Ungverjaland

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Hnit: 47°30′00″N 19°03′00″A / 47.50000°N 19.05000°A / 47.50000; 19.05000

Magyar Köztársaság
Fáni Ungverjalands Skjaldamerki Ungverjalands
(Fáni Ungverjalands) (Skjaldarmerki Ungverjalands)
Kjörorð: {{{kjörorð}}}
Þjóðsöngur: Himnusz
Staðsetning Ungverjalands
Höfuðborg Búdapest
Opinbert tungumál ungverska
Stjórnarfar þingbundið Lýðveldi
János Áder
Viktor Orbán
Aðild að Evrópusambandinu 1. maí 2004
Flatarmál
 • Samtals
 • Vatn (%)
109. sæti
93.036 km²
0,74
Mannfjöldi
 • Samtals (2013)
 • Þéttleiki byggðar
23. sæti
9.908.798 [1]
107,5/km²
VLF (KMJ)
 • Samtals
 • á mann
áætl. 2007
208.157.000.000 [2] millj. dala (48. sæti)
20.700 dalir (39. sæti)
Gjaldmiðill Ungversk fórinta (Ft) (HUF)
Tímabelti UTC+1 (UTC+2 á sumrin)
Þjóðarlén .hu
Landsnúmer 36

Lýðveldið Ungverjaland (ungverska: Magyarország) er landlukt ríki í Mið-Evrópu, rétt austan Alpafjalla. Það er rúmlega 93 þús km2 að stærð og voru vesturlandamærin að Austurríki jafnframt hluti járntjaldsins. Landið var fyrsta austurevrópska ríkið til að ganga í NATO í mars 1999. 1. maí 2004 fékk það inngöngu í Evrópusambandið. Íbúar eru 10 milljónir. Höfuðborgin er Búdapest.

Lega og lýsing[breyta]

Ungverjaland á landamæri að sjö öðrum ríkjum. Fyrir norðan er Slóvakía, fyrir norðaustan er Úkraína, fyrir austan er Rúmenía, fyrir sunnan er Serbía, Króatía og Slóvenía, og fyrir vestan er Austurríki. Landið er afar láglent og er lægsti punkurinn aðeins í 78 metra hæð, þrátt fyrir mikla fjarlægð til sjávar. Dóná skiptir landinu í tvo hluta, en fljótið rennur frá norðri til suðurs um miðbik landsins. Nær allur austurhluti landsins samanstendur af ungversku sléttunni (pússtunni). Vestan við Dóná er hæðótt landslag, en þar eru nokkur fjalllendi. Hæsti tindur landsins, Kékes, nær þó aðeins 1.014 metra hæð. Vestast er Vínarsléttan sem teygir sig yfir landamærin til Austurríkis. Vestarlega í landinu er Balatonvatn, en það er stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu.

Þjóðfræði[breyta]

Kort af Ungverjalandi á ensku

Orðsifjar[breyta]

Ungverjaland heitir Magyarorszák á ungversku. Heitið er dregið af einum af sjö ættbálkum úgríta, magyara, sem komu upphaflega frá Mið-Asíu. Magyarar sameinuðu ættbálkana á 10. öld og upp frá þeim tíma var heitið notað yfir landið. Á öðrum tungumálum er heitið hins vegar komið úr slavnesku. Slavar kölluðu íbúana onogur, sem merkir tíu ættir. Úr því myndaðist orðið Ungverjar. Ítalir segja Ungheria, en Danir og Þjóðverjar Ungarn. Á latínu bættist auka –h– við orðið, svo úr varð Hungarus. Þannig heitir landið enn Hungary á ensku og Hongrie á frönsku.

Mannfjöldi og þjóðerni[breyta]

Ungverjar í Rúmeníu í þjóðbúningum

Ungverjar eru 10 milljónir talsins og hefur þeim verið að fækka hratt síðustu áratugi. 1995 voru þeir t.d. 10,3 milljónir. Mannfjöldaspár gera ráð fyrir að þeim haldi áfram að fækka, þannig að Ungverjar fari niður fyrir 9 milljónir um miðja 21. öld, a.m.k. miðað við núverandi þróun. Miðað við 10 milljónir íbúa er þéttleiki landsins 107,5 íbúar á km2.

Langstærsti hluti íbúanna eru Ungverjar (magyarar), eða 92,3%. Stærsti minnihlutahópurinn er Rómafólkið (1,7%), sem dags daglega er kallað sígaunar á íslensku. Auk þess búa um 2,4 milljónir Ungverjar í nágrannalöndunum, aðallega í Rúmeníu.

Tungumál[breyta]

Þjóðtunga Ungverja er ungverska. Engin önnur tunga er viðurkennd sem ríkismál, þrátt fyrir fjölda minnihlutahópa í landinu. Utan við landsteinana er ungverska líka víða töluð í Rúmeníu, Slóvakíu og Serbíu, sem og í öðrum nágrannalöndum. Í Rúmeníu búa 1,4 milljónir Ungverja, en í Slóvakíu 520 þús (10% af slóvösku þjóðinni).

