviga eru nöfnin á frummáli og upprunalegt útgáfuár, innan hornklofa er útgáfuár á Íslandi):


  1. Kalli keisari - (L'Empereur Smith) (1976) [1977]
  2. 20. riddarasveitin - (Le 20éme de cavalerie) (1965) [1977]
  3. Allt í sóma í Oklahóma - (Ruée sur l'Oklahoma) (1960) [1977]
  4. Sálarháski Dalton bræðra - (La guérison des Dalton) (1975) [1977]
  5. Karlarígur í Kveinabæli - (Les Rivaux de Painful Gulch) (1962) [1978]
  6. Daldónar, ógn og skelfing Vestursins - (Les cousins Dalton ) (1958) [1978]
  7. Rex og pex í Mexíkó - (Tortillas pour les Dalton) (1967) [1978]
  8. Svala sjana - (Calamity Jane) (1967) [1978]
  9. Apasagjáin - (Canyon Apache) (1971) [1978]
  10. Mamma Dagga - (Ma Dalton) (1971) [1978]
  11. Daldónar á ferð og flugi - (Les Dalton courent toujours) (1964) [1978]
  12. Billi Barnungi - (Billy the Kid) (1962) [1978]
  13. Batnandi englar - (Les Dalton se rachétent) (1965) [1978]
  14. Ríkisbubbinn Rattati - (L'Héritage de Rantanplan) (1973) [1978]
  15. Þjóðráð Lukku Láka - (La Ballade des Dalton) (1978) [1978]
  16. Allt um Lukku Láka - (7 histoires complètes – série 1) (1974) [1978]
  17. Leikför um landið - (Western Circus) (1970) [1979]
  18. Rangláti dómarinn - (Le juge) (1959) [1979]
  19. Heiðursvörður Billa Barnunga - (L'Escorte) (1966) [1979]
  20. Gaddavír á gresjunni - (Des barbelés sur la prairie) (1967) [1979]
  21. Söngvírinn - (Le fil qui chante) (1977) [1979]
  22. Meðal róna og dóna í Arisóna og Gullnáman - (Arizona / La mine d´or de Dick Digger) (1951 / 1949) [1980]
  23. Vagnalestin - (La caravane) (1964) [1980]
  24. Lukku Láki og Langi Láki - (Lucky Luke contre Phil Defer) (1956) [1980]
  25. Fjársjóður Daldóna - (Le magot des Dalton) (1980) [1980]
  26. Grænjaxlinn - (Le Pied-tendre) (1968) [1980]
  27. Þverálfujárnbrautin - (Des rails sur la prairie) (1957) [1981]
  28. Spilafanturinn - (Lucky Luke contre Pat Poker) (1953) [1981]
  29. Einhenti bandíttinn - (Le bandit manchot) (1981) [1981]
  30. Á léttum fótum. Spes tilboð - (1972) [1982]
  31. Eldri Daldónar - (Hors-la-loi) (1954) [1982]
  32. Sara Beinharða - (Sarah Bernhardt) (1982) [1982]
  33. Bardaginn við Bláfótunga - (Alerte aux Pieds Bleus) (1958) [1983]
  34. Draugabærinn - (La Ville fantôme) (1964) [2016]


  • Þjóðráð Lukku Láka er gerð eftir teiknimynd og ekki eftir Morris, en þó um Lukku Láka.
  • Á léttum fótum. Spes tilboð er lítið hefti / smásaga í minna broti en aðrar Lukku Láka bækur.

Reykingarnar[breyta | breyta frumkóða]

Fljótlega eftir að Lukku Láki kom fyrst fram á sjónarsviðið í teiknimyndablaðinu Sval fór hann að reykja sígarettur í sögunum. Eftir því sem tíminn leið ágerðist þessi ávani Láka. Morris var stundum gagnrýndur fyrir sígarettuna sem Lukku Láki hafði alltaf uppi í sér. Gagnrýninni svaraði hann iðulega á þann veg að sígarettan tilheyrði karakternum, svona líkt og pípan hans Stjána bláa. Í viðtali við Verdens Gang í Noregsheimsókn árið 1981 sagði Morris að franska heilbrigðisráðuneytið hefði gert athugasemdir við reykingarnar. Morris varð á endanum að láta undan, aðallega til að eiga greiðari aðgang að bandarískum markaði. Þegar bókin Fingers kom út árið 1983 hafði grasstrá leyst sígarettuna af hólmi. Þar með var ímyndin um „harða“ Lukku Láka farin fyrir bí. Morris hlaut sérstaka viðurkenningu frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni árið 1988 fyrir að fjarlægja tóbakið og Lukku Láki hefur ekki byrjað að reykja aftur. Þegar útgáfa Lukku Láka bókanna á ensku hófst að nýju árið 2006 á vegum útgefandans Cinebook var forsíðukápu allra bókanna breytt þannig að sígarettunni var skipt út fyrir strá.

Kvikmyndir og sjónvarp[breyta | breyta frumkóða]

Fjórar teiknimyndir voru gerðar um Lukku Láka. Þríleikurinn, „Daisy Town“, „La Ballede des Dalton“ og „Les Dalton en cavale“ kom út á árunum 1971-1983 og fjórða myndin, „Tous à l'Ouest: Une aventure de Lucky Luke“ kom út árið 2007.

  • Árið 1983 framleiddi Hanna-Barbera myndverið teiknimyndaseríu um Lukku Láka, alls 52 þætti.
  • Árið 1991 komu tvær leiknar kvikmyndir út um Lukku Láka og árið 1992 var gefin út leikin þáttaröð þar sem Terence Hill fór með hlutverk Lukku Láka.
  • Árið 2009 kom út myndin Lucky Luke og fór þá franski leikarinn Jean Dujardin með hlutverk skyttunnar knáu.

Tölvuleikirnir[breyta | breyta frumkóða]

Í gegnum árin hafa nokkrir tölvuleikir komið út um Lukku Láka, mest þó í Evrópu. Einnig var gerður leikur um hann sem hægt er að spila í símum. Helstu tölvurnar sem leikirnir höfðuðu til voru Nintendo DS Nintendo WII og PC.

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  • Unnar Árnason: „Var Lukku-Láki til? Er einhver ljósmynd til af honum?“. Vísindavefurinn 28.1.2003. http://visindavefur.is/?id=3074. (Skoðað 21.4.2012).
  • Freddy Milton og Henning Kure: "Ævintýrið um Morris, Goscinny og Lukku Láka". Birtist í Allt um Lukku Láka, 1978.
  • Lucky Luke. 1983-1984. Egmont Serieforlaget A/S. 2006.
  • Lucky Luke. 1999-2002. Egmont Serieforlaget A/S. 2007.
  • [1] Grein eftir Annick Pellegrin. Sótt 27.2.2017.

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]