Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn
Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn, oftast nefndur Sósíalistaflokkurinn, var íslenskur stjórnmálaflokkur sem starfaði frá 1938 til 1968 þegar Alþýðubandalagið var gert að formlegum stjórnmálaflokki.
Þrátt fyrir að Alþýðubandalagið hafi ekki verið flokkur í upphafi hafði það sameignilega miðstjórn og þingflokk.
Kommúnistaflokkur Íslands (KFÍ) var lagður niður haustið 1938 og Sósíalistaflokkurinn – sameiningarflokkur alþýðu stofnaður með hluta úr Alþýðuflokknum á grundvelli hugmyndarinnar um breiðfylkingu alþýðu gegn fasisma sem síðasta þing Komintern árið 1935 hafði sett fram og sem Einar Olgeirsson var aðalhvatamaður að á Íslandi.
Aðdragandi að flokksstofnun
[breyta | breyta frumkóða]Alþjóðasamband kommúnista, Komintern, skipti um stefnu gagnvart sósíaldemókrötum í og þeim anda hóf Kommúnistaflokkur Íslands (KFÍ) að leita eftir samfylkingu og samstarfi við Alþýðuflokkinn. KFÍ sendi Alþýðuflokknum sameiningartilboði árið 1936, sem flokksstjórn Alþýðuflokkurins hafnaði og en lagði hins vegar til sameiningu í einn flokk undir merkjum ASÍ og Alþýðuflokksins.[1]
Héðin Valdimarsson, þáverandi formaður Dagsbúnar, eins stærsta stéttarfélagi landsins, og varaformaður ASÍ og Alþýðuflokksins, vildi að flokkarnir héldu áfram viðræðum um samvinnu og mögulega sameiningu árið 1937. Forysta Alþýðuflokksins hafnaði með öllu sameiningarviðræðum en Héðinn hélt áfram samtölum við kommúnista, honum var þessvegna vikið úr Alþýðuflokknum í febrúar 1938. [2]
Flokksstofnun
[breyta | breyta frumkóða]Viðræðurnar enduðu með því að Kommúnistaflokkur Íslands var lagður niður í október 1938 og Sameiningarflokkur alþýðu − Sósíalistaflokkurinn stofnaður á grunni hans í samvinnu við sameiningarsinna úr Alþýðuflokki. Allir félagar KFÍ fluttust yfir til hins nýja flokks. Samkvæmt lögum flokksins átti hann að standa utan allra alþjóðasambanda.
Héðinn Valdimarsson varð formaður hins nýja flokks en Bryjólfur Bjarnason, sem hafði verið formaður Kommúnistflokksins, varð formaður miðstjórnarinnar. Forystumenn kommúnista sáu stofnun þessa nýja flokks sem taktíska aðgerð, þeir voru enn á þeirri skoðun að þjóðfélagsbylting, vopnuð eða óvopnuð, væri eftir sem áður lokamarkmið flokksins.[3]
Vetrarstríðið
[breyta | breyta frumkóða]Rúmu ári eftir stofnun hins nýja flokks réðust Sovétríkin á Finnland, þann 30. nóvember 1939 og var það upphaf þess sem kallað var Vetrarstríðið. Héðinn og stuðningsmenn hans vildu að flokkurinn lýsti yfir samúð með Finnum en sú tillaga var felld í flokksstjórn. Kommúnistaforingjarnir studdu hinsvegar við „varnar- og frelsisstríð" Rússlands í Finnlandi. Þjóðviljinn kallaði reiðibylgjuna sem þessi aftstaða olli „Finnagaldur".[4]
Héðinn og nokkrir aðrir sögðu sig úr flokknum en ekki allir som komið höfðu úr Alþýðuflokknum, til dæmis Sigfús Sigurhjartarson. Einar Olgeirsson tók við sem formaður og hann var formaður flokksins þangað til hann var lagður niður.