Trú[breyta]

Í manntali 2001 kom í ljós að tæplega 55% þjóðarinnar kenndu sig við kaþólsku kirkjuna. Sú trú er í miklum meirihluta um allt miðbik og vesturhluta landsins. Um 16% játuðu Kalvínstrú og eru þeir austast í landinu og á nokkrum stöðum vestast. Fyrir heimstyrjöldina síðari bjuggu um 800 þús gyðingar í Ungverjalandi. Í dag eru þeir ekki nema tæplega 13 þús. Aðrir trúarhópar eru talsvert færri. Um fjórðungur landsmanna játuðu hins vegar enga trú, eða slepptu því að nefna trúfélag. Í landinu er engin þjóðkirkja.

Stjórnsýsla[breyta]

Þjóðfáni og skjaldarmerki[breyta]

Stefánskrónan er í skjaldarmerki landsins, en hana átti Stefán konungur á 11. öld. Hún er geymd í þinghúsinu í Búdapest, ásamt öðrum ríkisdjásnum.

Þjóðfáni Ungverjalands samanstendur af þremur láréttum röndum: Rautt efst, hvítt fyrir miðju og grænt neðst. Rauði liturinn táknar blóðið sem úthellt var fyrir sjálfstæði landsins. Hvíti liturinn táknar hreinleika landsins. Græni liturinn stendur fyrir byltinguna á 19. öld. Litirnir sem slíkir eru hins vegar miklu eldri og ná aftur til upphafs þjóðmyndunar Ungverja. Þríliti fáninn var fyrst notaður af Matthíasi II konungi árið 1608, en hann laut þá Habsborgarkeisara. Hins vegar voru einnig aðrir fánar notaðir, sérstaklega meðan Ungverjaland var hluti af keisararíki Austurríkis. Þó héldust litirnir. Þegar keisararíkið leystist upp 1918 varð þrílita fáninn að ríkistákni. Þó var fáninn talsvert lengri en hann er í dag. 1940 var skjaldarmerki landsins sett í miðju fánans. Það merki var skipt út fyrir sósíalískt merki (hamar, ax, rauð stjarna) allt til 1957 er merkið hvarf úr fánanum. 1. október það ár var núverandi fáni (án tákns) tekinn í notkun. Þess má geta að þjóðfáni Tajikistans er nákvæmlega eins, nema hvað hann er með gulu tákni fyrir miðju, rendurnar eru misbreiðar og fáninn er ívið lengri. Saga fánanna er auk þess gjörólík.

Skjaldarmerki Ungverjalands er gert úr tvískiptum skildi með kórónu efst. Til hægri er patríarkarkrossinn sem stendur á þrítindi. Tindarnir merkja fjöllin Tatra, Fatra og Matra. Tvö þau fyrrnefndu eru staðsett í Slóvakíu í dag. Krossinn var léður Stefáni konungi af páfa árið 1000. Fyrir miðju er gullkóróna, en hún bættist við skjaldarmerkið á 17. öld. Til vinstri eru 8 rauðar og hvítar rendur. Uppruni þeirra er óljós, en voru komnar fram á 13. öld. Sumir vilja meina að hvítu rendurnar tákni hin fjögur höfuðfljót landsins: Dóná, Tisza, Drava og Sava. Efst er svo Stefánskórónan, en hún er konungskóróna Ungverjalands. Skjaldarmerki þetta hefur tekið talsverðum breytingum í gegnum tíðina. Núverandi merki var tekið upp 1990 eftir snarpar umræður á þinginu.

Stjórn[breyta]

Þinghúsið í Búdapest

Í Ungverjalandi er þingbundin stjórn. Þingið samanstendur aðeins af einni deild, þar sem eru 386 sæti. Almennar kosningar eru á fjögurra ára fresti. Þær síðustu fóru fram 2010. Þingið velur hins vegar forseta landsins (til fimm ára), forsætisráðherrann, stjórnlagaráðið, forseta hæstaréttar og ríkissaksóknara. Forsætisráðherrann er valdamesti maður landsins. Síðan 2010 gegnir Viktor Orbán þessu embætti. Ungverjaland gekk í NATO 1999 og var meðal fyrstu fyrrverandi kommúnistaríkja sem það gerði. Síðan 2004 er landið einnig í Evrópusambandinu. Ungverska stjórnin er skyldug til að sinna hagsmunum Ungverja í nágrannaríkjunum, en þeir eru um 2,5 milljónir, aðallega í Rúmeníu og Slóvakíu. Þetta hefur orsakað nokkra spennu milli landanna, sérstaklega eftir að ungverska þingið ákvað 2010 að veita öllum Ungverjum í nágrannalöndunum ungverskan ríkisborgarrétt. Slóvakar hafa í kjölfarið hótað að reka alla þá sem það þiggja úr opinberum embættum í landinu, en 10% þjóðarinnar í Slóvakíu eru Ungverjar.

