Bandaríkin

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

United States of America

(Fáni Bandaríkjanna) (Skjaldarmerki Bandaríkjanna)
Kjörorð: (1776–): E Pluribus Unum (latína: Úr mörgum, eitt) (1956–): In God We Trust (enska: Vér treystum á Guð)
Þjóðsöngur: The Star-Spangled Banner
Höfuðborg	Washington DC
Opinbert tungumál	enska de facto
Stjórnarfar forseti	Sambandslýðveldi Barack Obama
Sjálfstæði	undan Bretlandi
- Yfirlýst	4. júlí 1776
- Viðurkennt	3. september 1783
Flatarmál  • Samtals  • Vatn (%)	3. sæti 9.631.420 km² 4,87
Mannfjöldi  • Samtals (2006)  • Þéttleiki byggðar	3. sæti 300.482.497 31/km²
VLF (KMJ)  • Samtals  • á mann	áætl. 2006 12.485.000 millj. dala (1. sæti) 42.000 dalir (8. sæti)
VÞL ()	0,948 (8. sæti)
Gjaldmiðill	Bandaríkjadalur (USD)
Tímabelti	UTC-5 til -10 Sumartími: UTC -4 til -9
Þjóðarlén	.us
Landsnúmer	1

Bandaríki Norður-Ameríku (skammstafað BNA), oftast kölluð Bandaríkin, eru sambandslýðveldi sem er næststærsta ríki Norður-Ameríku að flatarmáli (9,83 milljónir km² eða 3,79 milljónir fermílur) og jafnframt það fjölmennasta með yfir 305 milljónir íbúa. Þau eru enn fremur fjórða stærsta land heims og það þriðja fjölmennasta. Þau teygja sig milli Atlantshafs og Kyrrahafs og eiga landamæri að Kanada í norðri og Mexíkó í suðri. Bandaríkin samanstanda af 50 ríkjum sem njóta nokkurs sjálfræðis í eigin efnum og hafa eigin löggjöf sem þó má ekki stangast á við stjórnarskrá Bandaríkjanna. Auk sambandsríkjanna hafa Bandaríkin lögsögu yfir ýmsum hjálendum víða um heim.

Bandaríkin rekja uppruna sinn til sjálfstæðisyfirlýsingarinnar frá 4. júlí 1776 þegar 13 breskar nýlendur lýstu yfir eigin frelsi og sjálfstæði frá Breska heimsveldinu. Nýlendurnar höfðu betur í Frelsisstríði Bandaríkjanna en það var fyrsta nýlendustríðið þar sem nýlendan hafði betur en herraþjóðin. Nýlendurnar samþykktu sameiginlega stjórnarskrá í Philadelphiu þann 17. september 1787. Stjórnarskráin gerði nýlendurnar þrettán að einu lýðveldi.

Á 20. öldinni tóku Bandaríkin forystu í heiminum hvað varðar efnahagsleg, pólitísk, hernaðarleg og menningarleg áhrif. Bandaríska hagkerfið er það stærsta í heimi en verg landsframleiðsla Bandaríkjanna árið 2006 var 13 trilljónir bandaríkjadala, þ.e. um það bil fjórðungur af vergri landframleiðslu alls heimsins. Evrópusambandið er stærra hagkerfi en Bandaríkin en er ekki ein þjóð. Eftir endalok kalda stríðsins voru Bandaríkin eina eftirstandandi risaveldi heims.

Bandaríkin eru fjölmenningarsamfélag með afar fjölbreytta samfélagsgerð.

[breyta] Saga

[breyta] Forsaga og frumbyggjar

Fyrstu íbúar Norður-Ameríku komu frá Asíu fyrir um það bil 12.000 árum yfir Bering-landbrúna, þar sem nú er Beringssund á milli Síberíu og Alaska. Áætlað er að á bilinu tvær til níu milljónir frumbyggja (indíána) hafi búið á því svæði sem nú er Bandaríkin, þegar Evrópubúar komu þangað fyrst. Evrópubúarnir báru með sér sjúkdóma á borð við bólusótt, sem frumbyggjarnir höfðu ekki kynnst áður og höfðu enga mótstöðu gegn; þeim fækkaði því mjög upp frá því. Þróuðustu samfélög þessara frumbyggja var að finna meðal Anazasi-þjóðarinnar í suðvestri og Woodland-indíánanna, sem byggðu Cahokia, borg sem stóð nálægt þeim stað þar sem nú er St. Louis; þar bjuggu 40.000 manns þegar mest var í kringum 1200.

[breyta] Landnám Evrópumanna

Norrænir menn komu til Norður-Ameríku í kringum árið 1000 en settust ekki að til frambúðar. Það var ekki fyrr en með leiðöngrum Kristófers Kólumbusar árið 1492 sem Evrópumenn fóru að senda þangað könnunarleiðangra og landnema.

Á 16. og 17. öld settust Spánverjar að í núverandi Suðvesturríkjum Bandaríkjanna og Flórída þar sem þeir stofnuðu St. Augustine 1565 og Santa Fe (í núverandi Nýju-Mexíkó) 1607. Fyrsta varanlega byggð Englendinga var Jamestown í Virginíu, einnig 1607. Á næstu áratugum stofnuðu Hollendingar einnig nokkrar landnemabyggðir á austurströndinni, þar á meðal Nýju Amsterdam, sem seinna varð að New York. Svíar höfðu einnig hug á landnámi í Ameríku og stofnuðu Fort Christina árið 1637 en misstu þá byggð til Hollendinga 1655.

Þá hófst umfangsmikið landnám Breta á austurströndinni. Landnemarnir voru að mestu látnir afskiptalausir af móðurlandinu fyrst um sinn eða fram að sigri Breta í Frakka- og indíánastríðinu en niðurstaða þess varð sú, að Frakkar gáfu eftir Kanada og svæðið í kringum Vötnin miklu. Þá fóru Bretar að innheimta skatta af 13 nýlendum sínum vestanhafs. Þetta þótti mörgum íbúum nýlendnanna ósanngjarnt þar sem þeim var neitað um að hafa málsvara í breska þinginu. Spennan á milli Breta og landnemanna jókst þangað til að út braust stríð, Frelsisstríð Bandaríkjanna, sem stóð frá 1775 til 1783.

[breyta] Frá sjálfstæðisbaráttu til borgarastríðs

George Washington, fyrsti forseti Bandaríkjanna.

Árið 1776 klufu hinar 13 nýlendur sig frá Bretlandi og stofnuðu Bandaríkin, fyrsta sambandslýðveldi heimsins, með útgáfu Sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna. Upphaflega var um að ræða laustengt bandalag sjálfstæðra ríkja. Miklar deilur spruttu á milli þeirra sem vildu halda því þannig og þeirra sem vildu sjá sterkari alríkisstjórn. Hinir síðarnefndu höfðu sigur með Stjórnarskrá Bandaríkjanna sem tók gildi árið 1789.

Mikill skortur á vinnuafli háði hinu nýja landi frá upphafi. Þessar aðstæður ýttu undir þrælahald, sérstaklega í suðurríkjunum þar sem mannaflsfrekur landbúnaður treysti á vinnuafl innfluttra Afríkubúa. Um miðja 19. öld hafði myndast djúp gjá á milli norðurs og suðurs hvað varðaði réttindi ríkja og útvíkkun þrælahalds. Norðurríkin voru á móti þrælahaldi en suðurríkin álitu það nauðsynlegt og vildu taka það upp á þeim svæðum sem ekki tilheyrðu neinu ríki enn. Ágreiningurinn leiddi að lokum til þess að sjö suðurríki sögðu sig úr Bandaríkjunum og stofnuðu Sambandsríki Ameríku. Þau ríki sem eftir voru innan Bandaríkjanna gátu ekki sætt sig við það og borgarastyrjöld, hið svokallaða Þrælastríð, braust út. Fjögur ríki til viðbótar gengu til liðs við Suðurríkin eftir að stríðið hófst. Meðan á því stóð gaf Abraham Lincoln út yfirlýsingu þess efnis að gefa skyldi öllum þrælum í Suðurríkjunum frelsi en því var ekki að fullu hrint í framkvæmd fyrr en eftir sigur norðanmanna 1865, upplausn Suðurríkjasambandsins og gildistöku þrettánda viðauka stjórnarskrárinnar. Borgarastríðið útkljáði þá spurningu hvort einstökum ríkjum væri heimilt að segja sig úr Bandaríkjunum og er það einnig álitið vera sá punktur í sögunni þar sem völd alríkisstjórnarinnar urðu víðtækari en völd fylkjanna.

[breyta] Frá borgarastríði til nútímans

Á 19. öld bættust mörg ný fylki við hin þrettán upphaflegu eftir því sem landið stækkaði til vesturs. Þegar Texas var innlimað í Bandaríkin árið 1845 eftir að hafa verið sjálfstætt ríki í 10 ár, olli það ólgu á meðal ráðamanna í Mexíkó. Í kjölfarið brast á stríð á milli landanna sem stóð yfir frá 1846 til 1848. Þessu stríði lauk formlega með friðarsamningi, hinum svokallaða Treaty of Guadalupe Hidalgo og urðu mexíkósk stjórnvöld að afsala sér stórum hluta yfirráðasvæðis síns, nánar tiltekið ríkjunum í norðri. Þessi innlimun landsvæða í Bandaríkin, hin svokölluðu Suðvesturríki, eru Kalifornía, Nevada og Utah auk stórra landsvæða sem falla undir Nýju Mexíkó, Colorado, Arizona og Wyoming. Vaxandi fólksfjöldi í austrinu og sívaxandi straumur innflytjenda frá Evrópu hvatti landnema til þess að leita vestur og ryðja hinum amerísku indíánum úr vegi í leiðinni. Á sumum svæðum hafði fjöldi þeirra dregist mjög saman vegna sjúkdóma en á öðrum svæðum voru þeir fluttir til með valdi. Útþensla Bandaríkjanna átti sér ekki aðeins stað á meginlandi Norður-Ameríku heldur komust þau yfir Púertó Ríkó, Gvam og Filippseyjar með sigri í Spænsk-bandaríska stríðinu. Filipseyjar hlutu sjálfstæði árið 1946.

Á þessu tímabili urðu Bandaríkin einnig iðnveldi, sú þróun hélt áfram á 20. öldinni sem að stundum er nefnd „bandaríska öldin“ vegna þeirra gífurlegu áhrifa sem landið hafði á hana. Bandaríkin urðu á þessum tíma vagga nýsköpunar og tækniþróunar; síminn, sjónvarpið, tölvan, internetið, kjarnorka, flugvélin og geimferðir eru allt tækninýjungar sem voru fundnar upp eða verulega endurbættar í Bandaríkjunum.

Kreppan mikla reið yfir Bandaríkin á árunum 1929 til 1941 og var mikið áfall. Að auki tók landið þátt í bæði fyrri og seinni heimsstyrjöldinni með Bandamönnum í bæði skiptin. Í seinna tilvikinu urðu Bandaríkin fyrsta og eina þjóðin til þess að hafa beitt kjarnorkuvopnum í stríði. Eftir stríðið stóðu Bandaríkin og Sovétríkin eftir sem einu risaveldi heimsins og háðu hið hugmyndafræðilega „Kalda stríð“ og skiptu heiminum niður í áhrifasvæði. Í Víetnam og Kóreu voru þó háð „heit stríð“ á sömu forsendu — að berjast gegn útbreiðslu kommúnisma.

Eftir fall Sovétríkjanna stóðu Bandaríkin eftir sem eina risaveldi heimsins með efnahagslega og hernaðarlega yfirburði. Síðan þá hafa þau verið virk í hernaðarinnrásum og friðargæslu um víða veröld, þar á meðal í Kósóvó, Haítí, Sómalíu og Líberíu og í Persaflóastríðinu 1991. Eftir árásirnar á World Trade Center og Pentagon þann 11. september árið 2001 var hrundið af stað svokölluðu „stríði gegn hryðjuverkum“ en á grundvelli þess var ráðist inn í Afganistan og Írak.

[breyta] Landafræði og umhverfi

hæðarkort af samtengdu fylkjum Bandaríkjanna.

Bandaríkin eru þriðja eða fjórða stærsta land heims miðað við heildarflatarmál. Rússland og Kanada eru stærri en það veltur á skilgreiningu hvort Kína sé það einnig. 48 fylki Bandaríkjanna eru samtengd en þau tvö nýjustu eru staðsett nokkuð langt frá hinum. Þau eru Alaska sem liggur að Kanada í vestri og Hawaii sem er eyjaklasi í suðvestrátt af meginlandi Bandaríkjanna.

Landsvæði Bandaríkjanna er afar fjölbreytt. Á austurströndinni eru stórar sléttur og sumargrænir skógar sem ná langt inn í land. Appalachiafjöllin skilja austurstöndina frá Vötnunum miklu og gresjunum í Miðvestrinu. Mississippi- og Missourifljót mynda saman fjórða lengsta fljótakerfi heims en þau renna að mestu frá norðri til suðurs í gegn um mitt landið. Slétturnar miklu teygja sig til vesturs þar til Klettafjöll taka við. Klettafjöllin eru fjallgarður sem nær suður til Nýju Mexíkó og stendur hæst í um 4.300 m (14.000 fet) í Colorado. Á vesturströndinni er að finna háa fjallgarða en einnig eyðimerkur á borð við Mojave-eyðimörkina. Hæsti tindur Bandaríkjanna (og Norður-Ameríku) er McKinleyfjall í Alaska en hann er 6.194 m (20.320 fet). Virk eldfjöll er að finna bæði í Alaska og Hawaii. Í Yellowstone-þjóðgarðinum er gríðarstór megineldstöð sem er sú stærsta í Norður-Ameríku.

[breyta] Bandarísk matarmenning

Deep-dish pizza var fundin upp í Chicago, Illinois og dreifðist þaðan um heiminn. Hún er til í ýmsum formum, sem dæmi má nefna afbrigði frá Alaska þar sem elgskjöt er haft sem álegg. Ítölsk pylsa er algengt álegg á pizzur í Bandaríkjunum, en fæst ekki á Íslandi.

BBQ-sósa er önnur vel þekkt Bandarísk uppfinning og er í miklu uppáhaldi hjá fólki víðs vegar um heiminn. BBQ-sósa er mjög vinsæl með grillmat, en mikið er borðað af honum í Suðurríkjum Bandaríkjanna.

Coca Cola var fundið upp árið 1886 af Dr. John Stith Pemberton, lyfjafræðingi frá Atlanta í Georgíu.

[breyta] Skipting í stjórnsýsluumdæmi

Fylki Bandaríkjanna eru:

[breyta] Lýðfræði

Stærstu borgir Bandaríkjanna
Sæti	Borg	Fylki	Íbúafjöldi	Stórborgarsvæði	Íbúafjöldi	Svæði		New York-borg Los Angeles
1	New York-borg	New York-fylki	8.250.567	1	18.818.536	Norðausturströndin
2	Los Angeles	Kalifornía	3.849.378	2	12.950.129	Vesturströndin
3	Chicago	Illinois	2.833.321	3	9.505.748	Miðvesturríkin
4	Houston	Texas	2.169.248	6	5.539.949	Suðurríkin
5	Phoenix	Arizona	1.512.986	13	4.039.182	Vesturríkin
6	Philadelphia	Pennsylvanía	1.448.394	5	5.826.742	Norðausturströndin
7	San Antonio	Texas	1.296.682	29	1.942.217	Suðurríkin
8	San Diego	Kalifornía	1.256.951	17	2.941.454	Vesturströndin
9	Dallas	Texas	1.232.940	4	6.003.967	Suðurríkin
10	San Jose	Kalifornía	929.936	30	1.787.123	Vesturströndin
Áætlun U.S. Census Bureau frá 2006

[breyta] Tengt efni

• Listi yfir stærstu borgir Bandaríkjanna

[breyta] Tenglar

 

Wikimedia Commons hefur upp á að bjóða margmiðlunarefni tengt:

Bandaríkjunum

[breyta] Heimasíður Bandaríkjastjórnar

• USA.gov, opinber heimasíða bandaríska stjórnkerfisins
• United States House of Representatives, opinber heimasíða fulltrúadeildar Bandaríkjaþings
• United States Senate, opinber heimasíða öldungaráðsdeildar Bandaríkjaþings
• Supreme Court of the United States, opinber heimasíða hæstaréttar Bandaríkjanna
• The White House, opinber heimasíða Hvíta hússins

[breyta] Upplýsingasíður

• Energy Information Administration, opinber upplýsingasíða um orkunotkun Bandaríkjanna
• InfoUSA, alhliða upplýsingasíða um Bandaríkin
• United States Census Bureau
• United States Department of Agriculture: State Fact Sheets
• The 50 States of the U.S.A.

[breyta] Ýmsir tenglar

• Vísindavefurinn: „Hvað heita öll fylki Bandaríkjanna?“
• Vísindavefurinn: „Hvað eru Bandaríkin stór að flatarmáli?“
• Vísindavefurinn: „Hve margir hafa forsetar Bandaríkjanna verið og hvað hétu þeir?“
• Vísindavefurinn: „Hvert er vald varaforseta Bandaríkjanna, innan bandaríska stjórnsýslukerfisins?“
• Vísindavefurinn: „Ef maður fæðist í Bandaríkjunum fær maður þá sjálfkrafa bandarískan ríkisborgararétt?“
• Vísindavefurinn: „Af hverju eru Bandaríki Norður-Ameríku svona máttug?“
• Vísindavefurinn: „Hvað getið þið sagt mér um frelsisstríð Bandaríkjanna?“
• Vísindavefurinn: „Hvað borguðu Bandaríkjamenn fyrir Alaska þegar þeir keyptu það?“