Þýskaland

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Bundesrepublik Deutschland
Fáni Þýskalands Skjaldamerki Þýskalands
(Fáni Þýskalands) (Skjaldarmerki Þýskalands)
Kjörorð: Einigkeit und Recht und Freiheit
(Eining, réttlæti og frelsi)
Þjóðsöngur: Das Lied der Deutschen (aðeins þriðja erindi)
Staðsetning Þýskalands
Höfuðborg Berlín
Opinbert tungumál þýska (danska, lágþýska, sorbíska, rómaní og frísneska eru viðurkennd tungumál)
Stjórnarfar Lýðveldi, sambandsríki
Joachim Gauck
Angela Merkel

Stofnun/sameining

 

 - Verdun-samningurinn 843 
 - Heilaga rómverska ríkið 962 
 - Þýska sambandið 8. júní 1815 
 - Þýska keisaradæmið 18. janúar 1871 
 - Sambandslýðveldið 23. maí 1949 
 - Sameining 3. október 1990 
Aðild að Evrópusambandinu 25. mars 1957
Flatarmál
 • Samtals
 • Vatn (%)
61. sæti
357.167,94 km²
2,18%
Mannfjöldi
 • Samtals (2013)
 • Þéttleiki byggðar
14. sæti
80,716 Mio.
226/km²
VLF (KMJ)
 • Samtals
 • á mann
áætl. 2006
2.436.004 millj. dala (5. sæti)
31.400 dalir (17. sæti)
Gjaldmiðill Evra²
Tímabelti UTC+1 (UTC+2 á sumrin)
Þjóðarlén .de
Landsnúmer +49

Sambandslýðveldið Þýskaland (þýska: Bundesrepublik Deutschland; framburður ) er sjöunda stærsta ríki Evrópu og spannar rúmlega 357 þúsund km². Það er að sama skapi næstfjölmennasta land Evrópu með 82,4 milljónir íbúa. Aðeins Rússland er fjölmennara. Höfuðborgin er Berlín. Þýskaland var áður fyrr meginhluti Hins heilaga rómverska keisaradæmis sem myndaðist við skiptingu hins mikla Frankaríkis Karlamagnúsar árið 843. Í dag er Þýskaland eitt mesta iðnveldi heims og er efnahagskerfi landsins eitt það stærsta í heimi.

Lega og landamæri[breyta]

Þýskaland liggur í Mið-Evrópu og nær frá Ölpunum í suðri til stranda Norðursjávar og Eystrasalts í norðri. Nágrannalönd Þýskalands eru níu talsins: Danmörk í norðri, Pólland og Tékkland í austri, Austurríki og Sviss í suðri ásamt Frakklandi, Lúxemborg, Belgíu og Hollandi í vestri.

Einstök landamæri eftir lengd:

Land Lengd í km Ath.
Austurríki 784 Í suðaustri
Tékkland 646 Í austri
Holland 577 Í vestri
Pólland 456 Í austri
Frakkland 451 Í vestri
Sviss 334 Í suðri
Belgía 167 Í vestri
Lúxemborg 138 Í vestri
Danmörk 68 Í norðri
Alls 3.621

Strandlengja landsins er samtals 2.389 km löng (Norðursjór og Eystrasalt til samans).

Orðsifjar[breyta]

Hugtakið Þýskt kemur fyrst fram í lok 11. aldar í Annokvæði sem Diutischemi lande, Diutsche lant, Diutischimo lante (þýsk lönd) fyrir Austurfrankaríki þar sem germönsku mælandi þjóðflokkar bjuggu, til aðgreiningar frá Vesturfrankaríki, þar sem talað voru fornfranskar mállýskur. Orðið Deutsch er dregið af fhþ. diutisc af diot sbr. got. þiunda "Þjóð", þ.e. "tengd þjóðinni, alþyðunni" og á við um tungumál. Orðið breyttist í tysk á dönsku, þýskt á íslensku, og tedesco á ítölsku.

Þýskaland var lengi vel eingöngu málllandafræðilegt hugtak sem átti við stærra landsvæði en nuverandi Þýskaland (Belgía, Holland [sjá enska heitið "dutch"], Sviss, Liechtenstein, Luxemburg, Austurríki, Suðurtírol/Alto Adige á Italíu, Elsass í Frakklandi) á meðan ríkið var kallað Hið heilaga rómverska keisaradæmi síðan á 12. öld. Þetta nafn, með nafnbót "þýsks þjóðernis" var notað fram til ársins 1806. Fyrst eftir byltingu 1919 heitir ríki opinberlega "Þýskaland".

Enska heitið Germany og það rússneska og ítalska Germania er dregið af orðinu Germania en því nafni nefndu Rómverjar landið handan eigin ríkis, norðan við Dóná og austar Rínarfljót. Franska heitið Allemagne (svipað á spænsku, portúgölsku, arabísku, tyrknesku) er dregið af orðinu Alemanni sem er heiti á germönskum þjóðflokki sem bjó við frönsku landamærin við Rínarfljót. Slavneskar þjóðir, Ungverjar og Rúmenar nota nafn af rótinni nemez sem þýðir mállaus, sem sagt talar ekki (okkar) tungumál en slava þýðir upphaflega orð.