Hermál[breyta]

Ungverjaland er með her uppá ca. 30 þús manns. Flestir eru í landhernum (rúm 23 þús), en um 7000 eru í flughernum. Konur eru 17% allra hermanna. Enginn sjóher er til staðar, enda liggur Ungverjaland ekki að sjó. Aðaltilgangur hersins er að tryggja varnir landsins á stríðstímum. Auk þess starfar herinn náið með herjum NATO, sem reyndar hefur gagnrýnt ungverska herinn fyrir að vera of veikan til að sinna eigin vörnum ef stríð brytist út. Fjórum sinnum hafa Ungverjar sent herlið í friðargæslu til annarra landa. Til Bosníu 158 manns, til Afganistans 205 manns og til Kosóvó 484 manns. Auk þess sendu Ungverjar herlið til Íraks, en kölluðu það til baka árið 2005.

Gjaldmiðill[breyta]

Þrátt fyrir að vera í Evrópusambandinu er Ungverjaland með eigin mynt. Hún kallast Forint og Filler (100 Filler = 1 Forint). Forint heitir eftir Florenus, myntinni sem borgríkið Flórens á Ítalíu gaf út fyrr á öldum. Myntin var tekin upp 1325 af Karli Róberti af Anjou í Ungverjalandi og þótti ein sterkasti gjaldmiðill Mið-Evrópu fram til 17. aldar. Þegar landið var hluti af keisararíkinu Austurríki var þó áfram notast við Forint fram til 1892, en þá tók við ungverska krónan. Sökum óðaverðbólgu í kreppunni miklu var krónan tekin úr umferð og Penkö tekin upp. Þá náði óðaverðbólgan þvílíkum hæðum að gjaldmiðillinn varð verðlaus. Árið 1946 var Forint aftur tekin í notkun, sem styrktist mjög á tímum kommúnismans. Hann er enn gjaldmiðill landsins í dag. Ráðgert er að taka upp evruna, en það verður ekki gert fyrr en í fyrsta lagi 2020, ef Ungverjaland uppfyllir þau efnahagslegu skilyrði sem því hefur verið sett.

Saga[breyta]

Landnám[breyta]

Ungverjar eiga uppruna sinn á sléttunni vestast í Síberíu, rétt austan Úralfjalla. Þeir kölluðust þá úgríar. Á öldunum f.Kr. flutti sig hluti þessa fólks til vesturs, þar sem hann komst í snertingu við aðra mannflokka, s.s. skýþa. Á þessum tíma samanstóðu Ungverjar enn af sjö eða átta ættbálkum. Þeir sameinuðust við norðanvert Svartahaf á öldunum e.Kr. Seint á 9. öld, nánar tiltekið 895-896, fluttu Ungverjar sig enn vestar og settust að á sléttunni miklu sem í dag kallast Ungverska sléttan. Áður hafði sléttan tilheyrt Rómaveldi, síðan germönum og loks húnum. Eftir að húnar voru sigraðir myndaðist nokkurt tómarými á sléttunni, þrátt fyrir að ýmsir slavar settust þar að. Það var því ekki mikið tiltökumál fyrir Ungverja að setjast að á sléttunni og svæðunum þar í kring. Landnámið gekk hratt fyrir sig, en Ungverjar settust að á landsvæði sem í dag ná langt inn í Rúmeníu, Slóvakíu, Slóveníu og Króatíu. Ekki var um frekara landnám til vesturs að ræða, því í Austurríki var germanskt landnám í fullum gangi. Þar bjuggu bæjarar og frankar.

Ránsferðir[breyta]

Stytta af Stefáni, fyrsta konungi Ungverjalands

Strax og Ungverjar voru búnir að koma sér vel fyrir á sléttunni, hófu þeir að herja á nágrannahéruð með ránsferðum. Reiðflokkar þeirra voru mjög léttir og hreyfanlegir, og þannig gátu þeir sigrað vel skipulagða og þróaða heri. Á fyrstu þremur áratugum 10. aldar fóru Ungverjar í árangursríkar langferðir, stundum alla leið til þýska ríkisins, Mið-Ítalíu, Frakklands og jafnvel Balkanskaga. Þannig var mikið af vestrænum vörum fluttar til ungversku sléttunnar. Engum tókst að hrinda árásum Ungverja, enda voru þeir fljótir í förum. Mikill ótti við þá greip um sig víða í Evrópu. Árið 933 gerðust Ungverjar svo djarfir að heimta skatt af þýska keisaranum, Hinrik I. Í maí á því ári barðist keisari við Ungverja í orrustunni við Riade, sunnarlega í Saxlandi. Þar sigraði Hinrik og hrakti Ungverja úr þýska ríkinu. Þrátt fyrir ósigurinn héldu Ungverjar áfram ránsferðum sínum. 955 fór fram stórorrustan á Lechvöllum (Lechfeld) í Bæjaralandi milli Ungverja og Ottó I. keisara. Þar sigraði Ottó keisari Ungverja fyrir fullt og allt. Eftir þetta drógu Ungverjar sig að öllu leyti til baka til sléttunnar og fóru aðeins í eina ránsferð enn. Hún var farin gegn Austrómverska ríkinu (Býsans), en þar biðu Ungverjar enn ósigur.

