Srí Lanka
| Sósíalíska lýðstjórnarlýðveldið Srí Lanka | |
| ශ්රී ලංකා ප්රජාතාන්ත්රික සමාජවාදී ජනරජය Sri Lankā Prajathanthrika Samajavadi Janarajaya இலங்கை சனநாயக சோஷலிசக் குடியரசு Illankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu | |
 |
 |
| Fáni | Skjaldarmerki |
| Þjóðsöngur: Sri Lanka Matha | |
.svg) | |
| Höfuðborg | Srí Jajevardenepúra & Colombo |
| Opinbert tungumál | sinhala og tamílska |
| Stjórnarfar | Lýðveldi |
| Forseti | Anura Kumara Dissanayake |
| Forsætisráðherra | Harini Amarasuriya |
| Sjálfstæði | frá Bretlandi |
| • Fullveldi | 4. febrúar 1948 |
| • Lýðveldi | 22. maí 1972 |
| Flatarmál • Samtals • Vatn (%) |
120. sæti 67.240 km² 4,4 |
| Mannfjöldi • Samtals (2026) • Þéttleiki byggðar |
60. sæti 23.300.000 337,7/km² |
| VLF (KMJ) | áætl. 2025 |
| • Samtals | 342,6 millj. dala (62. sæti) |
| • Á mann | 15.632 dalir (111. sæti) |
| VÞL (2023) |  0.776 (89. sæti) |
| Gjaldmiðill | rúpía |
| Tímabelti | UTC+05:30 |
| Þjóðarlén | .lk |
| Landsnúmer | +94 |
Srí Lanka (sinhala: ශ්රී ලංකා; tamílska: இலங்கை), formlega Sósíalíska lýðstjórnarlýðveldið Srí Lanka, áður þekkt sem Seylon til 1972, er eyríki út af suðausturströnd Indlandsskaga. Einungis 50 km breitt sund, Palksund, skilur eyjuna frá Indlandi í norðvestri en 750 km suðvestar eru Maldíveyjar.
Fornminjar benda til þess að menn hafi sest að á Srí Lanka á fornsteinöld fyrir allt að 500.000 árum. Leifar af balangodamanninum (Homo sapiens balangodensis) eru frá miðsteinöld og eru taldar elstu leifar líffræðilegra nútímamanna í Suður-Asíu. Elsta vísunin til Srí Lanka í rituðum heimildum er í sagnakvæðinu Ramayana frá 5. eða 4. öld f.Kr. Hugsanlega voru elstu íbúar Srí Lanka forfeður veda sem nú eru lítill hópur frumbyggja á eyjunni. Á miðöldum varð Srí Lanka fyrir innrásum Chola-veldisins á Indlandi og síðan Kalinga Magha árið 1215 og eyjunni var skipt milli hinna ýmsu konungdæma. Portúgalir lögðu strandhéruð eyjarinnar undir sig á 17. öld en Hollendingar náðu þeim brátt af þeim. Í upphafi 19. aldar lögðu Bretar eyjuna undir sig. Srí Lanka lýsti yfir sjálfstæði frá Bretum árið 1948 en fljótlega settu átök milli sinhalamælandi meirihluta og tamílskumælandi minnihluta svip sinn á stjórnmál landsins þar til borgarastyrjöld braust loks út árið 1983 milli stjórnarinnar og Tamíltígra. Árið 2009, eftir mikið mannfall, tókst stjórnarhernum að sigra Tamíltígra.
Helstu undirstöður efnahags Srí Lanka eru ferðaþjónusta, fataframleiðsla og landbúnaður. Landið hefur lengi verið þekkt fyrir framleiðslu á kanil, hrágúmmíi og tei. Íbúar eru um 20 milljónir og þar af búa tæplega fimm milljónir í stærstu borginni, Colombo. Höfuðborgin, Sri Jayawardenepura Kotte, er úthverfi í Colombo. Um 75% íbúa tilheyra meirihluta Sinhala. Flestir Sinhalar eru búddistar en Tamílar eru flestir hindúatrúar. Srílankískir márar eru tamílskumælandi íbúar sem aðhyllast íslam. Fyrir borgarastyrjöldina voru Tamílar í meirihluta í norðurhéruðum eyjarinnar og meðfram austurströndinni. Höfuðstaður norðurhéraðsins, Jaffna, var auk þess önnur stærsta borg landsins.
Heiti
[breyta | breyta frumkóða]Í fornöld var eyjan þekkt undir ýmsum nöfnum. Samkvæmt sagnakvæðinu Mahavamsa nefndi Vijaya fursti landið Tambapanni („koparrauðar hendur“ eða „koparrautt land“) því hendur fylgjenda hans lituðust rauðar af jarðvegi eyjunnar. Í trúarritum Hindúa er eyjan nefnd Lankā („eyja“). Tamílska orðið īḻam (tamílska: ஈழம்) var notað um eyjuna í Sangam-bókmenntum. Á tímum Chola-veldisins var eyjan þekkt sem Mummudi Cholamandalam („ríki konunganna þriggja“).
Í forngrískum heimildum er eyjan nefnd Ταπροβανᾶ Taprobana eða Ταπροβανῆ Taprobane, dregið af heitinu Tambapanni. Persar og Arabar kölluðu hana Sarandīb eftir sanskrít Siṃhaladvīpaḥ. Portúgalska heitið Ceilão breyttist í Ceylon í ensku (Seylon í íslensku). Eyjan var þekkt sem Seylon til 1972. Heitið Srí Lanka, með virðingarforskeytinu Srí framan við Lanka, var fyrst tekið upp af Frelsisflokki Srí Lanka árið 1952. Það varð formlegt heiti landsins með nýrri stjórnarskrá 1972.
Landfræði
[breyta | breyta frumkóða]
Srí Lanka er eyja í Suður-Asíu og liggur á Indlandsflekanum, stórum jarðfleka sem áður var hluti af Indó-Ástralíuflekanum.[1] Eyjan er í Indlandshafi, suðvestan við Bengalflóa, milli 5. og 10. breiddargráðu norður, og 79. og 82. lengdargráðu austur.[2]Mannarflói og Palksund skilja milli Srí Lanka og Indlandsskaga. Samkvæmt hindúskri goðafræði var áður landbrú sem tengdi Srí Lanka við meginlandið, en nú er hún aðeins röð kalksteinskletta.[3] Samkvæmt goðsögunum var hægt að fara þar á milli til ársins 1480, þegar fellibylur dýpkaði sundið.[4][5] Sumir hlutar sundsins eru allt að 1 metri á dýpt sem gerir siglingar um það erfiðar.[6] Eyjan er að mestu flöt eða hæðótt. Einu fjöllin eru í sunnanverðum miðhlutanum. Hæsti tindurinn er Pidurutalagala sem er 2.524 metrar yfir sjávarmáli.
Á Srí Lanka eru 103 ár. Sú lengsta er Mahaweli-á, 335 km að lengd.[7] Í þessum ám eru 51 foss sem nær yfir 10 metra hæð. Hæstu fossarnir eru Bambarakandafossar sem eru 263 metra háir.[8] Strönd Srí Lanka er 1.585 km að lengd.[9] Srí Lanka gerir tilkall til 200 mílna efnahagslögsögu, sem er 6,7 sinnum stærri en eyjan sjálf. Við ströndina og á nærliggjandi hafsvæðum eru mjög auðug vistkerfi, eins og kóralrif og grunnir árósar með sægresi.[10]
Á Srí Lanka eru 45 árósar og 40 sjávarlón.[9] Fenjaviður nær yfir 7.000 hektara og lék lykilhlutverk í að draga úr flóðum þegar flóðbylgjan í Indlandshafi 2004 reið yfir.[11] Eyjan er auðug af jarðefnum eins og ilmeníti, feldspati, grafíti, kísli, kaólíni, glimmeri og þóríni.[12][13] Olíu- og gaslindir hafa fundist í Mannarflóa og undirbúningur er hafinn að dælingu úr þeim.[14]
Menning
[breyta | breyta frumkóða]Íþróttir
[breyta | breyta frumkóða]
Þjóðaríþrótt Srí Lanka er blak en langvinsælasta íþróttin er krikket. 15 manna ruðningur nýtur líka mikilla vinsælda, auk frjálsra íþrótta, tenniss, knattspyrnu og netbolta. Skólar á Srí Lanka reka íþróttalið sem keppa í héraðsmótum og á landsvísu.