Athyglisvert er að nafn fyrir landið (Þýskaland) og heiti þjóðar (Þjóðverjir) eru stundum dregin af mismunandi stofnum, m.a. á íslensku, hins vegar er Þýskaland er kallað Þjóðverjaland í gömlum íslenskum bókum. Á ítölsku er talað um Germania en Tedeschi.

Saga Þýskalands[breyta]

Þýska tungumálið og samkennd meðal Þjóðverja er yfir þúsund ára gömul en sameinað þýskt þjóðríki varð þó ekki til fyrr en með stofnun Þýska keisaradæmisins árið 1871.

Þýskaland rekur uppruna sinn til Verdun-samningsins frá 843 en með honum var Frankaveldi skipt upp í vesturhluta sem varð að Frakklandi nútímans, miðhluta sem tók yfir Norður-Ítalíu, Niðurlönd og fleiri svæði og austurhluta sem myndaði Hið heilaga rómverska keisaradæmi. Það var til í ýmsum myndum allt til 1806 en var þó aldrei meira en mjög laustengt bandalag smá konungsríkja og hafði auk þess fleiri þjóðir en þá þýsku innan sinna vébanda.

Á þessum þúsund árum juku Þjóðverjar mjög við áhrif sín í gegnum kaþólsku kirkjuna, Norður-krossferðirnar og Hansasambandið.

Fornöld (100 f.Kr. – 300 e.Kr.)[breyta]

Rómaveldi og landsvæði Germana snemma á 2. öld.

Talið er að rekja megi uppruna germanskra þjóðflokka til bronsaldar Norður-Evrópu (um 1800600 f.Kr.) eða í síðasta lagi til járnaldar Norður-Evrópu (5. öld1. öld f.Kr.) Þjóðflokkarnir breiddust út til suðurs, austurs og vesturs frá suðurhluta Skandinavíu og norðurhluta Þýskalands á 1. öld f.Kr. og komust þá í kynni við keltneska þjóðflokka í Gallíu og íranska og slavneska þjóðflokka í Austur-Evrópu. Lítið er vitað um sögu germanskra þjóðflokka á þessum tíma, nema hvað varðar samskipti þeirra við Rómverja auk þekktra fornleifa.[1]

Í valdatíð Ágústusar hófu Rómverjar, undir forystu rómverska herforingjans Publiusar Quinctiliusar Varusar, að ráðast inn á landsvæði Germana. Á þessum tíma kynntust Germanar herstjórnarlist Rómverja. Árið 9 e.Kr. gereyddu Germanar, undir forystu Arminiusar (Hermans), þremur rómverksum herdeildum Varusar í orrustunni um Teutoburgs-skóg. Þar með héldust landsvæði Germana allt að Rín og Dóná utan Rómaveldis. Um 100 e.Kr., þegar rit Tacitusar Germanía var samið, höfðu Germanar komið sér fyrir meðfram Rín og Dóná og réðu nú að mestu leyti yfir því svæði sem Þýskaland nær yfir nú á dögum.

Á 3. öld óx ýmsum vestur-germönskum þjóðflokkum eins og Alamönnum, Frönkum, Söxum og fleirum ásmeginn.

Hið heilaga rómverska keisaradæmi (843 – 1806)[breyta]

Þýskaland miðalda átti rætur að rekja til veldis Karlamagnúsar, en hann var kryndur keisari 25. desember árið 800. Árið 843 var ríkinu skipt upp í þrjá hluta með Verdun-sáttmálanum. Einn hluti ríkis Karlamagnúsar, Hið heilaga rómverska keisaradæmi, var til í einni mynd eða annarri til ársins 1806. Landsvæði þess náði frá Egðu í norðri til Miðjarðarhafs í suðri.

Á árunum 9191024 voru furstadæmin Lothringen, Saxland, Frankaland, Schwaben, Türingen og Bæjaraland innlimuð. Árin 10241125 lagði Hið heilaga rómverska keisaradæmi undir sig Norður-Ítalíu og Búrgund en á sama tíma misstu keisarar Hins heilaga rómverska keisaradæmis völd til kirkjunnar. Á árunum 11381254 jukust áhrif þýskra fursta í suðri og austri á landsvæðum Slava. Bæir í Norður-Þýskalandi uxu og döfnuðu innan Hansasambandsins.

Árið 1530, eftir að umbótatilraunir mótmælenda innan kaþólsku kirkjunnar mistókust, var ný kirkja mótmælenda stofnuð í mörgum af þýsku ríkjunum. Þetta leiddi til innbyrðis deilna Þjóðverja, 30 ára stríðsins sem háð var frá 1618 til 1648 og lauk með Vestfalska friðinum. Eftir þessi átök reyndust Þjóðverjar illa undirbúnir til að takast á við Napóleon sem réðst inn í lönd Þjóðverja og leysti upp Hið heilaga rómverska keisaradæmi. Upp frá því varð Frakkland að erkióvini Þjóðverja fram yfir síðari heimsstyrjöld.