Konungsríkið[breyta]

Stórfurstinn Géza og sonur hans Vajk (Stefán) umbyltu landinu og buðu trúboðum að kristna landið. Árið 1001 varð Ungverjaland að konungsríki, er Stefán I konungur hlaut formlega viðurkenningu af páfa. Hann gerði kristni að ríkistrú og lét reisa kirkjur. Fyrir vikið var hann gerður að dýrðlingi kaþólsku kirkjunnar þegar árið 1089. Með völdum hjónaböndum var friðinum haldið við nágrannaþjóðir. Þannig sameinaðist Króatía Ungverjalandi 1102. Á miðri 13. öld ruddust mongólar vestur til Evrópu. 1241 tóku Ungverjar á móti þeim í orrustunni við Muhi, en biðu mikinn ósigur. Í kjölfarið nánast eyddu mongólar ríkinu. Um helmingur landsmanna var drepinn. Mongólar hurfu hins vegar fljótt aftur til síns heima. Béla IV. konungur tók þá til bragðs að bjóða þýskumælandi fólki að setjast að í Ungverjalandi, aðallega í nútíma Rúmeníu og Slóvakíu.

Osmanir[breyta]

Umsátur kristinna manna um Búda 1686, síðasta stóra vígi ósmana í Ungverjalandi. Málverk eftir Frans Geffels

Á 14. öld höfðu osmanir (Tyrkir) náð fótfestu í Suðaustur-Evrópu og sóttu vestur. 1396 fóru Ungverjar, ásamt frönskum riddaraher, í fyrsta sinn til orrustu við þá við Nikopol (Búlgaríu), en biðu mikinn ósigur. Osmanir náðu þó ekki að nýta sér sigurinn að ráði. Aftur var barist við Warna í Búlgaríu 1444. Á þessum tíma var Wladislaw III í senn konungur Ungverjalands og Póllands. Í orrustunni, sem Osmanir gjörsigruðu, féll Wladislaw. Í kjölfarið hertóku osmanir hvert landsvæði á fætur öðru (Mikligarður féll 1453). Ungverjar hættu afskiptum af stríðinu gegn þeim og upplifðu jafnvel lítil blómaskeið meðan Matthías Corvinus var konungur 1458-1490. Á 16. öld komust osmanir til Ungverjalands. 1526 dró til stórorrustu við Mohács í suðurhluta landsins. Þar gjörsigraði Súleiman mikli Ungverja og féll þar Lúðvík II konungur. Ósigurinn var svo mikill að í ungversku máli varð Mohács að tákngervingi hins versta. Í kjölfarið fóru osmanir ránsferðir um rúmlega helming Ungverjalands áður en þeir héldu gegn Vínarborg (1529). Eftir fráfall Lúðvíks konungs var barist um konungdóminn, en erkihertoginn frá Austurríki, Ferdinand, gerði tilkall til konungdómsins. Þegar osmanir réðust aftur inn í Ungverjaland 1541, var meginhluti landsins svo gott sem á valdi Austurríkis. Aðeins Transylvanía (Rúmenía) var á valdi Ungverja. Osmanir lögðu Búda í eyði og hertóku aðrar helstu borgir landsins. Við það varð meginhluti Ungverjalands að héraði í osmanaríkinu næstu 140 árin. Ungverjum fækkaði mikið á þessum tíma, en talið er að þeim fækkaði úr 3,5-4 milljónir niður í 2,5. Osmanir fóru ekki gegn Vín á nýjan leik fyrr en 1683. Við tapið þar gerðu Habsborgarar harða hríð að osmönum í Ungverjalandi og hröktu þá úr landi á fjórum árum. Osmanir áttu aldrei afturkvæmt til Ungverjalands.

Habsborg[breyta]

Kort af Ungverjalandi 1910. Einstakar þjóðir eru afmarkaðar með litum. Kortið er á ensku.

Eftir að Habsborgarar hröktu osmani burt, var hinn níu ára gamli erkihertogi Austurríkis, Jósef, kjörinn til konungs í Ungverjalandi og var krúnan arfgeng. Krýningin fór fram 9. desember 1687 í Bratislava (sem þá var í Ungverjalandi). Löndin voru þó ekki sameinuð, heldur var hér ávallt um tvö ríki undir sama einvaldi að ræða. Ungverjar voru ekki sáttir við þennan ráðahag, en fengu ekki að gert. Uppreisnin mikla 1703-1711 gegn yfirráðum Habsborgara breytti þar engu um. Þegar María Teresía sat við völd í Vín, hófst mikið landnám þýskumælandi manna í Ungverjalandi. Nær alla 18. öldina naut landið friðar, einnig á tímum Napoleonsstríðanna. En eftir Vínarfundinn hófst mikil þjóðarvakning meðal Ungverja. 1825 varð ungverska aftur að ríkismáli, en Habsborgarar höfðu notast við latínu. 1848 hófst uppreisn á ný gegn Habsborgurum undir forystu Lajos Kossuth. Hún fékk mikinn hljómgrunn víða um land. 14. apríl 1849 safnaðist ungverskt þing í fyrsta sinn saman í reformeruðu kirkjunni í borginni Debrecen, en þar lýsti Kossuth yfir endalokum yfirráða Habsborgar og jafnframt sjálfstæði Ungverjalands. Herir frá Austurríki fengu aðstoð Rússa við að berjast við uppreisnarmenn og náðu ekki að brjóta þá á bak aftur fyrr en í ágúst á sama ári eftir blóðuga bardaga. Leiðtogar uppreisnarmanna, ásamt ungverska forsætisráðherranum, voru teknir af lífi. Á hinn bóginn reyndist ómögulegt fyrir Austurríki að stjórna Ungverjalandi með óbreyttum hætti. 1867 settist Frans Jósef I keisari niður með leiðtogum Ungverja, þar sem hið nýja fjölþjóðaríki var stofnað. Ungverska þingið var endurreist, ungverska þjóðin aðskilin hinum þýskumælandi íbúum Austurríkis. Ungverjaland varð að konungsríki á ný, en konungur og drottning voru alla tíð keisari og keisaraynja Austurríkis. Þau voru krýnd í Búda (þ.e. Búdapest). Króatía var sameinað Ungverjalandi á ný. Króatar voru mjög ósáttir við þennan ráðahag, en fengu ekki að gert. Ungverjar sjálfir voru mjög ánægðir með nýja ríkið og hélst konungssambandið við Austurríki allt til loka heimstyrjaldarinnar fyrri 1918.

Millistríðsárin[breyta]

Stækkun Ungverjalands að tilstuðlan Hitlers
Handtaka gyðinga í Búdapest 1944

Við stríðslok 1918 breyttist ríkjaskipan talsvert á Balkanskaga. Samfara Tríanon-samningnum 1920 var Júgóslavía stofnað sem ríki. Við það missti Ungverjaland Króatíu, Slóvakíu og Vojvodina-hérað. Auk þess missti Ungverjaland Transylvaníu og Banat til Rúmeníu. Loks var vestasti hluti landsins sameinaður Austurríki (Burgenland). Alls missti Ungverjaland tvo þriðju hluta lands síns til nágrannalandanna (minnkaði úr 279 þús km2 í 186 þús km2). Við það mynduðust núverandi landamæri landsins. Flestar náttúruauðlindir töpuðust við tilfærslu landamæranna, þar sem þau voru í töpuðu héruðunum. Fyrir þátt sinn í stríðsrekstri heimstyrjaldarinnar varð landið þar að auki að greiða stríðsskaðabætur í 33 ár. Landið var formlega enn konungsríki, en var stjórnað af forsætisráðherra, Miklós Horthy. Með tímanum hallaðist landið að Þýskalandi, en milliríkjasamningar voru gerðir 1934, skömmu eftir valdatöku Hitlers. Strax 1937 hófust herferðir gegn gyðingum í landinu. Ungverjaland studdu Þjóðverja í innrás þeirra á Balkanskaga og tók þátt í stríðinu gegn Sovétríkjunum frá 1941. Í viðskiptum fór um 73% alls útflutnings Ungverjalands til Þýskalands. Fyrir vikið var Ungverjaland stækkað er það hlaut vænar sneiðar af Rúmeníu, Tékkóslóvakíu og Júgóslavíu, allt með fulltingi Þjóðverja. En brátt sá Horthy að sér, þar sem herferðin til Rússlands gekk ekki sem skyldi. 1943 hafði hann samband við bandamenn í því skyni að láta af stuðningi við Hitler. 19. mars 1944 réðust Þjóðverjar því inn í Ungverjaland og hertóku landið. Horthy var steypt af stóli og Döme Sztójay tók við embætti forsætisráðherra. Hann var þó eingöngu leiksoppur Þjóðverja. Nasistar, undir stjórn Adolfs Eichmann, hófu að flytja gyðinga úr landi í stórum stíl. Á aðeins tveimur mánuðum voru tæplega 440 þús gyðingar í Ungverjalandi fluttir í útrýmingarbúðir, þrátt fyrir kröftug mótmæli nýju leppstjórnarinnar. Það var á þessum tíma sem sænski diplómatinn Raoul Wallenberg tókst að bjarga þúsundum gyðinga, m.a. með því að veita þeim sænsk bráðabirgðavegabréf. Wallenberg hvarf í október 1944 og var trúlega handtekinn af Sovétmönnum. Sama mánuð var stjórninni í Búdapest steypt og við tók fasistastjórn Ferenc Szálasi. Aðeins nokkrum dögum seinna var rússneski herinn kominn inn fyrir landamærin. Búdapest varð fyrir miklum loftárásum bandamanna, sérstaklega á tímabilinu desember 1944 til febrúars 1945. Í kjölfarið sat rauði herinn um höfuðborgina og tók umsátrið alls 102 daga uns borgin féll í þeirra hendur eftir mikla bardaga. Síðustu bardagar í Ungverjalandi fóru fram 4. apríl 1945, en þá var landið algerlega í höndum Sovétmanna. Landið var í rúst, en miklar eyðileggingar á vélum, búfénaði og öðru nær eyðilögðu atvinnulíf landsins. 600 þús Ungverjar létust í stríðinu, að viðbættum 440 þús gyðingum.