Karlalandslið Srí Lanka í krikket hefur náð miklum árangri á heimsvísu frá því á 10. áratug 20. aldar. Þeir unnu óvæntan sigur á Heimsbikarmótinu í krikket 1996. Þeir sigruðu einnig á 2014 ICC World Twenty20-mótinu í Bangladess. Liðið komst í undanúrslit á heimsbikarmótunum 2007 og 2011 og á ICC World Twenty20 2009 og 2011. Srí Lanka hefur unnið Asíubikarinn 1987, 1997, 2004, 2008 og 2014. Heimsbikarleikarnir 1996 og 2011 og 2012 ICC World Twenty20 voru haldin á Srí Lanka.
Srílankískir íþróttamenn hafa tvisvar unnið til verðlauna á Ólympíuleikum; Duncan White vann silfurverðlaun á Sumarólympíuleikunum 1948 fyrir 400m grindahlaup, og Susanthika Jayasinghe vann silfurverðlaun á Sumarólympíuleikunum 2000 fyrir 200 metra sprettlaup. Árið 1973 sigraði Muhammad Lafir heimsmeistaramótið í ballskák. Srí Lanka hefur líka tvisvar unnið heimsmeistaratitil í bobbi. Ýmsar vatnaíþróttir eins og róður, brimbretti, drekabretti og köfun eru vinsælar meðal íbúa Srí Lanka og ferðamanna á eyjunni. Tvær bardagaíþróttir eru upprunnar á Srí Lanka: cheena di og angampora.
Kvennalandslið Srí Lanka í netbolta hefur unnið Asíumeistaramótið í netbolta fimm sinnum.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Seth Stein. „The January 26, 2001 Bhuj Earthquake and the Diffuse Western Boundary of the Indian Plate“ (PDF). earth.northwestern.edu. Afrit (PDF) af uppruna á 11 apríl 2019. Sótt 16 nóvember 2018.
- ↑ „Geographic Coordinates for Sri Lanka Towns and Villages“. jyotisha.00it.com. Afrit af uppruna á 20 júlí 2014. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Gods row minister offers to quit“. BBC. 15. september 2007. Afrit af uppruna á 5 febrúar 2015. Sótt 16. september 2007.
- ↑ Garg, Ganga Ram (1992). „Adam's Bridge“. Encyclopaedia of the Hindu World. A–Aj. bindi. New Delhi: South Asia Books. bls. 142. ISBN 978-81-261-3489-2.
- ↑ „Ramar Sethu, a world heritage centre?“. Rediff.com. Afrit af uppruna á 14 febrúar 2014. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Adam's Bridge“. Encyclopædia Britannica. Afrit af uppruna á 13 janúar 2008. Sótt 21. desember 2015.
- ↑ Aves, Edward (2003). Sri Lanka. London: Footprint Travel Guides. bls. 372. ISBN 978-1-903471-78-4.
- ↑ „Introducing Sri Lanka“. Lonely Planet. Afrit af uppruna á 17 júlí 2014. Sótt 15 júlí 2014.
- 1 2 „Depletion of coastal resources“ (PDF). United Nations Environment Programme. bls. 86. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 31. mars 2012.
- ↑ „5 Coral Reefs of Sri Lanka: Current Status And Resource Management“. Food and Agriculture Organization. Afrit af uppruna á 7. mars 2018. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Information Brief on Mangroves in Sri Lanka“. International Union for Conservation of Nature. Afrit af upprunalegu geymt þann 26 nóvember 2013. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Sri Lanka Graphite Production by Year“. indexmundi.com. 2009. Afrit af uppruna á 5 febrúar 2015. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Availability of sizeable deposits of thorium in Sri Lanka“. Tissa Vitharana. 2008. Afrit af upprunalegu geymt þann 24. desember 2013. Sótt 15 júlí 2014.
- ↑ „Three Dimensional Seismic Survey for Oil Exploration in Block SL-2007-01-001 in Gulf of Mannar–Sri Lanka“ (PDF). Cairn Lanka. 2009. bls. iv–vii. Afritað af uppruna á 26 nóvember 2013. Sótt 15 júlí 2014.
Tenglar
[breyta | breyta frumkóða]