Þýska sambandið og bylting (1814 – 1871)[breyta]

Þingið í Frankfurt árið 1848/1849.

Mestu varanlegu áhrifin af upplausn Hins heilaga rómverska keisaradæmis voru þau að Austurríki, sem hafði þá lengi verið öflugasta þýska ríkið, fjarlægðist þau norð- og vestlægari. Vínarfundurinn, ráðstefna sem sigurvegarar Napóleonsstyrjaldanna héldu, var settur í nóvember 1814 og stóð til júní 1815. Á ráðstefnunni var ákveðið að stofna Þýska sambandið, laustengt bandalag 39 fullvelda.

Byltingarnar í Frakklandi 1848 höfðu mikil áhrif á sjálfstæðisanda innan Þýska Sambandssins og greina mátti vísi að þjóðernisstefnu. Byltingarandinn leiddi til þess að vald konunganna í ríkjunum 39 dvínaði. Otto von Bismarck var gerður að forsætisráðherra í Prússlandi en hann lagði mikið upp úr hernaðarstyrk ríkisins. Árið 1864 hafði Þýska Sambandið undir sameiginlegri stjórn Austurríkis og Prússlands betur í stríði gegn Danmörku en upp úr samkeppni þessa tveggja jafningja varð Þýska Stríðið árið 1866 þar sem Prussland hafði betur. Undir þessum kringumstæðum gat Bismarck stofnað Norður-þýska sambandið og undanskilið Austurríki, fyrrum sterkasta þýska ríkinu, frá aðild.

Þýska keisaradæmið (1871 – 1918)[breyta]

Árið 1871 var lýst yfir stofnun Þýska keisaradæmisins í Versölum eftir ósigur Frakka í Fransk-prússneska stríðinu. Otto von Bismarck átti stóran þátt stofnuninni. Öll þau ríki sem áður höfðu myndað Þýska sambandið, fyrir utan Austurríki, Liechtenstein og Lúxemborg, voru með í keisaradæminu. Keisaradæmið leið undir lok eftir ósigur Þjóðverja í fyrri heimsstyrjöld og keisaranum var gert að segja af sér.

Weimar-lýðveldið (1919 – 1933)[breyta]

Hið lýðræðislega Weimar-lýðveldi var stofnað 1919 en Þjóðverjar voru ekki sérlega hrifnir af því. Heimskreppan og harðir friðarskilmálar frá fyrri heimsstyrjöld lögðust þungt á Þýskaland og stjórnmálamenn gátu lítið gert, fylgi andlýðræðislegra stjórnmálaafla á bæði vinstri og hægri væng stjórnmálanna jókst mjög. Í tvennum þingkosningum árið 1932 fékk Nasistaflokkurinn 37,2% og 33,0% atkvæða og þann 30. janúar 1933 var Adolf Hitler skipaður Kanslari Þýskalands. Eitt af fyrstu verkum Hitlers í embætti var að leggja frumvarp fyrir þingið sem færði honum alræðisvöld og nam stjórnarskrá Weimar-lýðveldisins í raun úr gildi.

Þriðja ríkið (1933 – 1945)[breyta]

Aðalgrein: Þriðja ríkið

Nasistar kölluðu veldi sitt Þriðja ríkið og það var við lýði í tólf ár, 19331945. Sú stefna nasista að komast yfir landsvæði í nágrannalöndum og skapa Þjóðverjum þannig „lífsrými“ (Lebensraum) var ein af mörgum ástæðum fyrir upphafi síðari heimsstyrjaldar þann 1. september 1939. Þýskaland og bandamenn þess unnu stóra sigra í fyrri hluta stríðsins og lögðu undir sig stóran hluta Evrópu. Eftir innrásina í Sovétríkin 22. júní 1941 og stríðsyfirlýsingu gegn Bandaríkjunum 11. desember sama ár fór að halla undan fæti fyrir Þjóðverja, þeir gáfust upp 8. maí 1945 eftir að Hitler framdi sjálfsmorð í neðanjarðarbyrgi sínu í Berlín en þá var her Sovétmanna að ná borginni á sitt vald. Ofsóknir á hendur gyðingum og síðar helförin, skipulögð tilraun til að útrýma gyðingum í Evrópu, var alræmt stefnumál nasista á millistríðsárunum og í heimsstyrjöldinni síðari.