Eftirstríðsárin[breyta]

Brúin yfir lækinn Andau, en yfir hana flúðu tugþúsundir Ungverja til Austurríkis

Samfara Parísarsamkomulaginu 1947 misstu Ungverjar öll þau landsvæði sem þeir hlutu á stríðsárunum. Sovétmenn handtóku hundruð þúsundir Ungverja og fluttu þá í vinnubúðir til Sovétríkjanna, þar sem álitið er að 200 þús þeirra létust. Eftir stríð gerðu bandamenn ráð fyrir lýðveldisstofnun í Ungverjalandi. Í kosningum síðla árs 1945 hlutu kommúnistar afar litla fylgd, sömuleiðis í kosningum 1947 (22%). En 1949 voru allir stjórnmálaflokkar bannaðir, utan kommúnistaflokksins, og var þá mynduð ný stjórn í anda Stalíns. Forsætisráðherra varð Mátyás Rákosi. Á árunum þar á eftir fékk hin alræmda öryggislögregla ríkisins það hlutverk að hreinsa landið af óæskilegum mótherjum. Eftir lát Stalíns tók Imre Nagy, forsætisráðherra, upp frjálslynda stefnu. Fyrir vikið var hann handtekinn 1955 og allt komst í sama horf aftur. 23. október 1956 hófst allsherjaruppreisn borgara í Búdapest, sem dreifðist til annarra borga. Stjórninni var steypt og varð Imre Nagy forsætisráðherra á ný. Hann dró landið úr Varsjárbandalaginu, stofnaði fjölflokkastjórn, leysti öryggislögregluna upp og lýsti yfir hlutleysi Ungverjalands. 1. nóvember réðist sovéski herinn inn í landið og í nokkra daga á eftir stóðu yfir miklir bardagar hér og þar um landið, sérstaklega í Búdapest. 22. nóvember höfðu Sovétmenn náð landinu á sitt vald. Nagy var handtekinn og hengdur eftir stutt réttarhöld. Í kjölfarið flúðu rúmlega 200 þús Ungverjar land, aðallega til Austurríkis. Um 100 þús sovéskir hermenn urðu eftir í landinu til að koma í veg fyrir aðra uppreisn. Nýr forsætisráðherra varð János Kádár, en hann ríkti til 1988. Undir hans stjórn upplifði landið nokkurn efnahagsuppgang, en tímabil þetta kallast oft Gúllaskommúnismi. Árið 1988 voru blikur á lofti. Þýða myndaðist meðal ráðamanna þegar stjórnarandstaða var opinberlega leyfð. Í lok ársins tók Miklós Németh við sem forsætisráðherra. 2. maí 1989 hóf landið að rífa landamæri sín að Austurríki, sökum kostnaðarsams viðhalds að eigin sögn. Opnun eins varðhlið 19. ágúst var fyrsta opnun járntjaldsins í Evrópu. 23. október sama ár var nýtt lýðveldi stofnað í Ungverjalandi. Fyrstu lýðræðislegu kosningarnar fóru fram 25. mars 1990 og var í kjölfarið mynduð stjórn þriggja flokka. Forsætisráðherra varð József Antall. Landið gekk úr Varsjárbandalaginu 26. júní. Áður en árið var liðið yfirgáfu síðustu sovésku hermennirnir landið. 12. mars 1999 gekk Ungverjaland formlega í NATO og 1. maí 2004 fékk landið inngöngu í Evrópusambandið.

