Evrópusambandið

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

(Evrópufáninn, fáni Evrópusambandsins)	(Forsætisfáni Ráðs Evrópusambandsins)
Kjörorð: In varietate concordia (Latína: Sameinuð í fjölbreytileika)
Aðildarríki	27
Höfuðstöðvar	Brussel Strasbourg Lúxemborg
Opinber tungumál	23 (Sjá tungumál í Evrópusambandinu).
Forsetar -Evrópska ráðsins -Ráðs ESB -Framkvæmdastjórnar -Evrópuþingsins	Mirek Topolánek (ED) Tékkland José Manuel Durão Barroso (EPP) Hans-Gert Pöttering (EPP)
Flatarmál  – Alls	7. sæti * 4.325.675 km²
Fólksfjöldi  – Samtals (2007)  – Áætlað (2008)  – Þéttleiki	3. sæti * 494.070.000 499.021.851 115/km²
VLF  - Samtals (2004)  - VLF á mann	1. sæti * € 9,61·10¹² € 21.125
Stofnun (sem EBE)  - Undirritun  - Gildistaka Stofnun (sem ESB)  - Undirritun  - Gildistaka	Rómarsáttmáli  - 25. mars 1957  - 1. janúar 1958 Maastrichtsamningurinn  - 7. febrúar 1992  - 1. nóvember 1993
Gjaldmiðlar aðildarríkja	Evran (EUR eða €) (Evrusvæðið, stofnanir ESB) Í öðrum aðildarríkjum: [1] Í ERM II: DKK, EEK, LTL, SIT. Ekki í ERM II: BGN, CYP, CZK, GBP, HUF, LVL, MTL, PLN, RON, SEK.
Tímabelti	UTC 0 til +2 (+1 til +3 þegar sumartími er í gildi) (að frönskum départementum utan Evrópu meðtöldum, UTC -4 to +4)
Einkennislag	„Óður til gleðinnar“ (Ode an die Freude)
Rótarlén	.eu
* ef sambandið er talið ein heild

Evrópusambandið (stytt ESB eða ES) er stjórnmálaleg og efnahagsleg samtök 27 Evrópuríkja með höfuðstöðvar í Brussel. Sambandið var stofnað í núverandi mynd með undirritun Maastrichtsamningsins þann 7. febrúar 1992 þar sem byggt var á Evrópubandalaginu. Nærri því 500 milljónir borgara búa innan ESB, og samanlagt er verg landsframleiðsla aðildarríkja um 30% af vergri landsframleiðslu heimsins.

Í ESB er sameiginlegur markaður sem er staðlaður með löggjöf sem öll aðildarríki eru skyldug til þess að setja. Þau lög snúa að hinu svokallaða fjórfrelsi sem tryggir frjálsa för fólks, varnings, þjónustu og fjármagns um landamæri þeirra. Að auki má nefna sameiginlega viðskiptastefnu, landbúnaðarstefnu og sjávarútvegsstefnu auk svæðisbundinnar þróunarstefnu. Fimmtán aðildarríki hafa tekið upp sameiginlegan gjaldmiðil, evruna. ESB hefur einnig hlutverki að gegna í utanríkismálum, sameiginlegur fulltrúi ESB-ríkja semur um kjör og kosti í Alþjóða viðskiptastofnuninni, á fundum G8-ríkjanna og hjá Sameinuðu þjóðunum. Tuttugu og eitt ESB ríki eru meðlimir NATO.

Efnisyfirlit 1 Staða 2 Uppruni og saga 3 Aðildarríki og stækkunarlotur 4 Uppbygging 4.1 Þrjár stoðir ESB 4.1.1 Stoð I: Evrópubandalagið 4.1.2 Stoð II: Sameiginleg utanríkis- og öryggisstefna 4.1.3 Stoð III: Lögreglusamvinna og lagaleg samvinna í refsimálum 4.2 Stofnanir ESB 5 Tengsl Íslands við Evrópusambandið 5.1 Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009 6 Heimildir 7 Tengt efni 8 Tenglar 8.1 Vefsíða Evrópusambandsins 8.2 Aðrar vefsíður 8.3 Tengt Íslandi

[breyta] Staða

Evrópusambandið er um margt einstakt þegar kemur að alþjóðastofnunum, hvort heldur er alþjóðlegum eða svæðisbundnum. Fyrst ber að líta á, að Evrópusambandið felur í sér dýpra og víðtækara samstarf milli aðildarríkja en nokkur önnur alþjóðasamtök geta státað af, einnig það að áhrif Evrópusambandsins á löggjöf aðildarríkjanna eru meiri en gengur og gerist og þar með eru áhrif þess á daglegt líf borgara í þessum löndum meiri en fylgja yfirleitt aðild að alþjóðasamtökum. Sambandið getur sjálft sett lög, sem gilda sjálfkrafa í öllum aðildarríkjum.

Sambandið starfar á sviðum frá heilsugæslu og efnahagsmálum að utanríkis- og varnarmálum en aðildarríkin hafa framselt mismikið af valdi sínu til ESB eftir því um hvaða málaflokk er að ræða. Hvað varðar peningastefnu, landbúnað, viðskipti og umhverfismál t.d. má líkja ESB við sambandsríki að völdum. Utanríkismál eru hins vegar dæmi um málaflokk, sem er alveg á hinum enda skalans, samstarfið í þeim flokki er meira í ætt við hefðbundið milliríkjasamstarf, þar sem ekki er hægt að þvinga aðildarríki til samstarfs. Aðrir málaflokkar lenda svo þarna mitt á milli. Evrópusambandið er þannig einstakt, hvorki hefðbundin alþjóðastofnun né sambandsríki, heldur er það stofnun sem er „sinnar eigin tegundar“ (l. sui generis).

Það hversu langt á að ganga með þessu samstarfi hefur verið uppspretta deilna frá upphafi þess og skoðanir eru skiptar bæði innan aðildarríkja sem og á milli þeirra. Þannig hafa meginlandsþjóðir á borð við Frakka, Þjóðverja og Benelúxlöndin yfirleitt verið jákvæðari gagnvart dýpra sambandi en þjóðir eins og Norðurlöndin og Bretland t.d. hafa ekki viljað ganga eins langt.

[breyta] Uppruni og saga

Þessi nána samvinna á rætur að rekja til þeirra markmiða, sem menn settu sér í Vestur-Evrópu, þegar síðari heimsstyrjöld lauk. Markmiðið var að koma á varanlegum friði í Evrópu, eftir að hvert stríðið hafði rekið annað í aldaraðir. Kola- og stálbandalag Evrópu varð fyrsti vísirinn að því að efla samstarf Evrópuríkja, fyrst skyldi leitast við að gera ríkin efnahagslega víxlháð og sáttmálinn um Kola- og stálbandalagið gerði það með því að setja kola-, járn- og stálframleiðslu undir sameiginlega stjórn og á sameiginlegan markað.

Það er athyglisvert að Kola- og stálbandalagið varð til upp úr viðræðum Frakka og Þjóðverja, en skærur milli þessara tveggja þjóða höfðu verið einn af meginþáttunum í áðurnefndri stríðssögu Evrópu, allt frá því að mörk þess, sem seinna varð að Frakklandi og Þýskalandi nútímans, voru dregin með Verdun-samningnum árið 843.

[breyta] Aðildarríki og stækkunarlotur

Frá 1. janúar 2007 hafa aðildarríki Evrópusambandisins verið 27 sjálfstæð og fullvalda Evrópuríki sem skilgreind eru sem aðildaríkin. Stofnmeðlimir sambandsis 1952/1958 voru: Belgía, Frakkland, Holland, Ítalía, Lúxemborg og Vestur-Þýskaland. Síðan þá hafa 19 ríki gengið í sambandið í nokkrum stækkunarlotum. Þrjú ríki eru opinberlega umsóknarríki, sem þýðir að þau hafi hug á að ganga í ESB og verið sé að meta það hvort þau uppfylli skilyrði sem ákveðin voru á leiðtogafundi í Kaupmannahöfn árið 1993.^[1] Þau eru Króatía, Fyrrverandi Júgóslavíulýðveldið Makedóníu og Tyrkland. Fimm lönd á Balkanskaganum hafa opinberlega verið viðurkennd sem hugsanleg umsóknarríki en þau eru Albanía, Bosnía og Hersegóvína, Svartfjallaland, Serbía og Kosóvó. Auk Íslands sem sótti um í júlí 2009.

Ár	Lönd
1973	Bretland, Danmörk og Írland
1981	Grikkland
1986	Portúgal og Spánn
1995	Austurríki, Finnland og Svíþjóð
2004	Eistland, Kýpur, Lettland, Litháen, Malta, Pólland, Slóvakía, Slóvenía, Tékkland og Ungverjaland
2007	Búlgaría og Rúmenía

Athugasemdir:

• Grænland fékk heimastjórn frá Danmörku árið 1979 og yfirgaf Efnahagsbandalag Evrópu árið 1985 í samræmi við úrslit þjóðaratkvæðagreiðslu.
• Árið 1990 stækkaði landsvæði sambandsins (þá EBE) þegar þýsku ríkin sameinuðust.

[breyta] Uppbygging

Stofnanir og lagareglur Evrópusambandsins eru fjölmargar og hlutverk þeirra skarast oft. Þetta er afleiðing þess að sambandið byggir á röð milliríkjasamninga, sem hafa orðið til á nokkrum áratugum. Á seinni árum hefur verið hreyfing í þá átt að sameina og einfalda samningana og er Stjórnarskrá Evrópusambandsins dæmi um það.

[breyta] Þrjár stoðir ESB

Með samningnum um Evrópusambandið (Maastricht) var hinum svokölluðu þremur stoðum Evrópusambandsins komið á fót. Þetta fyrirkomulag varð til í aðdraganda Maastrichtsamningsins, þegar sumum aðildarríkjum þótti æskilegt að utanríkis-, öryggis- og varnarmál, málefni innflytjenda og hælisleitenda og samvinna lögreglu og dómstóla yrðu partur af samstarfinu en önnur ríki vildu ekki að þessi mál féllu undir Evrópubandalagið vegna þess að þau væru of viðkvæm til að treysta stofnun með yfirþjóðlegt vald til að sjá um þau, betra væri ef að samstarfið á þessum sviðum færi fram eins og hefðbundið milliríkjasamstarf, þar sem ríkisstjórnir aðildarríkjanna eiga ávallt seinasta orðið.

Í málamiðlunarskyni var ákveðið að fella þessi mál ekki undir Evrópubandalagið heldur búa til sérstakar „stoðir“, þar sem vald EB stofnanna á borð við Evrópuþingið, Framkvæmdastjórnina og Evrópudómstólinn er takmarkað verulega. Með breytingunum, sem gerðar voru í Amsterdam- og Nicesamningunum hafa þessir málaflokkar þó færst nær þeirri (yfirþjóðlegu) málsmeðferð, sem tíðkast innan EB (gjarnan kölluð Bandalagsaðferðin). Stærsta breytingin í þessa átt var þegar mörg málefni, sem áður féllu undir stoð III voru færð undir Bandalagsstoðina eftir Amsterdamsamninginn. Drög að Stjórnarskrá Evrópusambandsins gera ráð fyrir því, að stoðakerfið verði aflagt og málefni þeirra sett undir Evrópusambandið sjálft.

[breyta] Stoð I: Evrópubandalagið

Áður en stofnun Evrópusambandsins var lýst yfir var nafnið Evrópubandalagið notað yfir þau lönd sem þá voru þátttakendur í samstarfinu. Evrópubandalagið er enn þá til en nú sem fyrsta stoð ESB og sú langmikilvægasta. Það sem flestir sjá sem Evrópusambandið er í raun og veru Evrópubandalagið, það er stofnunin sem rekur m.a. Evrópuþingið, Framkvæmdastjórnina og Ráðið. Evrópubandalagið hefur, ólíkt hinum stoðunum, yfirþjóðlegt vald.

[breyta] Stoð II: Sameiginleg utanríkis- og öryggisstefna

Samvinna á sviði utanríkismála hófst árið 1970 innan Evrópubandalagsins með svokallaðri Lúxemborgarskýrslu. Með einingarlögunum var samvinnan lögfest en þá fólst hún fyrst og fremst í því að ríkin hefðu samráð um utanríkismál. Hræringar í heimsmálunum í upphafi 10. áratugarins kölluðu á nánari samvinnu á þessu sviði og í samningnum um ESB var gert ráð fyrir því, að sambandið sem slíkt gæti haft sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu.

Samstarfið innan þessarar stoðar fer fram í gegnum stofnanir ESB, sérstaklega Ráðið og Evrópska ráðið. Evrópska ráðið skilgreinir meginreglurnar og leiðbeiningarreglurnar fyrir samstarfið en Ráðið hrindir þeim í framkvæmd með því að samþykkja sameiginlega afstöðu og sameiginlegar aðgerðir. Í báðum tilfellum verður ráðið að veita einróma samþykki sitt.

[breyta] Stoð III: Lögreglusamvinna og lagaleg samvinna í refsimálum

Aðildarríki EB höfðu haft samvinnu um svokölluð lagaleg og innri málefni allt frá árdögum bandalagsins en með Maastrichtsamningnum var leitast við að kerfisbinda samstarfið undir merkjum Evrópusambandsins. Upphaflega var þessi stoð kölluð „samvinna um lagaleg og innri málefni“ en með Amsterdamsamningnum voru málefni ólöglegra innflytjenda, vegabréfsáritanir, hælisveitingar og samvinna dómstóla í einkamálum færð undir Bandalagsstoðina.

Uppbygging Evrópusambandsins og Evrópubandalagsins í gegnum tíðina.

[breyta] Stofnanir ESB

Stofnanir Evrópusambandsins eru:

• Evrópuþingið (735 þingmenn)
• Ráð Evrópusambandsins (eða „Ráðherraráðið“) (27 meðlimir í hverju undirráði)
  • Evrópska ráðið (27 meðlimir) (það er umdeilt hvort það teljist sérstök stofnun eða hvort það sé Ráðið skipað með sérstökum hætti)
• Framkvæmdastjórnin (27 meðlimir)
• Evrópudómstóllinn (27 dómarar)
• Endurskoðendadómstóllinn (27 meðlimir)

Á vegum ESB eru einnig fjármálastofnanirnar:

• Seðlabanki Evrópu
• Fjárfestingarbanki Evrópu

Að auki hafa verið settar á laggirnar álitsgefandi nefndir:

• Efnahags- og félagsmálanefndin
• Byggðanefndin

Evrópski umboðsmaðurinn hefur eftirlit með því að stofnanir ESB misbeiti ekki valdi sínu.

[breyta] Tengsl Íslands við Evrópusambandið

Ísland er ekki aðili að Evrópusambandinu, en hefur sótt um aðild. Þann 16. júlí 2009 samþykkti Alþingi Íslendinga þingsályktunartillögu um umsókn um aðild að ESB.^[2] Össur Skarphéðinsson, utanríkisráðherra Íslands afhenti Carl Bildt, utanríkisráðherra Svíþjóðar, umsóknina með formlegum hætti þann 23. júlí.^[3] Guðmundur Árni Stefánsson, sendiherra Íslands í Svíþjóð, hafði þó afhent umsóknina í Stokkhólmi 17. júlí.^[4] Ísland hefur hins vegar verið aðili að Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA) síðan 1970, en þeim var ætlað að stuðla að frjálsri verslun. Með Evrópska efnahagssvæðiðnu, sem Ísland gerðist aðili að 1994 fengu íslensk fyrirtæki aðgang að evrópskum markaði.

Mikil umræða hefur verið um hugsanlega inngöngu Íslands í ESB, nú eða þá upptöku evrunnar, eða annars gjaldmiðils á síðustu árum. Samkvæmt niðurstöðum skoðanakönnunar Fréttablaðsins sem birt var í apríl 2008 eru ríflega ⅔ Íslendinga fylgjandi því að undirbúa umsókn að ESB. Í könnun frá því febrúar þegar spurt var um hvort sækja ætti um aðild (ath: ekki undirbúa umsókn um aðild) frá því í febrúar sama ár svaraði 55,1% játandi.^[5] Það var ekki stefna ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Samfylkingarinnar, sem mynduð var eftir Alþingiskosningar 2007, að sækja um inngöngu í ESB. Samfylkingin hefur lýst því yfir að það sé á þeirra stefnu að sækja um aðild, en Sjálfstæðisflokkurinn er andvígur því.^[6]

Landssamband íslenskra útvegsmanna, hagsmunasamtök atvinnurekenda í íslenskum sjávarútvegi, eru mótfallin aðild að ESB fyrst og fremst á grundvelli þess að þá muni Ísland missa stjórn yfir sjávarútvegsmiðum sínum en fleira komi til.^[7] Þetta hefur Eiríkur Bergmann, dósent við Háskólann á Bifröst, dregið í efa og segir hann að „[s]é það rétt að sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB sé raunverulega meginhindrunin ættu andstæðingar aðildar ekki að mótmæla því að látið væri reyna á viðunandi aðildarsamning, en á því hafa þeir ekki viljað ljá máls og raunar barist harkalega gegn. Sú staðreynd ... bendir til þess að það sé eitthvað annað en sjávarútvegurinn sem raunverulega hindri ESB-aðild Íslands.“^[8]

[breyta] Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009

Aðalgrein: Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009

Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009, þegar gengi krónunnar féll um meira en helming á innan við ári og rekstur allra þriggja íslensku viðskiptabankanna var yfirtekinn af hinu opinbera, blés nýju lífi í umræðu um inngöngu í ESB. Í skoðanakönnun Capacent sem birt var 18. október kom fram að 70% íslensku þjóðarinnar vildu þjóðaratkvæðagreiðslu um inngöngu í ESB.^[9] Innan Sjálfstæðisflokksins hefur varaformaður hans, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sagt að Íslendingar þurfi að taka afstöðu til ESB „með hagsmuni Íslands til lengri tíma litið og þora að gera það“.^[10] Alþýðusamband Íslands ályktaði 27. október 2008 að aðildarviðræður við ESB um hugsanlega inngöngu ættu að hefjast, sem hluti af aðgerðum til að endurheimta fjármálastöðugleika og auka trúverðugleika eftir bankahrunið.^[11] Þann 15. desember 2008 birti Viðskiptaráð Íslands ályktun þar sem stjórn þess samþykkti að sækja ætti um aðild að ESB vegna þess „að raunverulegir efnahagslegir kostir fylgja aðild að myntbandalagi Evrópu og Evrópusambandinu“.^[12]

[breyta] Heimildir

[breyta] Tengt efni

• Listi yfir stærstu borgir Evrópusambandsins eftir fólksfjölda innan borgarmarka

[breyta] Tenglar

[breyta] Vefsíða Evrópusambandsins

Vefsíða Evrópusambandsins, europa.eu.int á opinberum tungumálum þess. Valdar undirsíður:

• Hljóðupptökur af fréttamannafundum og ræðum (á MP3 og RealAudio sniði).
• Tillaga að alþjóðlegum símkóða fyrir sambandið
• Stefna sambandsins varðandi Kína

[breyta] Aðrar vefsíður

• Um Evrópusambandið á CIA World Factbook
• EU Observer - Fréttasíða sem fjallar um Evrópusambandsmálin.

[breyta] Tengt Íslandi

• Fastanefnd ESB gagnvart Íslandi og Noregi
• Evrópunefnd forsætisráðuneytis Íslands
• Vefur Framkvæmdastjórnar ESB um umsókn Íslands (á ensku)
• Evrópusamtökin, styðja aðild Íslands að ESB
• Heimssýn, andvíg aðild Íslands að ESB
• Samtök Fullveldissinna, styðja fullveldi Íslands
• Ísland og Evrópusambandið á vef Morgunblaðsins
• Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa (pdf)
• Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?, grein eftir Eirík Bergmann dósent við Háskólann á Bifröst
• Evrópa á dagskrá, grein e. Jón Sigurðsson, fv. formann Framsóknar.
• Afstaða LÍÚ til aðildar að ESB
• Vísindavefurinn: „Hvenær var Evrópusambandið stofnað og hvaða lönd eru í því núna?“
• Vísindavefurinn: „Hvers konar lýðræði er í Evrópusambandinu?“
• Vísindavefurinn: „Hvað tákna stjörnurnar í fána Evrópusambandsins?“