Klofnun (1945 – 1990)[breyta]

Eftir Heimsstyrjöldina síðari misstu Þjóðverjar mikil landsvæði í austri þar sem nú er Pólland og þurftu milljónir Þjóðverja að flytja sig frá þessum svæðum. Því svæði sem eftir var var skipt í hernámssvæði Bandaríkjamanna, Breta, Frakka og Sovétmanna. Þegar kalda stríðið hófst var Þýskalandi skipt í tvennt þar sem hernámssvæði Sovétmanna myndaði Þýska alþýðulýðveldið (Deutsche Demokratische Republik) eða Austur-Þýskaland og hernámssvæði hinna þjóðanna myndaði Sambandslýðveldið Þýskaland (Bundesrepublik Deutschland) eða Vestur-Þýskaland. Berlín hafði einnig verið skipt í fjögur hernámssvæði þrátt fyrir að borgin væri öll innan Austur-Þýskalands. Austur-Berlín var gerð að höfuðborg Austur-Þýskalands en Vestur-Berlín varð að útlendu sem vesturveldin héldu gangandi. Austur-Þjóðverjar höfðu áhyggjur af því að fólkið í austurhlutanum myndi flýja vestur og byrjuðu því að reisa Berlínarmúrinn og var hann fullreistur 1963 og stóð fram á árið 1989.

Sameinað á ný (Frá og með 1990)[breyta]

Í lok kalda stríðsins voru þýsku ríkin sameinuð á ný 3. október 1990 og höfuðborg Þýskalands flutt aftur til Berlínar. Sameinað Þýskaland er fjölmennasta ríki Vestur-Evrópu og iðnaðarveldi á heimsmælikvarða, það er lykilmeðlimur í Evrópusambandinu og sækist nú eftir föstu sæti í Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna.

Landafræði[breyta]

Útpunktar[breyta]

  • Nyrsti punktur Þýskalands er kallaður Ellenbogen og er við norðurodda eyjarinnar Sylt. Rétt sunnan hans er bærinn List og er það nyrsti bær landsins.
  • Syðsti punktur landsins er við Haldenwanger Eck í bæversku Ölpunum. Þar er bærinn Oberstdorf en hann er syðsti bær landsins.
  • Austasti punktur landsins er við ána Neisse við pólsku landamærin. Austasti byggðarkjarninn er borgin Görlitz.
  • Vestasti punktur landsins er héraðið Selfkant við hollensku landamærin, norðan borgarinnar Aachen.

Borgir[breyta]

Í Þýskalandi eru fjórar milljónaborgir. Tíu aðrar eru með meira en hálfa milljón íbúa. Stærsta þéttbýlissvæði Þýskalands er Ruhr-hérað í Norðurrín-Vestfalíu en þar búa allt að ellefu milljón manns á tiltölulega litlu svæði.

Stærstu borgir Þýskalands:

Röð Borg Íbúar Sambandsland
1 Berlín 3,4 milljónir Borgríki, höfuðborg Þýskalands
2 Hamborg 1,7 milljónir Borgríki
3 München 1,3 milljónir Bæjaraland
4 Köln 1,0 milljón Norðurrín-Vestfalía
5 Frankfurt am Main 667 þúsund Hessen
6 Stuttgart 591 þúsund Baden-Württemberg
7 Dortmund 588 þúsund Norðurrín-Vestfalía
8 Essen 584 þúsund Norðurrín-Vestfalía
9 Düsseldorf 577 þúsund Norðurrín-Vestfalía
10 Brimar (Bremen) 547 þúsund Borgríki
11 Hannover 520 þúsund Neðra-Saxland
12 Dresden 517 þúsund Saxland
13 Leipzig 515 þúsund Saxland
14 Nürnberg 503 þúsund Bæjaraland
15 Duisburg 494 þúsund Norðurrín-Vestfalía

Fjöll og fjallgarðar[breyta]

Þýskalandi má skipta í þrjá hluta. Nyrst er norðurþýska láglendið (Norddeutsche Tiefebene). Sunnar hækkar landið og skiptist þá í meðalhá fjalllendi (Mittelgebirge) og stóra dali. Af helstu fjalllöndum má nefna Harsfjöll, (Harz) og Svartaskóg (Schwarzwald). Syðst eru svo Alpafjöll, en þau eru hæsti og stærsti fjallgarður Þýskalands. Þar er hæsta fjall landsins, Zugspitze, sem er 2.962 m hátt, og markar landamærin á milli Þýskalands og Austurríkis.

Fljót og vötn[breyta]

Í Þýskalandi eru mýmargar ár. Þar eiga stórfljót eins og Dóná upptök sín (í Svartaskógi). Flestar ár renna til norðurs og munda í Norðursjó eða Eystrasalti (eða eru þverár þessara áa). Eina undantekningin er Dóná, sem rennur til austurs og mundar í Svartahafi.

Stærstu ár landsins (listinn miðast við lengd ánna innanlands):

Röð Á Km innanlands Lengd alls í km Rennur í Upptök
1 Rín (Rhein) 865 1.320 Norðursjó Sviss
2 Weser 744 Norðursjó Thüringer-skógur
3 Saxelfur (Elbe) 727 1.091 Norðursjó Tékkland
4 Dóná (Donau) 687 2.888 Svartahaf Svartiskógur
5 Main 524 Rín Bæjaraland
6 Saale 413 Saxelfi Bæjaraland
7 Spree 382 Havel Saxland
8 Ems 371 Norðursjó Teutoburger-skógur
9 Neckar 367 Rín Baden-Württemberg
10 Havel 325 Saxelfi Mecklenborg-Vorpommern
11 Isar 265 283 Dóná Austurríki
12 Aller 263 Weser Saxland-Anhalt

Í Þýskalandi er urmull stöðuvatna. Flest þeirra eru í Mecklenborg-Vorpommern og í Bæjaralandi. Stóru vötnin í Bæjaralandi mynduðust öll við bráðnun ísaldarjökulsins.

Stærstu vötn Þýskalands:

Röð Stöðuvatn Stærð í km² Sambandsland Mesta dýpi í m
1 Bodensee 536 Baden-Württemberg, Bæjaraland 254
2 Müritzsee 117 Mecklenborg-Vorpommern 31
3 Chiemsee 80 Bæjaraland 72
4 Schweriner See 61 Mecklenborg-Vorpommern 52
5 Starnberger See 56 Bæjaraland 127
6 Ammersee 46 Bæjaraland 81

Eyjaklasar og eyjar[breyta]

Mýmargar eyjar eru við þýsku ströndina. Austurfrísnesku eyjarnar eru í Wattenmeer vestur af Brimum í Norðursjó. Meginþorri Norðurfrísnesku eyjanna tilheyra einnig Þýskalandi, en þær nyrstu tilheyra Danmörku. Nyrst þeirra í þýska hlutanum er Sylt, en norðuroddi hennar er jafnframt nyrsti punktur Þýskalands. Stærstu eyjar landsins eru hins vegar í Eystrasalti.

Stærstu eyjar Þýskalands:

Röð Eyja Stærð í km² Íbúafjöldi Eyjaklasi / haf
1 (Rügen) 926 22 þúsund Eystrasalt
2 Usedom 373 31 þúsund Eystrasalt
3 Fehmarn 185 14 þúsund Eystrasalt
4 Sylt 99 27 þúsund Norðurfrísnesk, Norðursjór
5 Föhr 82 9 þúsund Norðurfrísnesk, Norðursjór
6 Nordstrand 48 2.300 Norðurfrísnesk, Norðursjór
7 Pellworm 37 1.100 Norðurfrísnesk, Norðursjór
8 Poel 36 2.900 Eystrasalt
9 Borkum 31 5.500 Austurfrísnesk, Norðursjór
10 Norderney 26 6.200 Austurfrísnesk, Norðursjór

Stjórnmál[breyta]

Þýskaland er samband 16 sambandsríkja sem kallast á þýsku Länder (eintala: Land) eða óformlega Bundesländer (eintala: Bundesland). Sambandsríkin hafa mikið sjálfstæði og er öllum stjórnað skv. þingræði af þingkosinni ríkisstjórn (Landesregierung, Staatsregierung eða Senat) undir forsæti forsætisráðherra (Ministerpräsident, Regierender Bürgermeister eða Präsident des Senats). Þing Länder (Landtag, Abgeordnetenhaus eða Bürgerschaft) eru kosin til fimm ára í öllum ríkjum nema Brímum. Kjörtímabil hafa verið lend úr fjögur í fimm ár á árum kringum þúsaldamót. Stjórn hvers sambandsríkis sendir 3-6 fulltrúa eftir íbúafjölda á sambandsráðinu (Bundesrat), en það er fulltrúaráð sem er sambærilegt öldungadeildum sumra þjóðþinga.


Karte Bundesrepublik Deutschland.svg
Sambandsland Stærð í km² Íbúar Höfuðborg
Baden-Württemberg 35.751 10,7 milljónir Stuttgart
Bæjaraland (Bayern) 70.550 12,4 milljónir München
Berlín (Berlin) 891 3,9 milljónir borgríki
Brandenborg (Brandenburg) 29.477 2,5 milljónir Potsdam
Brimar (Bremen) 404 663 þús borgríki
Hamborg (Hamburg) 755 1,7 milljónir borgríki
Hessen 21.114 6,1 milljón Wiesbaden
Mecklenborg-Vorpommern (Mecklenburg-Vorpommern) 23.274 1,7 milljónir Schwerin
Neðra-Saxland (Niedersachsen) 47.618 8 milljónir Hannover
Norðurrín-Vestfalía (Nordrhein-Westfalen) 34.042 18 milljónir Düsseldorf
Rínarland-Pfalz (Rheinland-Pfalz) 19.847 4,1 milljón Mainz
Saarland 2.568 1 milljón Saarbrücken
Saxland (Sachsen) 18.414 4,3 milljónir Dresden
Saxland-Anhalt (Sachsen-Anhalt) 20.445 2,5 milljónir Magdeburg
Slésvík-Holtsetaland (Schleswig-Holstein) 15.763 2,8 milljónir Kiel
Þýringaland (Thüringen) 16.172 2,3 milljónir Erfurt
Samtals (16) 357.093 82,2 milljónir
Angela Merkel er fyrst kvenna til að gegna embætti kanslara í Þýskalandi


Sambandsþing Þýskalands (Bundestag) er kosin til fjögurra ára í senn. Það og Sambandsráð Þýskalands fara saman með þau mál sem stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands hefur ekki falið þingum og ríkisstjórnum sambandsríkjanna.

Við þingkosningar eru allir ríkisborgarar eldra en 18 ára aldur kosningabærir og með tvö atkvæði. Svokallaða fyrsta atkvæðið (Erststimme) gildir í einmennigskjördæmum sem skipa 299 sæti á þinginu. Þar gildir einfaldur meirihluti. Samkvæmt öðru atkvæðinu (Zweitstimme) reiknast heildarsætaskipting í hverju sambandsríki fyrir sig og gefur a.m.k. önnur 299 sæti á Sambandsþinginu. Flokkur eða listi sendir einungis mann á þing ef hann nær 5% allra gildra atkvæða á landslista, nema hann hafi náð a.m.k. 4 einmennigskjördæmum, þá umreiknast hans atkvæðafjölda í sæti þó að hann hafi annars ekki náð 5%. Heildarfjöldi sæta sveiflast til af því að reglulega kemur fyrir að flokkur (aðallega CDU og CSU en líka SPD) nái fleiri sætum í einmennigskjördæmum á stökum landslista en annað atkvæðið gefur til kynna. Fær þá flokkurinn að halda öllum þessum einmenningssætum (svokölluðum umframsætum), en síðan 2013 fá hinir flokkar jöfnunarsæti af landslista. Þannig voru þingsæti eftir kosningum í september 2013 ekki 598 að tali heldur 631, þ.e. 33 umfram- og jöfnunarsæti voru á þingi aukalega. Ef þingmaður af lista með umfram- eða jöfnunarsæti hverfur af þingi á kjörtímabili kemur engin nýr af listanum. Þannig getur fjöldi þingmanna minnkað á kjörtímabili.

Sambandsstjórn Þýskalands (Bundesregierung) starfar ekki í umboði forsetans eins og á Íslandi, heldur uns þingið kýs nýjan kanslara, venjulega í kjölfar sambandsþingkosninga, en það getur líka gerst á miðju kjörtímabili. kanslarinn ( Bundeskanzler (kk), Bundeskanzlerin (kvk)) er æðsti stjórnandi Bundesregierung. Það er á hans valdsvíð að leggja pólitískar útlínur ríkisstjórnarinnar og hann tilnefnir ráðherrar og aðstoðarmenn ráðherra sem forsetinn skipar svo í embætti. Samt sem áður tekur ríkistjórnin allar ákvarðanir með atkvæðagreiðslu á ríkisstjórnarfundum.

Ákæra gegn kanslara eða ráðherrum sbr. landsdómi á Íslandi er ekki hægt, hins vegar getur þing kosið einfaldlega nýjan kanslara eftir þriggja daga umhugsunarfrest eftir að tillaga hefur verið lögð fram.


Kanslarar Þýskalands frá stofnun sambandsríkisins 1949:

Kanslari Embættistími Stjórnmálaflokkur
Konrad Adenauer 1949-1963 CDU
Ludwig Erhard 1963-1966 CDU
Kurt Georg Kiesinger 1966-1969 CDU
Willy Brandt 1969-1974 SPD
Helmut Schmidt 1974-1982 SPD
Helmut Kohl 1982-1998 CDU
Gerhard Schröder 1998-2005 SPD
Angela Merkel Frá 2005 CDU

Þjóðhöfðingi Þýskalands er forsetinn (Bundespräsident). Hann er kosinn til fimm ára á sameiginlegum kjörfundi þar sem allir þingmenn Sambandsþingsins og jafnmargir sem kjörnir voru af þingum sambandsríkjanna eru kosningarbærir. Einungis eitt endurkjör er leyfilegt í senn. Staða hans skv. stjórnarskrá er ekki mjög sterk en þetta var haft viljandi eftir slæma reynslu Þýskalands með einræði Hitlers. Forsetinn skipar þó formlega öll embættismenn sambandslýðveldisins og veitir þeim lausn. Hann tilnefnir kanslaraefni við þingið og leysir þingið upp undir þeim kringumstæðum sem stjórnaskráin skilgreinir. Hann staðfestir öll lög til birtingar með undirskrft sinni. Forsetinn Þýskalands gerir samninga við erlend ríki en þeir þurfa alltaf á staðfestingu viðkomandi þings (sambands- eða sambandsríkisþing) að halda. Svigrúm hans til eigin ákvarðanatöku er því takmarkað undir venjulegum kringumstæðum. Í neyðartilfellum getur mikilvægi hans aukast gríðarlega.

Tvísvar hefur forseti Horst Köhler dregið í efna að lög samræmist stjórnarskrá og því synjaði hann þeim undirskrift. Engin regla er um þannig stöðu. En þingið reyndi að bregðast við athugasemdum forsetans. Réttur forsetans til að synja lögum undirskrift er umdeildur. Önnur ákvörðun hans var kært til Stjórnlagadómstólsins en dæmt réttmæt. Hægt er að kæra forsetann sjálfan til stjórnarskrárdómstólsins ef rökstuddur grunur liggur fyrir að hann hafi viljandi brotið á stjórnarskránni. Ákvörðun um hvort ákært verður og hver fari með ákæru er tekin á þingi.


Forsetar Þýskalands frá stofnun sambandsríkisins 1949:

Forseti Embættistími Stjórnmálaflokkur
Theodor Heuss 1949-1959 FDP
Heinrich Lübke 1959-1969 CDU
Gustav Heinemann 1969-1974 SPD
Walter Scheel 1974-1979 FDP
Karl Carstens 1979-1984 CDU
Richard von Weizsäcker 1984-1994 CDU
Roman Herzog 1994-1999 CDU
Johannes Rau 1999-2004 SPD
Horst Köhler 2004-2010 CDU
Christian Wulff 2010-2012 CDU
Joachim Gauck frá 2012 óflokksbundinn

Ekki er get ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslur (Volksabstimmung) í stjórnarskrá Sambandslýðveldisins Þýskalands nema við mjög afmörkuð tilefni: breytingar á skipulagi landsins (tilfærsla landamæra eða sameining/skipting sambandsríkja) og upptöku algjörlega nýrrar stjórnarskrár. Þetta var sett í stjórnarskránni eftir slæma reynslu á tímum Weimar-lýðveldisins milli stríðsára. Kröfur um að setja þjóðaratkvæðagreislur inn í stjórnarskránni hafa þó verið gerðar reglulega.

Í dag gera hins vegar allar stjórnarskrár sambandsríkjanna ráð fyrir þjóðaratkvæðagreislur og e.t.v. lagafrumvörp utan þings, ef nægilega margir sýna stuðning við atkvæðagreiðslu í formlegri undirskriftasöfnun (Volksbegehren, ["Þjóðgirnd"] þ.e. krafa þjóðarinnar). Sama gildir um atkvæðagreiðslur á stigi sveitastjórnar.

Hagkerfi[breyta]

Frankfurt am Main er miðpunktur þýskra fjármála en þar hefur einnig Seðlabanki Evrópusambandsins aðsetur.

Þýskaland er stærsta hagkerfi í Evrópu og fjórða stærsta hagkerfi heims á eftir Bandaríkjunum, Alþýðulýðveldinu Kína og Japan. [2] Það er sjötta öflugasta hagkerfi heims miðað við kaupmátt.[3] Útflutningsvörur eru ein meginstoð þýska hagkerfisins. Þýskaland er annað mesta útflutningsland heims en útflutningtekjur þess námu 1.337 milljörðum dollara árið 2010.[4] Einungis Alþýðulýðveldið Kína flytur meira út heldur en Þýskaland. Stærstur hluti útflutningsvara eru bifreiðar, vélar og efni. Þýskaland er stærsti framleiðandi vindhverfla í heimi.

Stærstu fyrirtæki landsins eru Volkswagen AG, Daimler AG, Siemens AG, E.ON AG, Metro AG, Deutsche Post AG, Deutsche Telekom AG, BASF SE, BMW AG og ThyssenKrupp AG.

Menning[breyta]

Aðalgrein: Þýsk menning

Tungumál[breyta]

Aðalgrein: Þýska

Opinbert tungumál er þýska en hún er germanskt tungumál. Hins vegar eru til hinar og þessar mállýskur af þýsku, sumar jaðra við að vera eigið mál. Það á við um lágþýsku (þ. plattdeutsch) sem töluð er nyrst við Eystrasalt, frísnesku, sem töluð á frísnesku eyjunum, og bæversku, sem töluð er í Bæjaralandi. Venjulega er þó talað um háþýsku og lágþýsku. Auk þýsku eru töluð nokkur önnur mál í Þýskalandi, aðallega af minnihlutahópum. Þeirra helst eru tyrkneska, kúrdíska og pólska enda Tyrkir, Kúrdar og Pólverjar fjölmennir í landinu. Austast er töluð sorbneska en það er gamalt slavneskt mál sem haldist hefur allt frá tímum þýsks landnáms austast í Saxlandi og Brandenborg.

Trú[breyta]

Segja má að í landinu séu tvær stórar kirkjur, nær jafnstórar, sem skipta þjóðinni í tvennt. 31,7% íbúanna tilheyra kaþólsku kirkjunni, en hún er mest í vestur- og suðurhluta landsins. 31,3% íbúanna tilheyra mótmælendum, mest lútersku kirkjunni en mótmælendur eru aðallega í norðurhluta landsins. 31% íbúanna tilheyra engri kirkju, aðallega í austurhluta landsins, enda var sá hluti undir stjórn kommúnista í hartnær 40 ár. Múslímar eru 4% þjóðarinnar og vegur þar mest sá mikli fjöldi Tyrkja sem í landinu búa. Gyðingar eru um það bil 106 þúsund talsins en það gerir aðeins tæplega 0,13%.