Landafræði[breyta]

Sýslur[breyta]

Sýslurnar í Ungverjalandi eru 19 talsins, auk Búdapest

Ungverjaland er skipt niður í 19 sýslur, kallaðar megye á ungversku. Margar þeirra eru ævagamlar, enda myndaðar árið 1000 þegar Ungverjaland varð að konungsríki. Auk sýslnanna eru 24 sjálfstæðar borgir í landinu. Þær tilheyra viðkomandi sýslu, en íbúar kjósa sér borgarráð og taka ekki þátt í sýslukosningum. Árið 1999 var landinu auk þess skipt niður í sjö héruð samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins. Í hverju héraði eru 2-3 sýslur.

Borgir[breyta]

Búdapest er langstærsta borg landsins með um 1,7 milljónir íbúa. Næstu borgir er ekki með nema rúmlega 200 þús íbúa.

Stærstu borgir landsins:

Röð Borg Íbúafjöldi Hérað
1 Búdapest 1,7 milljónir
2 Debrecen 204 þúsund Hajdú-Bihar
3 Miskolc 172 þúsund Borsod-Abaúj-Zemplén
4 Szeged 164 þúsund Csongrád
5 Pécs 156 þúsund Baranya
6 Györ 128 þúsund Györ-Moson-Sopron
7 Nyíregyháza 116 þúsund Szabolcs-Szatmár-Bereg
8 Kecskemét 109 þúsund Bács-Kiskun
9 Székesfehérvár 101 þúsund Fejér
10 Szombathely 79 þúsund Vas
11 Szolnok 75 þúsund Jász-Nagykun-Szolnok
12 Tatabánya 70 þúsund Jász-Nagykun-Szolnok

Fjöll[breyta]

Kekés er hæsta fjall Ungverjalands

Ungverjaland er frekar láglent land og samanstendur aðallega af sléttum. Aðeins í vestri og norðri eru einhver fjöll að kalla má. Þau eru þó ekki há og eru í flestum tilvikum þakin skógi. Í norðri eru hæstu fjöll landsins. Þar eru fjallgarðarnir Matra og Bükk sem slaga í 1000m. Hæsta fjall landsins er Kékes í Matrafjöllum, 1014m hátt. Þrátt fyrir litla hæð er skíðabraut í fjallinu sem er opin á veturna.

Ár og vötn[breyta]

Í Ungverjalandi er fjöldi áa. Stærstu fljótin eru Tisza og Dóná, en báðar renna þær frá norðri til suðurs í gegnum landið. Báðar eru þær að öllu leyti skipgengar innanlands. Aðrar stórar ár eru Raba vestast í landinu og Drava við landamærin að Króatíu. Sameiginlegt með öllum þessum fljótum er að ekkert þeirra sprettur upp í Ungverjalandi, heldur er uppspretta þeirra allra í nágrannalöndunum. Þótt Dóná sé aðeins næstlengsta áin innanlands, er hún eina vatnasvið landsins. Allar aðrar ár renna í Dóná, eða í einhverjar af þverám hennar.

Lengstu árnar í tölum:


Röð Fljót Lengd innanlands Upptök Rennur í
1 Tisza 596 km Úkraína Dóná
2 Dóná 417 km Þýskaland Svartahaf
3 Raba 211 km Austurríki Dóná
4 Drava 190 km Ítalía Dóná
Innanlands er Tisza lengsta fljót Ungverjalands


Auk ofangreindra fljóta er Sió-skurðurinn lengsta manngerða vatnaleiðin, en hann var grafinn að mestu eftir litlum árfarvegi. Skurðurinn gengur úr norðausturhluta Balatonvatns til Dónár.

Þrjú stærri vötn eru í Ungverjalandi. Stærst þeirra er Balatonvatn í vestanverðu landinu, en það er jafnframt stærsta stöðuvatn Mið-Evrópu með 594 km2. Norðvestast er Neusiedler See (Fertö á ungversku). Aðeins syðsti hluti vatnsins er í Ungverjalandi, bróðurparturinn er í Austurríki. Ungverski hlutinn er mikilvægt náttúrufriðsvæði og er á heimsminjaskrá UNESCO. Í austurhluta landsins er Tiszavatn, en það myndaðist við stíflugerð í fljótinu Tisza 1973. Vatnið er 127 km2 að stærð og þarmeð langstærsta lón landsins.

Menning[breyta]

Listir[breyta]

Bela Bartók árið 1927

Þekktustu listamenn Ungverjalands eru án efa tónlistarmenn. Meðal helstu má nefna Franz Liszt, Imre Kalman, Franz Lehár, Ernő Dohnányi, Zoltán Kodály og Béla Bartók, en sá síðastnefndi var mikill safnari ungverskrar þjóðlagatónlistar. Glanstími ungverskra bókmennta er 19. öldin, en þá rituðu þjóðskáldin Mihály Vörösmarty, János Arany og Sándor Petöfi helstu stórverk Ungverja. Ferenc Molnár er helsta leikritaskáld og rithöfundur landsins á 20. öld. Miklós Barabás er helsti málari Ungverja, en hann var uppi á 19. öld. Margir þessara listamanna bjuggu erlendis, t.d. í Austurríki eða Bandaríkjunum.

