Laos

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao
Fáni Laos Skjaldamerki Laos
Fáni Skjaldarmerki
Kjörorð:
„ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນາຖາວອນ
Friður, sjálfstæði, lýðræði, eining og hagsæld“
Þjóðsöngur:
Pheng Xat Lao
Staðsetning Laos
Höfuðborg Vientiane
Opinbert tungumál laoska
Stjórnarfar Flokksræði
Choummaly Sayasone
Thongsing Thammavong
Sjálfstæði
 - frá Frakklandi 19. júlí 1949 
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
84. sæti
236.800 km²
2
Mannfjöldi
 - Samtals (2013)
 - Þéttleiki byggðar
101. sæti
6.769.727
29/km²
VLF (KMJ)
- Samtals
- á mann
áætl. 2013
11,14 millj. dala (115. sæti)
1.646 dalir (132. sæti)
VÞL (2013) Straight Line Steady.svg 0.569 (139. sæti)
Gjaldmiðill kip (LAK)
Tímabelti UTC+7
Þjóðarlén .la
Landsnúmer +856

Laos (formlegt nafn: Alþýðulýðveldið Laos, á laosku: Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao, bókstaflega „Alþýðulýðveldi Lao fólksins“) er land í Suðausturasíu. Landið hefur hvergi aðgang að hafi. Í norðvestur á landið landamæri að Myanmar (Burma), í norður að Kína, í austur að Víetnam, í suður að Kambódíu og í vestur að Taílandi. Saga landsins er rakin aftur til konungsríkisins Lan Xang eða Miljón fíla landið sem var við lýði frá fjórtándu fram að átjándu öld. Laos var frönsk nýlenda í rúmlega hálfa öld en fékk sjálfstæði 1949. Þá tók við borgarastyrjöld sem stóð fram til 1975 þegar hreyfing kommúnista, Pathet Lao, náði völdum í landinu. Árið 1986 var landið opnað fyrir einkaframtaki og erlendum fjárfestingum. Laos er þó enn talið til þeirra landa sem búa við minnst efnahagslegt og pólitískt frelsi .[1] Þrátt fyrir þetta hefur hagvöxtur verið gríðarmikill síðustu árin og jókst um 7.2% árið 2006,[2] Landbúnaður er aðalatvinnugrein og starfa um 80% landsmanna við sjálfsþurftarbúskap.[3] Íbúar landsins skiptast upp í fjölmörg þjóðarbrot, en um það bil 70% tilheyra Lao-fólkinu.[4]

Orðsifjar[breyta | breyta frumkóða]

Nafn landsins á laosku er Lao, en þegar Frakkar gerðu landið að nýlendu sinni bættu þeir við fleirtölu s-i við nafnið, enda var landið þá uppskipt í fleiri konungsveldi.

Sögubrot[breyta | breyta frumkóða]

Pha That Luang í Vientiane, tákn Laos.

Laos rekur sögu sína aftur til konungsríkisins Lan Xang sem skapaðist á 14. öld. Á 18. öld óx síömsku konungsveldinu mjög fiskur um hrygg og lögðu undir sig stærsta hluta þeirra svæða sem höfðu verið undir stjórn Lan Xang (þó þau væru þá uppskipt í fleiri minni konungsveldi). Frakkar voru þá að leggja stóran hluta Suðausturasíu undir sig snérust gegn auknum áhrifum Síam. Tókst þeim að hrekja síamska herinn vestur fyrir Mekong-fljótið og sköpuðu Laos sem svæði innan Frönsku Indókína 1893. En stærsti hluti þess sem hafði verið Laos og þar sem um 80% laómælandi bjuggu varð hluti af Taílandi og er enn. Frakkar breyttu nafni höfuðborgarinnar úr Vieng Chang í Vientiane. Japan hernam landið í nokkur ár í seinni heimsstyrjöldinni og lýst var yfir sjálfstæði landsins 1945 en Frökkum tókst fljótlega að ná völdum aftur. Laos varð formlega sjálfstætt 1949 en það var ekki fyrr en 1954 sem það varð í raun sjálfstætt sem þingbundið konungsríki og var Sisavang Vong vígður konungur.

Kort yfir Laos

Árið 1951 var kommúnistahreyfingin Pathet Lao stofnuð undir forystu Souphanouvong prins, sem kallaður var rauði prinsinn. Pathet Lao tók völdin 1954 í tveimur héruðum í norðurhluta landsins. Næstu tveir áratugirnir einkenndust af borgarastyrjöld og valdaránum. Þrátt fyrir að Laos væri aldrei formlega hluti af Víetnamstríðinu varð það illileg fyrir áhrifum frá því. Milli 1971 og 1973 felldi bandaríkjaher fleiri sprengjum yfir Laos en voru felldar í seinni heimsstyrjöldinni á árunum 1939-1945. Samanlagt felldu þeir yfir 2 miljóna tonna af sprengjum yfir landið og er enn verið að finna þær.[5][6]

Eftir sigur kommúnista í Víetnam hóf Pathet Lao mikla sókn og tókst 1975 að ná völdum í öllu landinu. Áætlað að nærri 300 000 flóttamenn hafi flúið til Taílands eftir valdtöku kommúnista.

