Mongólía

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Mongólía
Mongolia name in Mongolian Script
Монгол Улс
Fáni Mongólíu Skjaldamerki Mongólíu
Fáni Skjaldarmerki
Þjóðsöngur:
Bügd Nairamdakh Mongol
Staðsetning Mongólíu
Höfuðborg Úlan Bator
Opinbert tungumál mongólska
Stjórnarfar Lýðveldi
Khaltmaagiin Battulga
Ukhnaagiin Khürelsükh
Sjálfstæði
 - frá Kína 11. júlí 1921 
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
19. sæti
1.564.115,75 km²
0,43
Mannfjöldi
 - Samtals (2015)
 - Þéttleiki byggðar
138. sæti
3.000.000
1,92/km²
VLF (KMJ)
- Samtals
- á mann
áætl. 2013
26,8 millj. dala (121. sæti)
9.293 dalir (104. sæti)
VÞL (2013) Dark Green Arrow Up.svg 0.698 (103. sæti)
Gjaldmiðill tögrög
Tímabelti UTC +7 til +8
Þjóðarlén .mn
Landsnúmer +976

Mongólía er landlukt land í Mið-Asíu sem á landamæriRússlandi og Kína. Saga landsins er löng og það hefur breyst úr því að vera stórveldi á þrettándu öld með Gengis Khan í broddi fylkingar, í það að vera undirokuð þjóð.

Saga[breyta | breyta frumkóða]

Þjóðin er komin af hirðingjaættflokkum sem um aldir hafa reikað um slétturnar. Gengis Khan gerði Mongólíu að stórveldi á þrettándu öld. Hann náði að sameina allar hirðingjaþjóðirnar og byggði upp ósigrandi reiðmannaher. Hver hermaður hafði þrjá til reiðar í hverjum herleiðangri til að yfirferðin yrði sem hröðust. Með ótrúlegri hörku og grimmúð náði Mongólía að þenja sig yfir stóran hluta Asíu, þar með talið Kína. Þegar ríki Mongóla var hvað stærst náði það allt frá Víetnam í austri að Ungverjalandi í vestri. Sonarsonur Gengis, Kublai Khan, var í ýmsum landvinningum og reyndi að halda ríkinu saman, en það tókst ekki og ríkið leystist fljótlega upp í minni einingar.

Seinna náðu Kínverjar völdum í Mongólíu og skiptu henni í Innri- og Ytri-Mongólíu sem voru héruð innan Kína. Ytri-Mongólía sagði skilið við Kína árið 1921 með stuðningi Sovétríkjanna og hefur kallað sig Alþýðulýðveldið Mongólíu frá árinu 1924. Kommúnismi var tekinn upp í landinu og hélst þangað til Sovétríkin féllu. Sovétríkin vörðu landið fyrir Japönum í síðari heimsstyrjöld og þegar slettist upp á vinskap Sovétmanna og Kínverja árið 1958 tóku Mongólar afstöðu með Sovétríkjunum og leyfðu þeim að reka herstöðvar á landi sínu.

Árið 1990 var bann við rekstri annarra stjórnmálaflokka en Kommúnistaflokksins afnumið en kommúnistar héldu þó áfram að vera með stærstu flokkum landsins. Árið 1992 var tekin upp ný stjórnarskrá í Mongólíu þar sem alþýðulýðveldið var afnumið og blöndu af forseta- og þingræði komið á.

Stjórnmál[breyta | breyta frumkóða]

Þar til 27. júní 2004 var Byltingarflokkur Alþýðunnar stærsti flokkur Mongólíu, en hann var stofnaður af fyrrverandi kommúnistaleiðtogum landsins þegar Kalda stríðinu lauk. Stærsti andstöðuflokkurinn hefur verið Lýðræðisflokkurinn sem leiddi samsteypustjórn á árunum 1996-2000. Í kosningunum 2004 beið Byltingarflokkurinn mikinn ósigur og er nú í stjórnarandstöðu en kosningaþátttaka hefur aldrei verið meiri í landinu.

Í ríkinu er við lýði tvöfalt framkvæmdavald þar sem kjörinn forseti gegnir hlutverki þjóðhöfðingja og forsætisráðherra er æðsti maður ríkisstjórnar. Löggjafarþingið kallast Hural, í því eru 76 sæti í einni deild.

Skipting í stjórnsýsluumdæmi[breyta | breyta frumkóða]

Mongólía skiptist í 21 Aimag eða héruð, sjá listann hér.

Landafræði[breyta | breyta frumkóða]

Mongólía er hálf önnur milljón ferkílómetra að stærð, sem jafngildir ríflega fimmtánfaldri stærð Íslands, og eins og Ísland er Mongólía afar fámennt land. Einungis tvær milljónir af 5 ½ milljón Mongóla, búa í Mongólíu, hinir búa í ýmsum héröðum nágrannalandanna. Þetta fámenni gerir landið allnokkru strjálbýlla, með 1,7 íbúa á ferkílómetra, en til dæmis Ísland, sem hefur 3,4 íbúa á ferkílómetra. Í höfuðborginni, Ulaanbataar, búa um 700.000 manns. Aðrar borgir eru öllu minni. Landið liggur beggja vegna við 46°N sem þýðir að hnattstaða þess er svipuð og Frakklands.

Í Norður-, Mið- og Vestur-Mongólíu mikið fjalllendi sem nær upp í 3600 metra hæð. Á landamærunum við Rússland er nokkuð um eldfjöll. Flestar ár landsins aldrei komast til sjávar en hverfa í sölt stöðuvötn. Fjölbreytt dýralíf er í kringum stöðuvötn landsins, einkum norðantil. Loftslag Mongólíu er hefðbundið meginlandsloftslag en öfgakennt, vetur eru langir, kaldir og þurrir en sumrin heit. Úrkoma er allt frá 50 mm á ári í Góbí-eyðimörkinni upp í 500 mm í fjöllunum, en meirihluti landsins er allþurr.

Dýra- og plöntulíf er fjölbreytt, skógar, gresjur og steppur skiptast á með sínum plöntu- og dýrategundum. Veðurfar og hæð yfir sjó setja vistkerfinu þó þröngar skorður.

Efnahagur[breyta | breyta frumkóða]

Kaupmáttur er rúmlega fimmtán sinnum minni en á Íslandi, sem jafnast ögn út vegna lægra verðlags þar. Þó er ljóst að fátækt er mjög mikil og í því sambandi má nefna að 36% íbúa lifa undir fátæktarmörkum. Landið er ríkt af málmum og kolum og kemur megnið af útflutningstekjum landsins af sölu þessa, einkum kopars. Mest viðskipti eiga Mongólar við Rússland, Kína og Japan.

Kommúnismi, sem var tekinn upp 1921, olli straumhvörfum í lifnaðarháttum Mongóla. Heilsugæsla stórefldist og komið varð böndum á marga helstu sjúkdóma þess tíma. Iðnaður, sem áður var enginn, var rifinn upp og skóp landinu velsæld. Enn í dag er þó hráefnaútflutningur mikilvægastur í útflutningi, og róa nú stjórnvöld öllum árum að því að skapa meiri verðmæti úr þessum auðlindum með fullvinnslu og að koma styrkari og fjölbreyttari stoðum undir atvinnulífið. Einkavæðing hefur verið nokkur undanfarin ár en slæmir vetur hafa verið nokkuð tíðir og ýtt undir verðbólgu og hægt á hagvexti.

Lýðfræði[breyta | breyta frumkóða]

Mongólar eru dökkleitir á hörund og dökkhærðir, meðalháir og kubbslegir í vexti og nokkuð skáeygir. Í margar aldir hafa Mongólar verið hirðingjar og það eðli er enn ríkt í þeim. Til marks um það má nefna að um 15 húsdýr eru að meðaltali á hvert mannsbarn í landinu. Flestir Mongólar tala tungumálið Khalkha og nær allir eru búddatrúar.

Helstu heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  • Emblem, Hetland, Libæk, Stenersen, Sveen og Aastad. Heimsbyggðin. Mál og menning, Reykjavík. 1995.
  • Encyclopædia Britannica Online. Mongolia. Sótt þann 18. apríl 2003 af slóðinni [1]
  • Bandaríska leyniþjónustan. The World Factbook 2002. Sótt þann 18. apríl 2003 af slóðinni [2]
  • Sverrir Jakobsson. Umskipti í Mongólíu. Grein af vefritinu murinn.is. Sótt þann 21. apríl 2003 af slóðinni < [3]>

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist