Fara í innihald

Alþýðubandalagið

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Alþýðubandalagið
Fylgi Lækkun 14,3% (1995)
Stofnár 1956
Lagt niður 1999
Gekk í Samfylkingin

Vinstrihreyfingin - grænt framboð

Stjórnmálaleg
hugmyndafræði		 sósíalismi og félagshyggja

Alþýðubandalagið voru íslensk stjórnmálasamtök sem störfuðu frá 1956 til 1999. Formlega stofnaður 4. apríl 1956 sem kosningasamtök Sameiningarflokks alþýðu – sósíalistaflokksins og Málfundafélags Jafnaðarmanna, árið 1963 varð Þjóðvarnarflokkurinn einnig hluti af kosningabandalaginu. 1. nóvember 1968 var skipulagi og starfi Alþýðubandalagsins formlega breytt úr bandalagi í stjórnmálaflokk. Flokkurinn sameinaðist þremur öðrum flokkum í Samfylkinguna árið 1999 og var flokkurinn þá lagður niður. Þrír þingmenn flokksins ákváðu þá að stofna sinn eigin flokk, Vinstrihreyfinguna - grænt framboð.

Aðdragandi

[breyta | breyta frumkóða]

Fyrstu stjórnmálasamtök jafnaðarmanna á Ísland voru stofnuð árið 1916 þegar Alþýðuflokkurinn var stofnaður. Flokkurinn klofnaði árið 1930 þegar róttækir sósíalistar og kommúnistar sögðu skilið við Alþýðuflokkinn og mynduðu Kommúnistaflokk Íslands sem varð deild í Alþjóðasambandi kommúnista - Komintern.

Árið 1937 klofnaði Alþýðuflokkurinn að nýju þegar Héðinn Valdimarsson gekk ásamt hluta Alþýðuflokksins til sameiningar við kommúnista í nýjan flokk Sameiningarflokk alþýðu - sósíalistaflokkinn.

Miklar deilur höfðu verið innan verið innan Alþýðuflokksins á fimmta of sjötta áratuginum meðal annars um inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið (NATO) og veru Bandaríkjahers í landinu. Einnig voru miklar deilur innan Alþýðuflokksins og Alþýðusambands Íslands (ASÍ) um starf og skipulag verkalýðshreyfingarinnar. [1] Hannibal Valdimarsson varð forseti ASÍ 1954 í óþökk forystu Alþýðuflokksins, um líkt leyti var Málfundafélag jafnaðarmanna stofnað sem var forystu Alþýðuflokksins lítt að skapi. Hannibal ásamt formanni Málfundafélagsins var vikið úr Alþýðuflokknum vegna samstarfs við sósíalista.[2] Málfundafélagið og Hannibal héldu áfram viðræðum um að bindast í kosningabandalag. Upphaflega vildi Hannibal að bæði Þjóðvarnarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn yrðu hluti af kosningabandalaginu en úr því varð ekki vegna andstöðu þessara flokka við sósíalista. [3]

Kosningabandalag

[breyta | breyta frumkóða]

Þann 4. apríl 1956 stofnaði Sósíalistaflokkurinn, ásamt Málfundafélag jafnaðarmanna, Alþýðubandalagið með Hannibal Valdimarsson sem fyrsta formann bandalagsins og var það meðan það starfaði sem kosningabandalag,

Kjarninn í kosningabandaginu voru Málfundafélag jafnaðarmanna, sem skildi við Alþýðuflokkinn, og fylgdi Hannibal Valdimarssyni og Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn undir forystu Einars Olgeirssonar. Þjóðvarnarflokkurinn, undir forystu Gils Guðmundssonar, gekk til liðs við Alþýðubandalagið árið 1963. Kosningabandalagið bauð fram sameiginlegan lista í öllum alþingiskosningum og bæjarstjórnarkosningum fram að árinu 1967. Í Alþingiskosningunum 1967 buðu Hannibal og fylgismenn hans fram í undir merkjum I-lista meðan flestir aðrir Alþýðubandalagsmenn skipuðu G-lista.

Stjórnmálaflokkur

[breyta | breyta frumkóða]

Um miðjan sjöunda áratuginn komu fram tillögur innan kosningabandalagsins um að breyta því í breiðann flokk vinstrimanna. Það var lang frá því allir tækju þessari hugmynd vel. Annars vegar voru harðlínumenn í Sósíalistaflokknum sem vildu herða á marxískum grundvelli flokksins.[4] Brynjólfur Bjarnason sem hafði verið helsti leiðtogi Sósíalistaflokksins snerist algerlegagegn því að Alþýðubandalagið yrði gert að flokki árið 1968 og taldi menn rugla saman samfylkingarsamtökum og flokki.[5]

Með stofnun Alþýðubandalagsfélags Reykjavíkur árið 1966 var stigið fyrsta skrefið í að gera Alþýðubandalagið að stjórnmálaflokki.[6] Á landsfundi Alþýðubandalagsins haustið 1966 var Hannibal Valdimarsson kjörinn formaður og Lúðvík Jósepsson varaformaður. Engin niðurstaða náðist þó um, hvernig haga skyldi flokksskipulagi, eitt þeirra atriða, sem síðar leiddi til klofnings.[7]

Félagsmenn í Málfundafélaginu og aðrir fylgismenn Hannibals vildu ekki taka þátt í flokki sem þeir töldu mundi verða marxískur flokkur.[8]

Alþýðubandalagið var fyrst gert að formlegum stjórnmálaflokki á landsfundi 1.-3. nóvember 1968, og þá var Ragnar Arnalds valinn formaður. Það leiddi til þess að tveir af forystumönnum flokksins, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, sögðu sig úr flokknum og stofnuðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna haustið 1969. Formbreyting Alþýðubandalagsins var þó ekki ástæða afsagnar Hannibals heldur ágreiningur um stefnu hins nýja flokks og skipan forystu hans.[9]

Ungir menntamenn innan Alþýðubandalagsins voru á þessum tíma í andófi við Sósíalistaflokkinn vegna fylgispektar forystunnar við Sovétríkin. Þeir kröfðust þess að flokkurinn fylgdi vinstristefnu, lýðræði og efnahagslegu réttlæti en ekki kreddufestu.[10] Samkvæmt stefnuskrá Alþýðubandalagsins þá var hann „flokkur verkalýðs og annarrar alþýðu, sækir þangað styrk sinn og traust. Alþýðubandalagið telur aðvarðstaða um hagsmuni verkalýðsins sé liður i baráttunni fyrir sósialisma enda sé verkalýðsstéttin meginaflið til umsköpunar þjóðfélagsins.“ og að Alþýðubandalagið væri sósialistiskur flokkur, byggður á lýðræði og þingræði,[11] Mikilvægir þættir í starfi flokksins var krafa um úrsögn Íslands úr NATO, og brottför bandarískra hersins frá Íslandi. Flokkurinn var einnig á móti aðild Íslands að Evrópusambandinu og EES- samningnum frá 1993 milli ESB og EFTA , sem Ísland varð aðili að.

Í kosningunum árið 1971 fékk nýi flokkurinn 17% atkvæða, og varð þriðji stæsti flokkurinn á þing .Í þingkosningunum 1978 náði flokkurinn, undir forystu Lúðvíks Jósepssonar, sínum besta árangri næstum 23% atkvæða og varð annar stæsti flokkurinn.

Vinstrisveifla í þjóðfélaginu á áttunda áratug var afgerandi áhrifavaldur,[12] ekki síst afstaðan til utanríkismála. Sósíalistar og vaxandi hópur ungs fólks, sem orðað var við aðrar stjórnmálaskoðanir eða stóð utan stjórnmála, mótmæltu stríðsrekstri Bandaríkjanna í Víetnam, á meðan íslensk stjórnvöld tóku afstöðu með þeim bandarísku.[13]

Þrátt fyrir að Alþýðubandalagið hafi skilgreint sig sem vinstrisinnaður sósíalískur flokkur og ekki kommúnískur, hafði flokkurinn lengi samband með flokksheimsóknum og öðru sambandi við stjórnarflokka í sósíalistalöndunum en tók aldrei upp formlegt samband til dæmis við Kommúnistaflokk Sovétríkjanna. Ýmsir forystumenn flokksins höfðu þó áfram náið samband við þessa flokka, ekki síst við Sósíalíska einingarflokkinn í Austur-Þýskalandi auk þess sovéska.[14] [15]

