Germönsk tungumál

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Germönsk tungumál
Málsvæði {{{málsvæði}}}
Ætt Indóevrópskt
Frummál Frumgermanska
Undirflokkar Norðurgermönsk tungumál
Vesturgermönsk tungumál
Austurgermönsk tungumál (útdauð)
Tungumálakóðar
ISO 639-2 gem
ISO 639-5 gem
Germanic languages.svg
     Lönd þar sem germanskt mál er móðurmál flestra     Lönd þar sem germanskt mál er opinbert en ekki aðalmál

Germönsk mál er stærsti undirflokkur indóevrópskra mála. Meðal annarra tilheyra enska, þýska, hollenska og norrænu málin þessum flokki.

Engar skriflegar heimildir um forngermönsku eru til og þess vegna er málið óþekkt í dag. En með samnburði á ýmsum germönskum málum hefur málvísindamönnum tekist að endurskapa forngermönsku að miklu leyti. Úr þessu frummáli tóku þau mál sem urðu að germönskum málum nútímans að þróast um sama leyti og germanskar þjóðir fóru að dreifast um Evrópu í kring um upphaf tímatals okkar.

Germönskum málum er oftast skipt í norðurgermönsk eða norræn mál, austurgermönsk og vesturgermönsk. Öll austurgermönsk mál eru nú útdauð; heimildir um þau er aðallega að finna í gotneskum Biblíum; þekktust er svokölluð Silfurbiblía sem skrifuð var um árið 500 auk fjölda rúnasteina.

Hugtakið Germanía er talið kynnt í latínu af Júlíusi Caesar og að hann hafi tekið það úr gallísku þar sem það merkti nábúar. Germönsku tungumálin eru venjulega rakin til hirðingja sem höfðust við milli Svartahafs og Kaspíahafs en réðust inn til Evrópu og tóku „Þýskaland“ af keltneskumælandi fólki.

Eiginleikar[breyta]

Germönsk tungumál hafa nokkra eiginleika sem greina þau frá öðrum indóevrópskum tungumálum. Helstu þeirra eru:

  1. Stór fjöldi sérhljóða, enska er gott dæmi um germanskt tungumál sem hefur stóran fjölda sérhljóða, það er að segja 11–12 á flestum mállýskum. Sænska hefur 17 hrein sérhjlóð, þýska 14 og danska að minnsta kosti 11. Bæjaralensk þýska hefur 13 löng sérhljóð, sem er meðal þeirra stærstu fjölda sérhljóða allra tungumála í heimi.
  2. Germanskt hljóðvarp, fyrirbæri þar sem eiginleikar sérhljóða breytast þegar /i/, /iː/ eða /j/ fylgir í næsta atkvæði. Oftast breytast uppmæld sérhljóð í frammæld og frammæld sérhljóð verða nálægri. Á mörgum tungumálum eru breyttu sérhljóðin merkt hljóðvarpsmerki (t.d. ä ö ü á þýsku, borið fram /ɛ ø y/ hvert um sig). Þetta fyrirbæri leiddi til útbreiddra víxla í fjölda skyldra orða, sem eru enn mjög áberandi á t.d. þýsku og íslensku, en ekki á öðrum germönskum málum, eins og ensku.
  3. Hljóðbreytingarnar regla Grimms og regla Verners, sem hafði áhrif á germönsk samhljóð (t.d. urðu hljóðin */t d dh/ á germönsku */θ t d/ í flestum tilfellum; samanber þrír við latínu tres, tveir við latínu duo, do við sanskrít dha-). Uppgötvun þessara tveggja hljóðbreytinga hafði mikil áhrif á skilningi á reglubundnu eðli hljóðbreytinga á tungumálum og leiddi til þróunar samanburðarmálfræði, sem er grundvöllur nútímamálvísinda.
  4. Áhersla á fyrsta atkvæði, sem olli samdrætti allra annarra atkvæða. Þetta er ástæðan fyrir því að flest grundvallarorð á ensku hafa aðeins eitt atkvæði, og hefur látið í það skína að fleiri samhljóð séu á ensku og þýsku en á öðrum tungumálum. Sem dæmi úr frumgermönsku má nefna *strangiþō → e. strength „styrkur“, *aimaitjō → e. ant „maur“, *haubudan → e. head „höfuð“, *hauzijanan → e. hear „heyra“, *harubistaz → þ. Herbst „haust“, *hagatusjō → þ. Hexe „norn“.
  5. Sagnorð í öðru sæti (V2), sem er mjög sjaldgæft á öðrum tungumálum. Reglan er sú að nákvæmlega einn nafnliður eða atviksliður verður að koma á undan sagnorðinu, það er að segja að ef atviksorð eða forsetningarliður kemur á undan sagnorðinu þá kemur frumlagið á eftir. Þetta fyrirbæri er að finna á öllum germönskum tungumálum nema ensku.

Aðrir athyglisverðir eiginleikar eru:

  1. Samdráttur flókna beygingarkerfis indóevrópskra sagnorða, þar sem sagnorð beygðust í tíð og horfi, í bara tvær tíðir: nútíð og þátíð.
  2. Stór hópur sagnorða þar sem þátíðin merkist með tannhljóði (/ð/, /d/ og /t/) í staðinn fyrir hljóðskipti. Þessi sagnorð kallast veikar sagnir, hin sterkar sagnir.
  3. Notkun sterkra og veikra lýsingarorða, þar sem öðruvísi endingar eru notaðar samkvæmt ákveðni nafnliðarins.
  4. Orð sem hafa ekki rætur að rekja til orða á öðrum indóevrópskum tungumálum, en er að finna á flestum germönskum tungumálum.

Taka má eftir að nokkrir fyrirnefndu eiginleikanna voru ekki til á frumgermönsku en þróuðust seinna og breiddust út. Sem dæmi má nefna germanst hljóðvarp og sagnorð í öðru sæti.

Germönsk tungumál eru misflókin hvað varðar beygingarendingar. Til dæmis á íslensku og í minna magni á þýsku hafa margir beygingareiginleikar úr frumindóevrópsku verið varðveittir. Önnur tungumál, eins og enska, sænska og afríkanska, eru orðin greinandi tungumál og því eru beygingarendingarnar færri.

Saga[breyta]

Talið er að öll germönsk tungumál hafa rætur að rekja til frumgermönsku. Frummál þetta varð til undir áhrifum reglu Grimms og reglu Verners, líklegast á járnöldinni í Norður-Evrópu, eða um árið 500 f.Kr. Því var frumgermanska töluð frá þessu ári. Frumnorræna varð til á 2. öld e.Kr. og var hún þá mjög svipuð frumgermönsku. Önnur gögn benda til þess að frumgermanska hafi verið töluð frá árinu 1700 f.Kr., á bronsöld á Norðurlöndunum.

Yfirlit yfir germönsk mál[breyta]

Samanburður nokkurra orða[breyta]

Enska Afríkanska Danska Hollenska Færeyska Þýska Gotneska Íslenska Skoska Sænska Jiddíska
Apple Appel Æble Appel Súrepli Apfel Aplus Epli Aiple Äpple עפּל (Epl)
Board Bord Bræt Bord Borð Brett Baúrd Borð Buird Bord  
Book Boek Bog Boek Bók Buch Bóka Bók Beuk Bok בוך (Buḫ)
Breast Bors Bryst Borst Bróst Brust Brusts Brjóst Breest Bröst ברוסט (Brust)
Brown Bruin Brun Bruin Brúnt Braun Bruns Brúnn Broun Brun  
Day Dag Dag Dag Dagur Tag Dags Dagur Day Dag טאָג (Tog)
Die Sterf Sterven Doyggja Sterben Diwan Deyja Dee  
Enough Genoeg Nok Genoeg Nóg Genug Ga-nóhs Nóg Eneuch Nog גענוג (Genug)
Give Gee Give Geven Geva Geben Giban Gefa Gie Giva/Ge געבן (Gebn)
Glass Glas Glas Glas Glas Glas   Glas Gless Glas גלאָז (Gloz)
Gold Goud Guld Goud Gull Gold Gulþ Gull Gowd Guld גאָלד (Gold)
Hand Hand Hånd Hand Hond Hand Handus Hönd Haund Hand האַנט (Hant)
Head Kop Hoved Hoofd/Kop Høvd/Høvur Haupt/Kopf Háubiþ Höfuð Heid Huvud קאָפּ (Kop)
High Hoog Høj Hoog Høg/ur Hoch Háuh Hátt Heich Hög הױך (Hoyḫ)
Home Heim Hjem Thuis Heim Heim Háimóþ Heim Hame Hem הײם (Heym)
Hook Haak Krog Haak Haken Haken   Krókur Heuk Hake/Krok  
House Huis Hus Huis Hús Haus Hús Hús Hoose Hus הױז (Hoyz)
Many Veel Mange Veel Nógv Mehrere Manags Margir Mony Många  
Moon Maan Måne Maan Máni Mond Ména Máni Muin Måne  
Night Nag Nat Nacht Nátt Nacht Nahts Nótt Nicht Natt נאַכט (Naḫt)
No Nee Nej Nee Nei Nein/Nö Nei Nae Nej נײן (Neyn)
Old Oud Gammel Oud Gamal/Gomul Alt Sineigs Gamall/Gömul Auld Gammal אַלט (Alt)
One Een En Een Ein Eins Áins Einn Ane En/ett אײן (Eyn)
Ounce Ons Unse Ons Unze   Únsa Unce Uns  
Snow Sneeu Sne Sneeuw Kavi Schnee Snáiws Snjór Snaw Snö שנײ (Šney)
Stone Steen Sten Steen Steinur Stein Stáins Steinn Stane Sten שטײן (Šteyn)
That Dat Det Dat Hatta Das Þata Það That Det דאָס (Dos)
Two Twee To Twee Tveir Zwei/Zwo Twái Tveir Twa Två צװײ (Ẓvey)
Who Wie Hvem Wie Hvør Wer Has Hver Wha Vem װער (Ver)
Worm Wurm Orm Worm Ormur Made, Wurm Maþa Maðkur, Ormur Wirm Mask, Orm װאָרעם (Vorem)

Tenglar[breyta]