Samband við Komintern, Sovét og austantjaldsflokka
[breyta | breyta frumkóða]Sósíalistaflokkurinn varð ekki aðili að Alþjóðasambandi kommúnista, Komintern, ólíkt Kommúnistaflokki Íslands, sem var deild í sambandinu.[5] En forustumenn Sósíalistaflokksins litu enn svo á að Sovétríkin væru „föðurland verkalýðsins“ og að tilvera þeirra væri forsenda fyrir áframhaldandi sigrum sósíalismans í heiminum[6] og að áfram yrðu náin og vinsamleg tengsl við alþjóðasambandið. En það er ekki að sjá á heimildum að Sósíalistaflokkurinn hafi nokkurntímann sent skýrslur til Moskvu um flokksstarfið eins og Kommúnistaflokkur Íslands hafði gert sem aðildarflokkur. [7]
Þeir töldu það skyldu sína að verja Sovétríkin og löguðu stefnu sína að þeim breytingum sem gerðar voru á utanríkisstefnu Sovétríkjanna. [8] Þetta gilti allt fram að innrásinni í Ungverjaland 1956 en þá samþykkti miðstjóm og þingflokkur Alþýðubandalagsins harðorðaðar ályktanir gegn ínnrás Sovétríkjanna. Sósíalistaflokkurinn hins vegar tók ekki opinbera aftstöðu.[9]
Eftir að Alþjóðasamband kommúnista var lagt niður tókst Moskvustjórninni ekki að endurskapa yfirvald sem gat hlutast til um starf erlendra kommúnistaflokka með sama hætti og fyrr hafði verið. Gerð var tilraun til þess eftir stríðið með stofnun Kominform, Upplýsingaskrifstofu kommúnistaflokka, en sú tilraun mistókst. Því verður aðferð Moskvu við að fá vestræna kommúnista- og sósíalistaflokka til að fylgja línunni eftir stríðið best lýst með orðinu fortölur. Sendimenn Moskvustjórnarinnar reyndu eftir bestu getu að fá fylgismenn sína í öðrum löndum til að fylgja línunni sem Moskva gaf hverju sinni, en tök þeirra á félögunum voru mjög misjöfn. [10]
Sósíalistaflokkurinn var ekki í formlegu flokkssambandi við kommúnistaflokk Sovétríkjanna né annara landa þar sem kommúnistaflokkar réðu ríkjum en sambandið var samt náið. Meðal annars sóttu fulltúar Sósíalistaflokksins flokksþing kommúnistaflokka í þessum löndum. Forystumenn flokksins fóru einnig mjög oft til skrafs og ráðagerða, sérstakleg til kommúnistaflokks Sovétríkjanna og til Sósíalíska einingarflokksins í Austur-Þýskalandi. Einnig ræddu forystumenn flokksins mikið við sendiherra og aðra starfsmenn Sovéska sendiráðsins á Íslandi. [11]
Þær heimildir úr fórum Kommúnistaflokks Sovétríkjanna og austur-þýska kommúnistaflokksins sem urðu aðgengileg eftir upplausna Sovétríkjanna og Austur-Þýskalands sýna að samskipti voru miklu meiri en talsmenn Sósíalistaflokksins viðurkenndu á sínum tíma.[12]
Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna bauð leiðtogum sósíalista í hvíldarferðir og ferðir á þing og ráðstefnur. Þessar ferðir voru einnig ein tegund fjárstuðnings og aðsókn í þær var mikil. Margir leiðtogar flokksins fóru í slíkar ferðir og dvaldi t.d. Einar Olgeirsson og Kristinn E. Andrésson, framkvæmdastjóri Máls og menningar, nánast á hverju ári með fjölskyldur í mánuð í Sovétríkjunum eða Austur-Þýskalandi. [13]
Fjárstuðningur að austan