Alþýðubandalagið tók afstöðu gegn innrás innrás Sovétríkjanna í Tékkóslóvakíu árið 1968, og tók sér þar með stöðu á meðal annarra íslenskra stjórnmálaflokka í afstöðunni til Sovétríkjanna.[16] Þetta var miklvægt skref til að að komast undan „kommúnistastimplinum“.[17]

Fyrsti formaður Alþýðubandalagsins sem stjórnmálaflokks var Ragnar Arnalds. Ólafur Ragnar Grímsson, sem síðar varð forseti Íslands, var formaður flokksins frá 1987 til 1995, en hann gekk til liðs við flokkinn frá Samtökum frjálslyndra og vinstri manna. Áður var hann í Framsóknarflokknum og var þar kenndur við Möðruvallahreyfinguna. Miklar deilur urðu innan Alþýðubandalagsins á formannstíma Ólafs Ragnars, meðal annars töldu andstæðingar hans að hann vildi fækka „hinum harðari sósíalistum í flokknum" og fá hina almennu flokksmenn til að fylgja „hugmyndum poppsósíalista".[18]

Sameining

[breyta | breyta frumkóða]

Flokkurinn Þjóðvaki – hreyfing fólksins var stofnaður 1994 með það yfirlýsta markmiði að sameina íslenska jafnaðarmenn. Í kjölfar þingkosninganna 1995 fór umræða um mögulega samfylkingu af stað fyrir alvöru. Sameiginlegt framboð vinstri manna og Framsóknarflokksins í sveitastjórnarkosningunum í Reykjavík 1994 og 1998 undir merkjum R-listans sem skiluðu miklum stuðningi virkaði sem hvati á sameiningarviðræður.

Stuðningur við þessar sameiningarhugmyndir voru mestar innan Alþýðuflokks og Þjóðvaka. Haustið 1996 voru þingflokkar þessara tveggja flokka sameinaðir undir nafninu þingflokkur jafnaðarmanna. Í nóvember 1997 var haldinn flokksstjórnarfundur hjá Alþýðuflokknum og landsfundir hjá Kvennalista og Alþýðubandalagi þar sem allir flokkarnir samþykktu að gengið skyldi til viðræðna.

Alþýðuflokkurinn og Þjóðvaki lýstu yfir afdráttarlausum stuðningi við sameiningarviðræður. Innan Kvennalistans var áherslumunur á milli kynslóða þar sem yngri kynslóðin hafði meiri hug til þátttöku í mögulegri samfylkingu en margar fyrrverandi og þáverandi þingkonur flokksins voru andvígar, meðal annars vegna þess að Kvennalistinn ætti að vera óháður hefðbundnum stjórnmálaöflum. Andstaðan við sameiningu var hörðust í Alþýðubandalaginu. Margir félagsmenn óttuðust að verið væri að fórna hefðbundnum stefnumálum og færast of langt til hægri með því að sameinast Alþýðuflokki en þessir tveir flokkar höfðu að ýmsu leyti ólíka stefnu. Meðal annars var Alþýðuflokkurinn jákvæðari gagnvart Atlantshafsbandalaginu og mögulegri aðild Íslands að Evrópusambandinu en Alþýðubandalagið.[19]

Af þessum sökum sögðu þrír þingmenn Alþýðubandalagsins, Ögmundur Jónasson, Hjörleifur Guttormsson og Steingrímur Sigfússon, sig úr flokknum.[20] og stofnuðu eigin flokk - Vinstri hreyfinguna-grænt framboð- sem skyldi leggja meiri áherslu á hefðbundnari vinstri gildi auk umhverfismála.[21]

Samfylkingin bauð fram í alþingiskosningunum 1999 sem kosningabandalag Alþýðubandalags, Alþýðuflokks, Samtök um kvennalista og Þjóðvaka. Kosningabandalagið hlaut þá 26,8% atkvæða sem var hæsta hlutfall atkvæða sem að vinstri flokkur hafði fengið í áratugi en þó 11% lægra en flokkarnir fjórir höfðu fengið samanlagt í kosningunum 1995. Vinstri grænir fengu 9,1% í sömu kosningum.

Samfylkingin var formlega stofnuð sem flokkur á stofnfundi 5. - 6. maí 2000 og Össur Skarphéðinsson var kjörinn formaður. Með því var Alþýðubandalagið lagt niður sem flokkur.

Dagblaðið Þjóðviljinn var málgagn fyrst fyrir Kommúnistaflokk Íslands, síðan Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins og að lokum Alþýðubandalagsins og var gefið út á tímabilinu 1936 til 1992.

Formenn Alþýðubandalagsins

[breyta | breyta frumkóða]

Varaformenn

[breyta | breyta frumkóða]

Stjórnarþátttaka

[breyta | breyta frumkóða]

Alþýðubandalagið tók þátt í sex samsteypustjórnum frá 1956 til 1991:

  1. Fjórða ríkisstjórn Hermanns Jónassonar 1956-1958 (ásamt „Hræðslubandalagi“ Framsóknarflokks og Alþýðuflokks)
    Lúðvík Jósepsson (sjávarútvegsráðherra), Hannibal Valdimarsson (félagsmálaráðherra)
  2. Fyrsta ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar 1971-1974 (ásamt Framsóknarflokki, Alþýðuflokki og Samtökum frjálslyndra og vinstri manna)
    Lúðvík Jósepsson (sjávarútvegsráðherra), Magnús Kjartansson (heilbrigðis- og iðnaðarráðherra)
  3. Önnur ríkisstjórn Ólafs Jóhannessonar 1978-1979 (ásamt Framsóknarflokki og Alþýðuflokki)
    Hjörleifur Guttormsson (iðnaðarráðherra), Ragnar Arnalds (menntamála- og samgönguráðherra), Svavar Gestsson (viðskiptaráðherra)
  4. Ríkisstjórn Gunnars Thoroddssen 1980-1983 (ásamt hluta Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokki)
    Hjörleifur Guttormsson (iðnaðarráðherra), Ragnar Arnalds (fjármálaráðherra), Svavar Gestsson (heilbrigðis- og félagsmálaráðherra)
  5. Önnur ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar 1988-1989 (ásamt Framsóknarflokki og Alþýðuflokki)
    Ólafur Ragnar Grímsson (fjármálaráðherra), Svavar Gestsson (menntamálaráðherra), Steingrímur J. Sigfússon (samgöngu- og landbúnaðarráðherra)
  6. Þriðja ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar 1989-1991 (ásamt Framsóknarflokki, Alþýðuflokki og Borgaraflokki)
    Ólafur Ragnar Grímsson (fjármálaráðherra), Svavar Gestsson (menntamálaráðherra), Steingrímur J. Sigfússon (samgöngu- og landbúnaðarráðherra)

Kjörfylgi

[breyta | breyta frumkóða]

Alþingiskosningar

[breyta | breyta frumkóða]
Kosningar Atkvæði % Þingsæti +/– Sæti Stjórnarþátttaka
1956 15.859 19,2
8 / 52
 Hækkun 8 Hækkun 4. Í stjórnarsamstarfi
1959 (jún) 12.929 15,2
6 / 52
 Lækkun 2 Hækkun 3. Stjórnarandstaða
1959 (okt) 13.621 16,0
10 / 60
 Hækkun 4 Stöðugt 3. Stjórnarandstaða
1963 14.274 16,0
9 / 60
 Lækkun 1 Stöðugt 3. Stjórnarandstaða
1967 16.923 17,6
10 / 60
 Hækkun 1 Stöðugt 3. Stjórnarandstaða
1971 18.055 17,1
10 / 60
 Stöðugt 0 Stöðugt 3. Í stjórnarsamstarfi
1974 20.924 18,3
11 / 60
 Hækkun 1 Stöðugt 3. Stjórnarandstaða
1978 27.952 22,9
14 / 60
 Hækkun 3 Hækkun 2. Í stjórnarsamstarfi
1979 24.401 19,7
11 / 60
 Lækkun 3 Lækkun 3. Í stjórnarsamstarfi
1983 22.490 17,3
10 / 60
 Lækkun 1 Stöðugt 3. Stjórnarandstaða
1987 20.387 13,3
8 / 63
 Lækkun 2 Lækkun 4. Stjórnarandstaða
1991 22.706 14,4
9 / 63
 Hækkun 1 Stöðugt 4. Stjórnarandstaða
1995 23.597 14,3
9 / 63
 Stöðugt 0 Hækkun 3. Stjórnarandstaða

Sveitarstjórnarkosningar

[breyta | breyta frumkóða]
Sveitarstjórnarkosningar
Kosningar % atkvæða fulltrúar
1958 ? ?
1962 ? ?
1966 ? ?
1970 ? ?
1974 14,6 37
1978 22,5 59
1982 16,4 52
1986 17,8 57
1990 9,3 32
1994 8,1 44
1998 0,3 7
  1. ↑ Sumarliði R. Ísleifsson.(2013) Saga Alþýðusambands Íslands. Útgefandi Forlagið. ISBN: 9789979535805. Baráttan um verkalýðshreyfinguna
  2. ↑ Þorleifur Friðriksson (1988) Undirheimar íslenskra stjórnmála : reyfarakenndur sannleikur um pólitísk vígaferli. Örn og Örlygur, bls. 76-77 og 93.
  3. ↑ Valur Ingimundarson: Uppgjör við umheiminn (2021), Vaka-Helgafell ISBN 9979-2-1600-X bls. 30-31
  4. ↑ Runólfur Björnsson, (1978) Evrópukommúnisminn og Alþýðubandalagið, Útgefandi: Sósíalistafélag Reykjavíkur
  5. ↑ Einar Olafsson (2000), Hver var Brynjólfur Bjarnason? Tímaritið Hugur. Bls 130
  6. ↑ Ómar Valdimarsson (1990): Guðmundur J. Guðmundsson – Baráttusaga, Vaka-Helgafell, bls. 117.
  7. ↑ Óskar Guðmundsson (1987): Alþýðubandalagið, - átakasaga. útgefandi Svart á hvítu, bls. 110-114.
  8. ↑ Svanur Kristjánsson (1994): Frá flokksræði til persónustjórnmála. Fjórflokkarnir 1959–1991. Félagsvísindastofnun HÍ, Háskólaútgáfan, bls. 187 og 198-199
  9. ↑ Rannsókna- og upplýsingaskrifstofa Alþingis [ https://www.althingi.is/media/rannsoknathjonusta/Breytingar-a-thingflokkum-01-2024-KS.pdf Breytingar á þingflokkum milli kosninga frá 1959]. Bls 2
  10. ↑ Svanur Kristjánsson (1994): Frá flokksræði til persónustjórnmála, Félagsvísindadeild Háskóla Íslands, bls. 170.
  11. ↑ Miðstjórn Alþýðubandalagsins (1975). Stefnuskrá Alþýðubandalagsins: ásamt lögum flokksins og ágrip af sögu hans
  12. ↑ Helgi Skúli Kjartansson (1987): Ágrip af sögu Alþýðuflokksins, bls. 23.
  13. ↑ Valur Ingimundarson (2001): Uppgjör við umheiminn, Vaka-Helgafell, ISBN 9979-2-1600-Xbls. 99–100.
  14. ↑ Arnór Hannibalsson, (1999), Moskvulínan : Kommúnistaflokkur Íslands og Komintern : Halldór Laxness og Sovétríkin.Nýja bókafélagið. Bls 179-185.
  15. ↑ Óskar Guðmundsson (1987): bls. 147-217.
  16. ↑ Guðni Th. Jóhannesson: Óvinir ríkisins, bls. 190 og 251.
  17. ↑ Óskar Guðmundsson: (1987), bls. 137–139.
  18. ↑ Ásdís Halla Bragdóttir (1993) Mun reyna á „þjóðaratkvæðagreiðslu“ Alþýðubandalagsins? Morgunblaðið 184. tölublað (18.08.1993).Bls 19
  19. ↑ Samfylkingin. Sögulegt ágrip flokksins.
  20. ↑ Rannsókna- og upplýsingaskrifstofa Alþingis [ https://www.althingi.is/media/rannsoknathjonusta/Breytingar-a-thingflokkum-01-2024-KS.pdf Breytingar á þingflokkum milli kosninga frá 1959]. Bls 6
  21. ↑ Hjörleifur Guttormsson (1998). Bréf, dagsett 12. júlí 1998 til félagsmanna og fyrrverandi félaga í Alþýðubandalagsfélögum á Austurlandi
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Alþýðubandalagið&oldid=1963124“