Eftir valdatökuna fékk landið formlega nafnið Alþýðulýðveldið Laos og gerðir voru samningar sem heimiluðu Víetnam að hafa her í landinu og hafa yfirsjón um stjórn þess. Laos varð mjög einangrað og hafði nánast einungis viðskipti við Víetnam. Harðlínu kommúnismi var þó aldrei allsráðandi, til dæmis voru tilraunir til að koma á samyrkjubúum fljótlega lagðar af. Viðhorf kommúnista í Laos urðu fljótlega mjög frábrugðin annarra kommúnista, búddismi var því sem næst gerð að ríkistrúarbrögðum og mikil áhersla lögð á sýna fram á að í raun væri búddisminn sósíalískur.

Allt frá því að áhrif Víetnam fóru að minnka upp úr miðjum níunda áratugnum og sérlega eftir að landið gekk í ASEAN árið 1997 hefur efnahags og samfélagslíf gjörbreyst.

Landafræði[breyta | breyta frumkóða]

Kort sem sýnir landslag Laos

Laos er 235 000 ferkílómetrar að flatarmáli, heldur stærra en Bretland. Að stærstum hluta er það skógi vaxið fjallaland, hæsta fjallið er Phou Bia 2817 metra hátt, um 70% af landinu er fjöll eða hásléttur. Fljótið Mekong fylgir að mestu vesturlandamærunum að Taílandi en Annamít fjallgarðurinn (sem nefndur er Phou Luag í Laos) myndar landamæri gegn Víetnam í austri.

Í landinu er hitabeltisloftslag og monsúnrigningar. Rigningatíminn stendur yfir frá maí fram til nóvember og þurrkatíð frá desember fram til apríl. Höfuðborgin og stærsta borgin í Laos er Vientiane, aðrar stærri borgir eru Luang Prabang, Savannakhet og Pakse.

Fjallasýn í Vang Vieng í norður Laos

Skógarsvæðin í Laos eru þau helstu sem eftir eru í allri Suðausturasíu og þekja um 40% af landinu. Þess vegna er lífríki landsins einstaklega fjölbreytt. Þar er meðal annars hægt að finna stórann hluta af þeim Asíu fílum (Elephas maximus) sem enn eru til villtir, einnig er þar að finna Indókínverska tígrisdýrið (Panthera tigris corbetti) og hinn risavaxna gáruxa (Bos gaurus).[7] Ríkisstjórnin ákvað 1993 að 21% landsins eiga að vernda sem sérstaklega mikilvæg fyrir fjölbreytni lífríkisins, ætlunin er að þessi svæði verði gerð að þjóðgörðum síðar.[8]

Íbúar[breyta | breyta frumkóða]

Markaður í Luang Prabang.

Í engu landi í Suðaustur Asíu búa jafn margar þjóðir og þjóðflokkar og í Laos. Allt eftir því hvernig reiknað er eru þær taldar vera 48 eða 65. Ýmiss háttur hefur verið hafður á að flokka þessi þjóðarbrot saman. Á áttunda áratugnum flokkuðu yfirvöld þá í þrjá hópa, Lao Loum (láglendisbúa), Lao Theung (hæðabúa) og Lao Soung (fjallabúa). Þessi greining var byggð á pólitískum forsendum og hefur nú verið yfirgefin þó að margir noti hana enn og oft megi sjá hana í bókum um Laos. Nú er flokkað eftir hinum þremur stóru tungumálafjölskyldum sem flest tungumálin tileyra - Ástró-Taí, Ástró-Asísk og Sínó-Tíbetönsk mál. Um helmingur íbúana hafa laosku að móðurmáli, um 15% tala önnur mál af Taí-Lao málaætt, en allir hinir hóparnir eru mun minni. Af þeim má nefna Khmu, Hmong, Lu, Phuan, So, Katang, Akha, Tai Dam og Yao. Þar að auki er um eitt prósent íbúa af kínverskum eða víetnömskum ættum.[9]

Theravada búddismi er höfuðtrú og hefur nánast stöðu sem ríkistrú. Þar að auki er andatrú og forfeðradýrkun algeng sérlega hjá minnihlutahópunum. Fáeinir kristnir eru í borgunum og múslimar við landamærin að Burma. Trúboð er litið illu auga af yfirvöldum og er háð ströngu eftirliti.