[breyta | breyta frumkóða]Sovéskar og austu-þýskar heimildir úr fórum Kommúnistaflokks Sovétríkjanna og austur-þýska kommúnistaflokksins sýna að umtalsverður fjárstuðningur rann til Sósíalistaflokksins og tengdra aðila á sjötta og sjöunda áratugnum og að líkindum eitthvað fram á áttunda áratuginn. [14] Það má nefna útgáfumál, sem oft voru fjárhagslega erfið, kaup á prentvélum, húsnæðismál, fjármögnun kosningabaráttu og almennt stjórnmálastarf. Í skýrslum sendiherra Sovétríkjanna um samtöl við forystumenn Sósíalistaflokks segir meðal annars: „Viðmælendum sendiherrans verður tíðrætt um fjárhagsörðugleika Þjóðviljans, útgáfufélagsins Máls og Menningar og Sósíalistaflokksins. Bæði Einar Olgeirsson og Kristinn E. Andrésson lýsa oft fyrir sendiherra Sovétríkjanna þeim fjárhagskröggum sem Mál og menning er og vilja báðir finna lausn á þeim vandræðum með sendiherranum.“ [15]
SÍA skjöl
[breyta | breyta frumkóða]Á sjötta áratugi 20. aldar fóru allmargir íslendingar til náms í Sovétríkjunnum og öðrum sósíalistalöndum. Fyrstu nemendurnir fóru til náms í Sovétríkjunum og Austur-Þýskalandi árið 1954 fyrir milligöngu MÍR [16] og Sósíalistaflokksins. Stuttu síðar fóru nemendur einnig að fara til annara sósíalískra ríkja til náms. Fyrstu árin voru allir námsmennirnir valdir vegna pólitískra tengsla og sáu MÍR og Sósíalistalflokkurinn alfarið um úrvalið allt til ársins 1959.[17] „en nemendurnir urðu að sækja formlega um skólavist með öllu sem því tilheyrir“.[18] Þessir námsmenn stunduðu nám í fjölda mismunandi fræðigreina en forystumenn sósíalistar bundu samt miklar vonir við að þessir námsmenn mundu einnig hljóta sósíalíska menntun og gegna mikilvægu hlutverki í uppbyggingu sósíalismans á Íslandi þegar þeir kæmu heim.
Þeir stofnuðu með sér óopinber samtök sem voru kölluð SÍA (Sósíalistafélag Íslendinga Austantjalds), þeir skrifuðust á og lýstu í bréfum sín á milli þjóðfélagsástandinu og stöðu stjórnmála í því landi sem þeir stunduðu nám. Reynsla þeir af lífinu í þessum sósíalískum löndum var mjög neikvæða og bréfin fjalla um fátækt, skoðanakúgun, óréttmætri valdbeitingu og aðrar neikvæðar hliðar lífsins í austantjaldslöndum. „Skýrslunar voru m.a. samdar í þeim tilgangi að bera saman aðstæður í austantjaldslöndunum og alla leið austur í Kína.“ [19] Þeir skrifuðu einnig skýrslur um átök í Sósíalistaflokknum sem lýstu nokkuð nákvæmlega öllu sem tengist flokksstarfi Sósíalistaflokksins og ágreiningi innan hans.
Skýrslurnar komust í hendur pólitískra andstæðinga sem sendu þær til Morgunblaðsins sem birti hluta af þeim í fyrri hluta árs 1962. Heimdallur, félag ungra sjálfstæðismanna, gaf þær út í bókarformii 1963. [20]
Birting skjalanna vakti miklla athygli bæði í Sósíalistaflokknum og utan þess bæði vegna hinnar neikvæðu myndar af lífi í austantjaldslöndum en einnig um stöðu mála innan flokksins.
Fylgi flokksins
[breyta | breyta frumkóða]Á starfstíma sínum, á árunum 1938 til 1968, var Sameingiarflokkur alþýðu – sósíalistaflokkurin sterkari en hliðstæður hans í flestum öðrum Vestur-Evrópulöndum og við lok síðari heimsstyrjaldar var hreyfing íslenskra sósíalista orðin fjórða stærsta hreyfing sinnar tegundar í Vestur-Evrópu, hann fékk til dæmis 19,5% atkvæða árið 1949 og 16% árið 1953 enda greiddu 15–20 prósent Íslendinga henni að jafnaði atkvæði sit í alþingiskosningum á tímum kalda stríðsins.[21] Sósíalistaflokknum tókst að treysta stöðu sína og marka sér sérstöðu á vinstri væng stjórnmálanna með verkalýðsbaráttu og áherslu á þjóðfrelsi, og andstöðu við erlent auðmagn og hervald.[22] Auk sterkra ítaka í verkalýðshreyfingunni studdi stór hlut menntamanna, rithöfunda og listamanna, flokkinn.
Sósíalistar höfðu á nokkrum stöðum einstaklega mikið fylgi, meðal annars höfðu kommúnistar, síðar sósíalistar og enn síðar Alþýðubandalagið í Neskaupstað hreinan meirihluta í sveitarstjórn í 52 ár; frá árinu 1946 til ársins 1998. [23]
Ríkisstjórnarsamstarf
[breyta | breyta frumkóða]Sameiningarflokkur alþýðu – sósíalistaflokkurinn tók þátt í einni ríkisstjórn. Það var annað ráðuneyti Ólafs Thors, sem var kallað Nýsköpunarstjórnin og fyrsta ríkisstjórn lýðveldisins Íslands sem studdist við þingræðislegan meirihluta. Stjórnin sat við völd frá 21. október 1944 til 4. febrúar 1947. Á endanum rofnaði stjórnarsamstarfið 10. október 1946 vegna deilna um veru bandarísks hers á Íslandi einkum og sér í lagi á grunni Keflavíkursamningsins. Stjórnin sat þó til 4. febrúar 1947 þegar tekist hafði að mynda nýja stjórn.
Alþýðubandalagið – kosningabandalag
[breyta | breyta frumkóða]Á fimmta og sjötta áratugnum voru talsverðar umræður um sameiningartilraunir á vinstri væng stjórnmála sem náðu til sósíalista, Alþýðuflokks og Framsóknarflokks, sem voru meðal annars viðbrögð við tilkomu Þjóðvarnarflokksins, sem ógnaði stöðu gömlu flokkanna. Einnig höfðu viðvarandi átök og klofningur innan Alþýðuflokksins haft sín áhrif. Hannibal Valdimarsson varð forseti ASÍ 1954 í óþökk forystu Alþýðuflokksins, um líkt leyti var Málfundafélag jafnaðarmanna stofnað sem var forystu Alþýðuflokksins lítt að skapi. Hannibal ásamt formanni Málfundafélagsins var vikið úr Alþýðuflokknum vegna samstarfs við sósíalista.[24] Málfundafélagið og Hannibal héldu áfram viðræðum um að bindast í kosningabandalag. Upphaflega vildi Hannibal að bæði Þjóðvarnarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn yrðu hluti af Alþýðubandalaginu en úr því varð ekki vegna andstöðu þessara flokka við sósíalista. [25]
Sósíalistaflokkurinn og Málfundafélag jafnaðarmanna (vinstri armur Alþýðuflokksins) stofnuðu svo Alþýðubandalagið sem kosningabandalag 4. apríl 1956. Þjóðvarnarflokkurinn gerðist aðili að kosningabandalaginu 1963.
Nýr flokkur
[breyta | breyta frumkóða]Um miðjan sjöunda áratuginn komu fram tillögur innan kosningabandalagsins um að breyta því í breiðann flokk vinstrimanna. Lang frá því allir tækju þessaru hugmynd vel. Félagsmenn í Málfundafélaginu og aðrir fylgismenn Hannibals vildu ekki taka þátt í flokki sem þeir töldu mundi verða marxískur flokkur.[26] Hins vegar voru harðlínumenn í Sósíalistaflokknum sem vildu herða á marxískum grundvelli flokksins.[27]
Úrslitin vou þau að Alþýðubandalagið var gert að formlegum stjórnmálaflokki á landsfundi 1.-3. nóvember 1968, undir forystu Ragnars Arnalds. Það leiddi til þess að tveir af forystumönnum kosningabandalagsins, Hannibal Valdimarsson og Björn Jónsson, sögðu sig úr flokknum og stofnuðu Samtök frjálslyndra og vinstri manna haustið 1969.[28]
Þegar Alþýðubandalagið varð að stjórnmálaflokki gekk Sósíalistaflokkurinn sjálfkrafa inn í það. Með því var flokkurinn lagður niður. En þrjú aðildarfélög neituðu að ganga í hinn nýja flokk: [29]
- Sósíalistafélag Reykjavíkur hélt áfram sjálfstæðu starfi í nokkur ár áður en það hætti starfsemi.
- Kvenfélag Sósíalista var einnig starfrækt áfram þar til það var formlega lagt niður árið 1992.
- Æskulýðsfylkingin hélt áfram starfsemi í flokksformi undir ýmsum nöfnum fram til 1985
Formenn
[breyta | breyta frumkóða]- Héðinn Valdimarsson, 1938-1939
- Einar Olgeirsson, 1939-1968
Varaformenn
[breyta | breyta frumkóða]- Sigfús Sigurhjartarson, 1938-1952
- Steinþór Guðmundsson, 1952-1957
- Lúðvík Jósepsson, 1957-1968
Kjörfylgi
[breyta | breyta frumkóða]| Alþingiskosningar | ||
|---|---|---|
| Kosningar | % atkvæða | þingsæti |
| 1942 (júlí) | 16,2 | 6 |
| 1942 (október) | 18,5 | 10 |
| 1946 | 19,5 | 10 |
| 1949 | 19,5 | 9 |
| 1953 | 16,1 | 7 |
| Borgarstjórnarkosningar | ||
|---|---|---|
| Kosningar | % atkvæða | fulltrúar |
| 1942 | 23,8 | 4 (15) |
| 1946 | 28,5 | 4 (15) |
| 1950 | 26,5 | 4 (15) |
| 1954 | 19,3 | 3 (15) |
Tengt efni
[breyta | breyta frumkóða]Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Þór Whitehead (2010): Sovét-Ísland. Óskalandið. Ugla útgafa ISBN 9789979651666 bls. 328-329.
- ↑ Haraldur Jóhannsson, (1992) Uppskipting verkalýðsflokkanna 1916-1940, Útg.: Höfundur, bls. 26.
- ↑ Jón Ólafsson. (1999) Kæru félagar. Íslenskir sósíalistar og Sovétríkin 1920-1960. Mál og menning. bls. 108-111 ISBN: 9979319852
- ↑ Þór Whitehead (1995) Milli vonar og ótta, Vaka-Helgafell, ISBN : 997920317X
- ↑ Einar Olgeirsson, (1983) Kraftaverk einnar kynslóðar, Jón Guðnason skráði, Mál og menning. bls. 363.
- ↑ Einar Olgeirsson, (1983) bls. 363
- ↑ Jón Ólafsson, Landráðakenning Þórs Whitehead: Nokkrar athugasemdir við ritið Sovét-Ísland óskalandið, Bifröst Journal of Social Science — 5-6 (2011-2012) bls. 65
- ↑ Einar Olgeirsson, (1983), bls. 232.
- ↑ Valur Ingimundarson (1995). Áhrif bandarísks fjármagns á stefnubreytingu vinstri stjórnarinnar í varnarmálum árið 1956. Tímaritið Saga. bls. 41-42
- ↑ Jón Ólafsson, Sovéttengsl sósíalista, Hverjir voru hagsmunirnir og hvaða staðreyndir skipta máli? Skírnir - Vor (01.04.2000) Bls 182
- ↑ Sigurður Aron Árnason (2019), Tengsl íslenskra Sósíalista við Sovétríkin, Þýðingar á skýrslum sendiherra Sovétríkjanna á Íslandi. Hugvísindasvið Háskóla Íslands.
- ↑ Hannes Hólmsteinn Gissurarson. (2011) Íslenskir kommúnistar 1918-1998. Almenna bókafélagið; ISBN: 9789935426192
- ↑ Árni Snævarr og Valur Ingimundarson (1992), Liðsmenn Moskvu. Samskipti íslenskra sósíalista við Kommúnistaríkin, (Reykjavík: Almenna Bókafélagið, bls. 141. ISBN 9979400773
- ↑ Jón Ólafsson. (1999) bls. 186-204
- ↑ Sigurður Aron Árnason (2019), bls 18
- ↑ Menningarsamtök Íslands og Ráðstjórnarríkjanna
- ↑ Helgi Hannesson, 1989), Sósíalistafélag Íslendinga Austantjalds og SÍA – skjölin, Reykjavík: Félag sagnfræðinema við Háskóla Íslands, bls. 26-30.
- ↑ Viðtal við Hjörleif Guttormsson í Þjóðviljanum, 3. desember 1983.
- ↑ Viðtal við Hjörleif Guttormsson í Morgunblaðinu 18. mars 1990
- ↑ Sósíalistafélag Íslendinga austantjalds (1963), Rauða bókin, Leyniskýrslur SÍA, skýrslurnar, sem Einar Olgeirsson krafðist, að yrðu brenndar. útgefandi: Heimdallur, félag ungra sjálfstæðismanna.
- ↑ Neal R. Tannahill, The Communist Parties of Western Europe. A Comparative Study (Westport: Greenwood Press 1978), bls. 247–264.
- ↑ Ragnheiður Kristjánsdóttir, (2008) Nýtt fólk, Þjóðerni og íslensk verkalýðsstjórnmál 1901–1944. Háskólaútgáfan, ISBN: 9789979548010 bls. 312 og 318-319.
- ↑ Kommablótin í Neskaupstað. Vísir, 17. MARS 2026
- ↑ Þorleifur Friðriksson (1988) Undirheimar íslenskra stjórnmála : reyfarakenndur sannleikur um pólitísk vígaferli. Örn og Örlygur, , bls. 76-77 og 93.
- ↑ Valur Ingimundarson: Uppgjör við umheiminn (2021), Vaka-Helgafell ISBN 9979-2-1600-X bls. 30-31
- ↑ Svanur Kristjánsson (1994): Frá flokksræði til persónustjórnmála. Fjórflokkarnir 1959–1991. Félagsvísindastofnun HÍ, Háskólaútgáfan, bls. 187 og 198-199
- ↑ Runólfur Björnsson, (1978) Evrópukommúnisminn og Alþýðubandalagið, Útgefandi: Sósíalistafélag Reykjavíkur
- ↑ Ingimundur Einar Grétarsson, (2011). Samtök frjálslyndra og vinstrimanna aðdragandi, tilvist og endalok. Háskóli Íslands – Hugvísindasvið – Sagnfræði
- ↑ Óskar Guðmundsson (1987): Alþýðubandalagið, - átakasaga. útgefandi Svart á hvítu bls. 82-84.
Ítarefni
[breyta | breyta frumkóða]- Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi
- Verklýðsblaðið, 19. Tölublað (06.12.1930)
- Arnór Hannibalsson: Moskvulínan. Reykjavík 1999: Nýja bókafélagið.
- Arnór Hannibalsson: Kommúnismi og vinstri hreyfing á Íslandi. Helgafell, Reykjavík, 1964.
- Einar Olgeirsson: Kraftaverk einnar kynslóðar. Jón Guðnason skráði. Reykjavík 1983: Mál og menning.
- Hannes Hólmsteinn Gissurarson: Íslenskir kommúnistar 1918–1998. Reykjavík 2011: Almenna bókafélagið. ISBN:9789935426192.
- Kjartan Ólafsson. (2020) Draumar og veruleiki. Stjórnmál í endursýn. Mál og menning. ISBN 9789979340041
- Jón Ólafsson: Kæru félagar. Reykjavík 1999: Mál og menning. ISBN 9979319852
- Þór Whitehead: Sovét-Ísland. Óskalandið. Reykjavík 2010: Ugla útgafa ISBN 9789979651666