Bókmenntir[breyta]

Rekja má þýskar bókmenntir aftir til miðalda og til verka rithöfunda á borð við Walther von der Vogelweide og Wolfram von Eschenbach. Fjölmargir þýskir rithöfundar og skáld hafa notið mikilla vinsælda, þar á meðal Johann Wolfgang von Goethe og Friedrich Schiller. Ævintýrin og þjóðsögurnar sem kenndar eru við Grimmsbræður hafa gert þýskar þjóðsögur þekktar víða. Meðal áhrifamikilla rithöfunda á 20. öld má nefna Thomas Mann, Bertolt Brecht, Hermann Hesse, Heinrich Böll og Günter Grass.

Johann Wolfgang v. Goethe
(1749 – 1832)
Friedrich Schiller
(1759 – 1805)
Grimmsbræður
(1785 – 1863)
Thomas Mann
(1875 – 1955)
Hermann Hesse
(1877 – 1962)
Johann Heinrich Wilhelm Tischbein 007.jpg Gerhard von Kügelgen 001.jpg Grimm1.jpg Thomas Mann 1929.jpg Hermann Hesse 1927 Photo Gret Widmann.jpg

Heimspeki[breyta]

Aðalgrein: Þýsk heimspeki

Þýskir (og aðrir þýskumælandi) heimspekingar hafa haft gríðarleg áhrif á þróun heimspekinnar frá lokum miðalda. Tilkoma nútíma náttúruvísinda og hnignun trúarbragða hafa getið af sér ýmsar spurningar, sem eru fyrirferðamiklar í þýskri heimspeki, meðal annars um sambandið milli trúar og þekkingar, skynsemi og geðshræringa og heimsmynda vísindanna, siðfræðinnar og listarinnar.

Gottfried Leibniz var einn af mikilvægustu rökhyggjumönnunum. Immanuel Kant reyndi að sætta rökhyggju og raunhyggju en með heimspeki hans verður einnig til þýsk hughyggja. Hún lifði áfram í kenningum Johanns Gottliebs Fichte, Georgs Wilhelms Friedrichs Hegel og Friedrichs Wilhelms Josephs Schelling og einnig hjá Arthur Schopenhauer. Karl Marx og Friedrich Engels voru frumkvöðlar þráttarefnishyggju, undir áhrifum frá Hegel, og kommúnisma. Nítjándu aldar heimspekingurinn Friedrich Nietzsche nálgaðist heimspekilegar spurningar frá öðru sjónarhorni, afneitaði frumspeki forvera sinna og var forveri meginlandsheimspekinnar, sem varð til á 20. öld. Stærðfræðingurinn Gottlob Frege fann upp nútíma rökfræði á áttunda áratug 19. aldar en hlaut litla eftirtekt fyrr en breski heimspekingurinn Bertrand Russell uppgötvaði mótsögn í kerfinu árið 1901. Saman marka þeir upphafið af rökgreiningarheimspekihefðinni sem naut mikilla vinsælda á 20. öld og hafði ómæld áhrif. Innan meginlandsheimspekinnar á 20. öld voru hins vegar áhrifamiklir þeir Martin Heidegger og Frankfurt-skólinn með þá Max Horkheimer, Theodor Adorno, Herbert Marcuse og Jürgen Habermas í broddi fylkingar.

Tónlist[breyta]

Aðalgrein: Þýsk tónlist

Þjóðverjar státa af ríkri tónlistarsögu og hafa meðal annars alið nokkur af þekktustu tónskáldum klassískrar tónlistar, svo sem Ludwig van Beethoven, Johann Sebastian Bach, Johannes Brahms og Richard Wagner. En ýmsir áhrifamiklir popptónlistarmenn hafa einnig komið frá Þýskalandi, þar á meðal Kraftwerk, Boney M., Nico, Nina Hagen, Scorpions, Toten Hosen, Tokio Hotel, Rammstein og Paul van Dyk.[5] Árið 2006 var Þýskaland fimmta stærsta markaðssvæði tónlistar í heimi.

J.S. Bach
Toccata und Fuge
L.v. Beethoven
Symphonie 5 c-moll
R. Wagner
Die Walküre

Tilvísanir[breyta]

  1. Jill N. Claster: Medieval Experience: 300-1400 (New York: NYU Press, 1982): 35.
  2. „Field Listing :: GDP (official exchange rate)“, skoðað þann 26. júní 2011.
  3. Rank Order - GDP (purchasing power parity) CIA Factbook 2005. Skoðað 19. febrúar 2006.
  4. „Country Comparison :: Exports“, skoðað þann 26. júní 2011.
  5. „Music market worth US$ 32 billion“ á P2pnet.net 7. apríl 2004. (Skoðað 7. desember 2006).

Tenglar[breyta]