Vísindi[breyta]

Af þekktum ungverskum vísindamönnum má nefna Albert Szent-Györgyi (Nóbelsverðlaun í læknisfræði 1937), sem uppgötvaði C-vítamín og bjó til fyrstu gervivítamínin. Kálman Tihanyi fann upp hitamyndavélina og plasmasjónvarpið. Leó Szilárd smíðaði fyrsta kjarnorkuverið og fann upp rafeindasmásjána. László Bíró fann upp Bírópennann. Edward Teller smíðaði fyrstu kjarnorkusprengjurnar (ásamt Robert Oppenheimer) og er faðir vetnissprengjunnar. Ernö Rubik fann upp Rúbík-kubbinn.

Matargerð[breyta]

Gúllasið er þjóðarréttur

Ungversk matargerð einkennist mikið af bændasamfélagi Ungversku sléttunnar áður fyrr. Þekktasti rétturinn er án efa gúllasið (gulyas á ungversku), en það er heiti á sérstökum súpum með ýmsu kjöti. Í þær er oft sett paprika og því eru súpurnar gjarnan sterkar. Gúllasið er til í ýmsu formi og var á 19. öld undirstöðufæða fyrir ungverska herinn (kallaðist gúllaskanóna). Ungverjaland er einnig þekkt fyrir hinar ýmsu pylsutegundir, en pylsurnar eru einkenni fyrir vissar borgir og landshluta. Víða um landið eru góð vínræktarsvæði, þótt ungversk vín séu minna þekkt en önnur evrópsk vín. Þeirra helst er Tokaj-vínið sem framleitt er norðaustast í landinu og að einhverju leyti af Ungverjum í Slóvakíu. Tokaj-vínin voru á borðum í konungshúsum víða í Evrópu á 19. öld.

Íþróttir[breyta]

Þjóðaríþrótt Ungverja er knattspyrna. Landsliðið hefur þrisvar sigrað knattspyrnukeppnina á sumarólympíuleikunum (1952, 1964 og 1968). Það hefur níu sinnum keppt í úrslitakeppni HM og tvisvar komist í úrslitaleikinn. 1938 tapaði liðið fyrir Ítalíu og 1954 fyrir Þjóðverjum. Gullaldarár ungverskrar knattspyrnu náði frá fjórða áratug 20. aldar til sjöunda áratugarins. Helsti knattspyrnumaður Ungverja var Ferenc Puskás sem lék eingöngu með Honvéd í Búdapest og Real Madrid. Árangursríkasta félagsliðið er Ferencváros Búdapest sem 28 sinnum hefur orðið ungverskur meistari. Liðið komst einu sinni í úrslit í Evrópukeppni bikarhafa (1975), en tapaði þá fyrir Dynamo Kiew. Handbolti er einnig mikið leikinn í Ungverjalandi. Lið eins og KC Veszprém og SC Szeged eru þekkt í Evrópu. Tvær þekktar kappakstursbrautir eru í landinu. Á Hungaroring er keppt í Formúlu 1, en á Pannoniaring á mótorhjólum. Íshokkí er vaxandi íþrótt í Ungverjalandi. Árið 2009 tryggði landsliðið sér þátttökurétt í HM í fyrsta sinn í 70 ár.

Helgidagar[breyta]

Ólíkt öðrum löndum eru þrír þjóðhátíðardagar í Ungverjalandi, allt eftir tilefni. 15. mars er haldið upp á marsbyltinguna, 20. ágúst uppá stofnun ríkisins og 23. október uppá byltingardaginn gegn kommústastjórninni 1956. Auk neðangreindra helgidaga voru nokkrir í viðbót á tímum kommúnismans, en þeir voru afnumdir við stofnun lýðveldisins 1989.

Opinberir helgidagar í Ungverjalandi:

Dags. Helgidagur Ath.
1. janúar Nýársdagur
15. mars Þjóðhátíðardagur Marsbyltingin 1848
Breytilegt að vori Páskar Sunnudagur og mánudagur
1. maí Verkalýðsdagur Innganga landsins í Evrópusambandið 2004
Breytilegt að vori Hvítasunna Sunnudagur og mánudagur
20. ágúst Þjóðhátíðardagur Stofnun konungsríkisins, dagur heilags Stefáns
23. október Þjóðhátíðardagur Uppreisnin 1956 og stofnun lýðveldisins 1989
1. nóvember Allraheilagramessa
25. og 26. desember Jól

Tilvísanir[breyta]

Heimildir[breyta]

Tengt efni[breyta]

Tilvísanir[breyta]