Bretland

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland

(Fáni Bretlands) (Skjaldarmerki Bretlands)
Kjörorð: Dieu et mon droit (franska: Guð og réttur minn)
Þjóðsöngur: God Save the Queen
Höfuðborg	London
Opinbert tungumál	ekkert tilgrein —enska í raun
Stjórnarfar Drottning Forsætisráðherra	Stjórnarskrárbundin konungsstjórn Elísabet 2. Gordon Brown
Aðild að Evrópusambandinu	1973
Flatarmál  • Samtals  • Vatn (%)	76. sæti 244.820 km² 1,3
Mannfjöldi  • Samtals (2003)  • Þéttleiki byggðar	21. sæti 59.553.700 88,39/km²
VLF (KMJ)  • Samtals  • á mann	áætl. 2006 2.373.000.000 millj. dala (5. sæti) 38.624 dalir (13. sæti)
VÞL ()	0,940 (18. sæti)
Gjaldmiðill	Sterlingspund (£) (GBP)
Tímabelti	UTC+0 (UTC+1 á sumrin)
Þjóðarlén	.uk
Landsnúmer	44

Hið sameinaða konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands (enska: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) oftast þekkt á Íslandi sem Bretland eða Stóra Bretland er land í vestur Evrópu. Landið nær yfir megnið af Bretlandseyjum fyrir utan Ermarsundseyjar, Mön og megnið af Írlandi. Bretland skiptist í England, Wales, Skotland og Norður-Írland. Fyrir utan landamæri Norður-Írland og Írska lýðveldisins er Bretland er umkringt af Atlantshafi, Norðursjó, Ermarsundi og Írlandshafi. Ermarsundsgöngin tengja Bretland og Frakkland.

Á íslensku hefur skapast sú venja að tala um Bretland sem ríkið en Stóra-Bretland sem eyjuna þar sem England, Skotland og Wales eru. Hafa ber í huga að sú nafngift getur verið ruglandi þar sem ríkið nær einnig yfir Norður-Írland sem er ekki hluti af Stóra Bretlandi.

Í Bretland er þingræði og þingbundin konungsstjórn og Elísabet 2. er þjóðhöfðinginn. Ermarsundseyjarnar og Mön eru svokallaðar krúnunýlendur og eru ekki hluti af Bretlandi þrátt fyrir að vera í konungssambandi með því. Bretland ræður yfir fjórtán hjálendum sem allar voru hluti af breska heimsveldinu. Það var það stærsta sem sagan hefur kynnst og náði hátindi á Viktoríutímanum seinni hluta 19. aldar og fyrri hluta 20. aldar.

Bretland er þróað land og hefur sjötta stærsta hagkerfi í heimi eftir nafnvirði landframleiðslu. Það var fyrsta iðnvædda landið í heiminum. Bretland er meðlimur í Evrópusambandinu, Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna, Breska samveldinu, G8, OECD, NATO og WTO.

[breyta] Saga

Aðalgrein: Saga Bretlands

Orrustan við Waterloo merkti lok Napóleonsstríða.

Ríki sem voru í breska heimaveldinu.

Konungsríkið Stóra-Bretland var myndað þann 1. maí 1707^[1][2] með sameiningu konungsríkisins Englands (sem innihélt Wales) og konungsríkisins Skotlands. Þessi sameining var útkoma Treaty of Union milliríkjasamningsins sem var samþykktur 22. júlí 1706 og staðfestur af enska þinginu og skoska þinginu sem bæði settu lög um sameiningu (Acts of Union 1707).^[3] Einni öld síðar sameinaðist konungsríkið Írland (sem var undir stjórn Englands fyrir 1691) við konungsríkið Stóra-Bretland og myndaði Bretland (Act of Union 1800).^[4] Þó England og Skotland hafi verið aðskilin ríki fyrir 1707, voru þau sameinuð árið 1603 undir Union of the Crowns. Jakob 6. Skotakonungur setti lögin þegar hann flutti dómsalinn sinn frá Edinborg til London.^[5][6]

Á fyrstu öldinni sinni gegndi Bretland mikilvægu hlutverki við mótun vestrænna hugmynda um þingræði og gaf fræðigreinum bókmenntanna, listanna og vísindanna mikið.^[7] Bretland var leiðari iðnbyltingarinnar sem umbreytti landinu og hvatti til útþenslu breska heimsveldisins. Á þeim tíma var Bretland viðriðið sölu og verslun þrælanna að meðtöldum Atlantshafsþrælasölu. Slave Trade Act 1807 voru lög sem byrjuðu að afnema þrælasölu.

Á eftir ósigur Napóleons í Napóleonsstríðum varð Bretland aðalflotaveldi 19. aldarinnar og var enn sterkt flotaveldi fram á miðja 20. öldina. Breska heimsveldið náði mestri stærð sinni fyrir 1921. Nýlendur Ottómanvaldisins og Þýskalands lentu í eigu Bretlands eftir fyrri heimsstyrjöldina. Ári síðar var BBC útsendingarfyrirtæki stofnað.

Bretland var bandamaður í seinni heimsstyrjöldinni. Ríkið hélt áfram að berjast við Þýskaland í orrustunni um Bretland eftir ósigur evrópskra bandamanna sinna á fyrsta ári styrjaldarinnar. Vegna sigurs síns var Bretland á meðal þeirra velda sem skipulögðu heiminn eftir stríð. Á þeim tíma var Bretland skaddað fjárhagslega. En Marshalláætlunin og lán frá Bandaríkjunum komu landinu á bataveg.

Velferðarríki var stofnað eftir styrjöldin með fyrsta heilbrigðiskerfi í heimi. Fólk flutti til Englands frá samveldinu þegar hagkerfið byrjaði að batna. Þessi innflutningur gerði Bretland fjölmenningarlegt land sem það er enn í dag. Útbreiðsla ensku um allan heim orsakaði áframhaldandi áhrif bókmennta og menningar landsins. Poppmenning frá Bretlandi hafði sértaklega áhrif erlendis á sjöunda áratugunum.

Bretland var eitt af tólf löndum sem stofnuð Evrópusambandið árið 1992 þegar ríkið skrifaði undir Maastrichtsáttmálann. Fyrir stofnun ESB var Bretland aðildarríki Evrópubandalagsins frá 1973.

[breyta] Ríkisstjórn og stjórnmál

Aðalgrein: Bresk stjórnmál

Elísabet 2. Bretadrottning.

Á Bretlandi er þingbundin konungsstjórn og Elísabet 2. Bretadrottning er þjóðhöfðingi landsins og 15 annarra landa í bresku samveldinu. Ríkið er eitt af þremur löndum í heimi sem eru ekki með kerfisbundna stjórnarskrá og svo samanstendur stjórnskrá ríkisins af mörgum skrifuðum bréfum.

Bretland er með þingræði sem er grundvallað á Westminster-kerfinu sem hefur verið líkt eftir um allan heim. Það er tvær deildir í þinginu sem funda í Westminsterhöllinni: House of Commons og House of Lords. Öll lög sem eru sett þurfa Royal Assent, þ.e. samþykki einvaldsins.

Forsætisráðherra Bretlands er maður sem vinnur meirihluta í House of Commons og er yfirleitt formaður stærsta stjórnmálaflokks í deildinni. Ríkisstjórn er formlega útnefnd af einvaldinum og forsætisráðherranum enda þótt raunverulega kýs forsætisráðherrann ríkisstjórn og einvaldurinn virðir völ sín. Núverandi forsætisráðherrann er The Rt Hon Gordon Brown MP. Hann tók við embætti þann 27. júní 2007.

Westminsterhöllin.

Fyrir almennar kosningar er Bretlandi skipt í 646 kjördæmi. 529 eru á Englandi, 18 á Norður-Írlandi, 49 á Skotlandi og 40 í Wales, en í næstu kosningum verða kjördæmin 650. Hvert kjördæmi kýs einn þingmann með meirihluta atkvæða. Einvaldurinn boðar til almennra kosninga þegar forsætisráðherra ráðleggur svo. Engin lágmarkslengd kjörtímabils er skilgreind en samkvæmt Parliament Act 1911 þarf að halda almennar kosningar á fimm ára fresti.

Það er þrír aðalstjórnmálaflokkar á Bretlandi: Verkamannaflokkurinn, Íhaldsflokkurinn og Frjálslyndi flokkurinn. Þessir þrír flokkar unnu 616 af 646 sæti í House of Commons í 2005 almennum kosningum. Það eru líka til aðrir stjórnamálflokkar sem taka þátt í kosningum í bara einum hluta landsins, eins og Skoski þjóðlegi flokkurinn (aðeins á Skotlandi), Plaid Cymru (aðeins í Wales) og Sinn Féin (Norður-Írlandi).

Það eru 78 þingmenn í 12 kjördæmum sem standa fyrir Bretland í Evrópuþinginu en í næstu kosningum verða Evrópuþingmenn Bretlands 72.

[breyta] Landafræði

Aðalgrein: Landafræði Bretlands

Kort af Bretlandi með einstökum ríkum.

Heildarflatarmál Bretlands er um það bil 245.000 ferkílómetrar og samanstendur af eyjunni Stóra-Bretlandi, Norður-Írlandi og minni eyjum. Bretland er á milli Norður-Atlantshafsins og Norðursjávar og er 35 km norður af strönd Frakklands. Ermarsund aðskilur löndin tvö. Stóra-Bretland liggur á milli breiddargráðanna 49° og 59° N (Hjaltlandseyjar ná upp í 61° N) og lengdargráðanna 8° V til 2° A. Stjörnuathugunarstöðin í Greenwich í London er miðstöð Greenwich-núllbaugsins. Frá norðri til suðurs er Stóra-Bretland bara pínulítið meira en 1.100 km að lengd á milli Land’s End í Cornwall og John o’ Groats í Caithness. Norður-Írland er með landamæri við Írland sem eru 360 km að lengd.

Staðfræði Bretlands.

Loftslag á Bretlandi er stillt og það er nægur regnskúr árlega. Hitastig er breytilegt en sjaldan fellur niður –10 °C eða næ yfir 35 °C. Aðalvindur er frá suðvestri og ber milt og vott veður. Svæði í austri eru vernduð af þessum vindi og þess vegna eru þurrustu. Straumar frá Atlantshafinu, sérstaklega Golfstraumurinn, bera mild vetur sérstaklega í vestri hluta landsins þar sem vetur eru vot. Sumur eru heitast í suðausturhluta landsins, sem er næst við meginland Evrópu, og kaldast í norðri.

England nær yfir helming flatarmáls Bretlands og er 50.350 km² að stærð. Megnið af landinu er undirlendi. Fjöllótt landsvæði er í norðvesturhluta landsins að meðtöldum Lake District, Pennínafjöllum og hæðum úr kalksteini í Peak District, auk þess Exmoor og Dartmoor í suðvestri. Aðalár eru Thames, Severn og Humber. Stærsta fjallið á Englandi er Scafell Pike í Lake District sem er 978 metrar að hæð. Á Englandi eru margir stórir bæir og borgir með sex af 50 stærstum þéttbýlum í ESB.

Skotland nær yfir um það bil þriðjungi flátarmálsins Bretlands og er 78.772 km² að stærð með tæpum átta hundruðum eyjum aðallega vestur og norður af meginlandinu. Aðaleyjaklasar eru Suðureyjar, Orkneyjar og Hjaltlandseyjar. Landslag Skotlands er óslétt og fjallhátt. Það er stórt misgengi sem nær frá Helensburgh til Stonehaven. Misgengið aðskilur tvö mjög ólík svæði: Hálöndin í norðri og vestri og Undirlendið í suðri og austri. Ben Nevis er hæsta fjallið á Skotlandi og hæsti punktur á Bretlandi, 1.343 km að hæð. Undirlendisvæði sérstaklega á milli Firth of Clyde og Firth of Forth eru flatari og þar sem flest fólk á Skotlandi býr. Þar eru stórar borgir eins og Glasgow og Edinborg.

Wales nær yfir tæpap tíunda hluta Bretlands og er 20.758 km² að stærð. Wales er aðallega fjallhátt land enda þótt Suður-Wales sé ekki eins fjallhátt og Norður-Wales. Íbúa- og iðnaðarsvæði eru í suðri og samanstanda af Cardiff (höfuðborg Wales), Swansea og Newport. Stærstu fjöllin í Wales eru í Snowdonia og eru að meðtöldum Snowdon (velska: Yr Wyddfa) sem er 1.085 m að hæð og er hæsti fjallstindurinn í Wales. Það eru um það bil 14 eða 15 fjöll í ríkinu. Strandlína Wales er yfir 1.200 km að lengd. Það eru nokkrar eyjar við strönd Wales og stærsta er Angelsey (Ynys Môn) í norðvestri.

Norður-Írland nær yfir aðeins 14.160 km² landsins og er aðallega hæðótt land. Lough Neagh, stærsta vatn á Bretlandi og Írlandi (388 km² að flatarmáli) er á Norður-Írlandi. Hæsti fjallstindurinn á Norður-Írlandi er Slieve Donard að 849 m.

[breyta] Borgir og þéttbýli

Höfuðborgir landanna á Bretlandi eru: Belfast (Norður-Írlandi), Cardiff (Wales), Edinborg (Skotlandi) og London (Englandi). London er líka höfuðborg Bretlands í heild sinni.

Stærstu þéttbýli eru:

• Stór-Lundúnasvæðið — 8,5 milljónir
• Stórborgarsvæðið Vestur-Miðhéruð — 2,3  milljónir
• Stórborgarsvæðið Manchester — 2,2  milljónir
• Stórborgarsvæðið Vestur-Yorkshire — 1,5  milljónir
• Stórborgarsvæðið Glasgow — 1,2  milljónir

[breyta] Lýðfræði

Aðalgrein: Lýðfræði Bretlands

Manntal er tekið samtímis um allt Bretland á tíu ára fresti.^[8] Office for National Statistics aflar upplýsinga um England og Wales. General Register Office for Scotland og Northern Ireland Statistics and Research Agency gera þetta í Skotlandi og Norður-Írlandi.^[9]

[breyta] Mannfjöldi

Samkvæmt talningu árið 2001 var mannfjöldi Bretlands 58.789.194, þriðji mesti mannfjöldi í Evrópuríki, fimmti mesti í samveldinu og tuttugastiogfyrsti mesti í heimi. Frá og með miðju ári 2007 var mannfjöldi um það bil 60.975.000.^[10] Núverandi mannfjölgun er sökum aðflutnings fólks en fæðingartala og lífslíkur eru líka að hækka.^[11] Samkvæmt mati á mannfjölda árið 2007 eru í fyrsta sinn fleiri ellilífeyrisþegar en fólk undir 16 ára aldri.^[12]

Árið 2007 var mannfjöldi Englands um það bil 51,1 milljón.^[13] Það er eitt af þéttbyggðustu löndum í heimi með 383 manns á ferkílómetri (árið 2003).^[14] Megnið af fólki býr í London og Suðaustur-Englandi. Á þeim tíma var mannfjöldi Skotlands um það bil 5,1 milljónir, Wales 3 milljónir og Norður-Írlands 1,8 milljónir. Öll þessi lönd eru strjálbýlli en England. Þéttbýli Wales, Norður-Írlands og Skotlands voru 142/km², 125/km² og 65/km² hver um sig.^[14]

[breyta] Flutningur

Íbúar á Bretlandi sem fæddust erlendis.

Bretland er ólíkt sumum öðrum evrópskum löndum af því aðflutningur heldur áfram að auka mannfjöldann.^[15] Aðflutingur skýrði helming mannfjölgunar frá 1991 til 2001. Borgarar frá Evrópusambandinu hafa rétt til að búa og vinna á Bretlandi.^[16] Sjöttungur innflytjenda voru frá löndum sem fengu inngöngu í ESB árið 2004. Margt fólk kom líka frá löndum í nýju samveldinu.^[17] Samkvæmt opinberum tölum hafa 2,3 milljónir innflytjenda flutt til Englands síðan 1997, 84% eru ekki evrópsk.^[18] 7 milljónir nýrra innflytjenda eru væntanlegar fyrir 2031. Árið 2007 voru innflytjendur 237.000 sem er aukning frá árinu áður þegar 191.000 manns flutti til Englands. Jafnframt búa 5,5 milljónir Breta erlendis, aðallega í Ástralíu, á Spáni og í Frakklandi.^[19]

Árið 2006 sótti 149.035 manns um breskt ríkisfang og var 154.095 manns gefið það. Fólkið sem fékk ríkisfang var aðallega frá Indlandi, Pakistan, Sómalíu og Filippseyjum.^[20] 21,9% barna sem fæddust á Englandi og í Wales voru fædd af mæðrum sem fæddust utan við Bretland (þ.e. 146.956 af 669.601 börnum).^[21]

[breyta] Efnahagsmál

Aðalgrein: Efnahagur Bretlands

Lundúnaborg er stærsta fjármálamiðstöð í Evrópu.

Bretland samanstendur af hagkerfum (í lækkandi stærð) Englands, Skotlands, Wales og Norður-Írlands. Samkvæmt gengum hefur Bretland sjötta stærsta hagkerfi í heimi og þriðja stærsta í Evrópu á eftir Þýskaland og Frakkland.

Iðnbyltingin hófst á Bretlandi og snerist í fyrstu um þungaiðnað eins og skipasmíðar, námugröft kola, framleiðslu stáls og vefnað. Heimsveldið myndaði markað til útlanda fyrir breskar vörur og gerði Bretland kleift að ráða yfir milliríkjaviðskiptum á 19. öldinni. Vegna iðnvæðingar annarra landa byrjaði Bretland að missa keppnisanda sinn með heimsstyrjöldunum tveimur. Iðnaður á Bretlandi hnignaði verulega á 20. öldinni. Framleiðsla er enn mikilivæg í dag fyrir hagkerfið en aflaði einungis sjöttungs tekna árið 2003. Breski bílaiðnaðurinn er mikilvægur hluti bresks iðnaðs en hann hefur líka hnignað mjög með hruni MG Rover Group. Megnið af þessum iðnaði er í eigu erlendra fyrirtækja. BAE Systems sem framleiðir flugvélar meðal annars fyrir hergeirann er stærsti varnarverktaki Evrópu. Rolls-Royce er mikilvægur framleiðandi í geimverkfræði. Efna- og lyfjaiðnaðir eru sterkir á Bretlandi. Lyfjafyrirtækin (GlaxoSmithKline og AstraZeneca) hafa höfuðstöðvar sínar í landinu.

Þjónustugeirinn á Bretlandi hefur stækkað mjög og er 73% af landsframleiðslu. Geirinn er ráðinn yfir af fjármálaþjónustu sérstaklega í bankarekstri og vátryggingu. London er stærsta fjármálamiðstöð í heimi með kauphöllinni í London, London International Financial Futures and Options Exchange og Lloyd's of London vátryggingamarkaði öllum í Lundúnaborg. London er aðalmiðstöð fyrir alþjóðaviðskipti og er ein af þremur miðstöðum alþjóðahagkerfisins (með New York og Tokyo). Stærsta samsöfnun erlendra banka í heimi er í London. Á síðastan áratug hefur ný fjármálamiðstöð verið byggð upp á Docklands-svæðinu í Austur-London. HSBC, stærsti banki í heimi, og Barclays Bank hafa höfuðstöðvar þar. Mörg fyrirtæki sem eiga viðskipti við Evrópu hafa höfuðstöðvar sínar í London. Til dæmis er bandaríski bankinn Citibank með Evrópu-höfuðstöðvar sínar í London. Höfuðborg Skotlands Edinborg er ein stærstu fjármálamiðstöðva í Evrópu og höfuðstöðvar Royal Bank of Scotland.

[breyta] Heimildir

[breyta] Tenglar

• Vísindavefurinn: „Er Bretland land eða heiti á mörgum löndum saman?“
• Vísindavefurinn: „Hvaða lönd tilheyra Bretlandi?“
• Vísindavefurinn: „Eru einhver fjöll á Bretlandi?“
• Vísindavefurinn: „Hvernig eru jólin haldin í Bretlandi?“

s·r·b

Lönd í Evrópu

Norður-Evrópa:	Danmörk · Eistland · Finnland · Ísland · Noregur · Svíþjóð
Austur-Evrópa:	Armenía 1 · Aserbaídsjan 1 · Georgía 1 · Hvíta-Rússland · Kasakstan (að hluta) · Rússland (að hluta) · Úkraína
Mið-Evrópa:	Austurríki · Lettland · Litháen · Pólland · Slóvakía · Sviss · Tékkland · Ungverjaland · Þýskaland
Vestur-Evrópa:	Belgía · Bretland (England, Skotland, Wales, Norður-Írland) · Frakkland · Holland · Írland · Liechtenstein · Lúxemborg
Suðaustur-Evrópa:	Albanía · Bosnía og Hersegóvína · Búlgaría · Grikkland · Kósóvó · Króatía · Kýpur 1 · Makedónía · Moldóva · Rúmenía · Serbía · Slóvenía · Svartfjallaland · Tyrkland (að hluta)
Suður-Evrópa:	Andorra · Ítalía · Malta · Mónakó · Portúgal · San Marínó · Spánn · Vatíkanið

---

Undir yfirráðum annarra ríkja: Álandseyjar · Færeyjar · Gíbraltar · Guernsey · Jersey · Mön · Svalbarði

1 Oft talin landfræðilega til Asíu en skilgreind sem Evrópulönd af menningarlegum ástæðum.

s·r·b

Aðildarríki Evrópusambandsins (27)

Austurríki | Belgía | Bretland | Búlgaría | Danmörk | Eistland | Finnland | Frakkland | Grikkland | Holland | Írland | Ítalía | Kýpur | Lettland | Litháen | Lúxemborg | Malta | Pólland | Portúgal | Rúmenía | Slóvakía | Slóvenía | Spánn | Svíþjóð | Tékkland | Ungverjaland | Þýskaland

s·r·b

Breska samveldið

Antígva og Barbúda · Ástralía · Bahamaeyjar · Bangladess · Barbados · Belís · Botsvana · Bretland · Brúnei · Dóminíka · Fídjieyjar · Gvæjana · Gambía · Gana · Grenada · Indland · Jamaíka · Kamerún · Kanada · Kenýa · Kíribatí · Kýpur · Lesótó · Malaví · Malasía · Maldíveyjar · Malta · Máritíus · Mósambík · Namibía · Nárú · Nígería · Nýja-Sjáland · Pakistan · Papúa Nýja-Gínea · Sankti Kristófer og Nevis · Sankti Lúsía · Sankti Vinsent og Grenadíneyjar · Salómonseyjar · Sambía · Samóa · Seychelleseyjar · Singapúr · Síerra Leóne · Srí Lanka · Suður-Afríka · Svasíland · Tansanía · Tonga · Trínidad og Tóbagó · Túvalú · Úganda · Vanúatú