Efnahagslíf[breyta | breyta frumkóða]

Songthaew eru algengir jafnt innanbæjar sem til lengri ferða.

Kommúnistastjórnin í Laos tók upp nýja efnahagsstefnu 1986 með því að minnka miðstýringu og leyfa einkaframtak í efnahagsmálum. Við það tók efnahagslífið mikinn kipp og hefur árlegur hagvöxtur á árunum 1988 til 2006 verið að meðaltali 6%. Sérlega er þetta áberandi í stærri bæjunum, Vientiane, Luang Prabang og Savannakhet. Efnahagslífið er nánast algjörlega undirlagt hinum ríku og voldugu nágrönnum, Taílandi, Víetnam er sérstaklega Kína.

Ferjur á ferjustað við Nam Ou fljótið. Fljótin eru mikilvægar samgönguæðar í Laos.

Samgöngur eru þau afar erfiðar, vegakerfið í mjög slæmu ástandi, mest eru þetta moldarvegir sem verða algjörlega ófærir á rigningartímanum. Lestarkerfi er ekkert til og flugsamgöngur takmarkaðar. Mikið af flutningum fer fram á fljótunum sérlega á Mekongfljótinu.

Sjálfsþurftarbúskapur stendur enn fyrir um helmingi af vergum þjóðatekjum og um 80% af íbúunum hafa sína afkomu innan þess.[10] Hrísgrjónaræktun er aðal landbúnaðargreinin og er um 80% ræktaðs land notað undir það,[11] Hvergi er til eins mörg afbrigði af hrísgrjónum eins og hér og yfirvöld hafa unnið með alþjóðlegum stofnunum frá 1995 við að safna inn fræjum af þeim þúsundum tegunda sem eru ræktaðar í Laos.[12]

Fyrir utan landbúnað er námugröftur, aðallega kopar og gull, en einnig rafmagnsútflutningur mikilvægur þáttur í erlendum viðskiptum landsins. Ferðamannaþjónusta er í hröðum vexti og eru það einkum ferðamenn frá Kína og Taílandi á ferð.

Vöntun á alls konar menntafólki stendur mjög í vegi allra framfara. Samkvæmt rannsókn sem gerð var a vegum Alþjóðabankans 2005 býr 37% allra mennaðra Laosbúa erlendis og setur það Laos í fimmta versta sæti í heiminum hvað þetta varðar.[13]

Menntun[breyta | breyta frumkóða]

Barnaskóli í Norður-Laos

Menntunarkerfið í Laos er mjög skammt komið. Þegar landið fékk sjálfstæði frá frökkum var einungis örlítill hópur tengdur aðalsmönnum sem hafði einhverja formlega menntun ef undantekin er klausturmenntun munka og nunna. Það var ekki fyrr en um 1960 sem farið var að byggja upp menntakerfi að nútímasniði. Eftir valdatöku Pathet Lao 1975 flúðu flestir þeirra sem höfðu eihverja æðri menntun þar á meðal margir betur menntaðir kennarar. Í núverandi skólakerfi er fimm ára grunnskóli skylda og eru nánast 70% hvers árgangs sem ljúka honum. Þrátt fyrir það er áætlað að um helmingur Laosbúa séu ólæsir. Eftir grunnskóla geta nemendur haldið áfram í þriggja ára viðbótarnám og svo þaðan í þriggja ára menntaskólanám. Það eru hins vegar innann við 10% sem ná þangað. Í landinu er einungis einn háskóli.

Fjölmiðlar[breyta | breyta frumkóða]

Allir fjölmiðlar í Laos eru í eigu ríkisins og undir strangri ritskoðun. Einungis tvö dagblöð eru í landinu, burtséð frá útgáfum á frönsku og ensku, og fáein tímarit. Þau koma öll út í mjög fáum eintökum og flestir Laosbúar sjá aldrei dagblað. Ríkið rekur einnig útvarps og sjónvarpsstöð. Engar bækur má gefa út án þess að þær hafi farið í gegnum ritskoðunarkerfið. Hins vegar eru engar hömlur á innflutningi á tímaritum og bókum. Interneti er nánast óþekkt, það er einungis á fáeinum stöðum, sérlega í Vietiane og þá fyrir ferðamenn, þar sem netið er aðgengilegt.

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Heritage Foundation
  2. CIA World Factbook
  3. CIA World Factbook
  4. CIA World Factbook, Maí 2007
  5. Stop Cluster Munitions
  6. International Reporting Project
  7. Animal Info - Laos
  8. BIODIVERSITY AND PROTECTED AREAS Lao PDR
  9. Laos: Introduction to Laos: People
  10. Laos at a glace - World Bank
  11. Rice, the fabric of life in Laos
  12. A Race Against Time
  13. Brain drain and inequality across nations, World Bank Study

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist