Íslenska

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Íslenska
íslenska
Málsvæði Íslandi
Heimshluti Norður-Evrópu
Fjöldi málhafa um 310.000[1]
Sæti
Ætt Indóevrópsk[1][2]
 Germönsk
  Norðurgermönsk[2]
   Vesturnorrænt[2][3]
    Íslenska
Stafróf Íslenska stafrófið
Opinber staða
Opinbert
tungumál
Fáni Íslands Ísland
Merki Norðurlandaráðsins Norðurlandaráð
Fyrsta mál
heyrnarlausra
{{{fyrsta mál}}}
Stýrt af Íslensk málstöð
Tungumálakóðar
ISO 639-1 is
ISO 639-2 ice og isl
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL ICE
ATH: Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode.

Íslenska er indóevrópskt, germanskt og vesturnorrænt tungumál sem er einkum talað og ritað á Íslandi og er móðurmál langflestra Íslendinga.[4] Það hefur tekið minni breytingum frá fornnorrænu en önnur norræn mál[4] og er skyldara norsku og færeysku en sænsku og dönsku.[1][2]

Saga íslensku[breyta]

Íslenska tilheyrir hinni germönsku grein indóevrópskra[1] tungumála[2] sem greindist snemma í norður-, austur- og vesturgermönsk mál þar sem íslenska á rætur sínar að rekja til elsta stigs norðurgermanskra mála — það stig nefnist frumnorræna (Proto-Norse) sem töluð var á Norðurlöndum á árunum 200–800.[2]

Í kringum víkingaöld (frá árinu 793–1066) greindist norrænan svo í austur- (dönsku og sænsku) og vesturnorrænu (íslensku, norsku, færeysku og norn)[3] og er íslenska því skyldari norsku og færeysku en sænsku og dönsku.[2] Þá fluttu Norskir landnámsmenn með sér tungumál sitt þegar þeir settust að á Íslandi á 9. öld en þeir komu flestir frá Vestur-Noregi.[2]

Það er álitamál hvenær íslenskan sjálf hafi orðið til og útilokað að tímasetja það nákvæmlega;[4] íslenskan og Norskan fjarlægðust svo hægt og rólega og voru þau orðin talsvert ólík í kringum 1400[2] en eðlilegast væri að segja að íslenska hafi orðið sértungumál þegar orðinn var einhver ákveðinn munur á því og því norsku.[4]

Sumir landnámsmenn voru frá Bretlandseyjum af norrænum og keltneskum uppruna[3] og einnig fluttu landnámsmenn með sér fólk frá Írlandi.[2] Þrátt fyrir það hafa áhrif Kelta á íslenskuna ekki verið mikil[2] eru einskorðuð við tökuorð, mannanöfn og örnefni.[3]

Á þeim tíma sem hefur liðið hafa orðið talsverðar breytingar á tungumálinu, einkum á orðaforða og framburði, en lítt á málfræði, eins og kemur fram að neðan. Breytingar þessar, einkum á orðaforða, má rekja til breyttra lifnaðarhátta, breytinga á samfélaginu, nýrrar tækni og þekkingar, sem og áhrifa annarra tungumála á íslensku, einkum ensku og dönsku. Til hægðarauka er sögu íslenskunnar skipt í þrjú skeið: fornmál til um 1350, miðmál frá 1350 til um 1550 (eða 1600) og nýmál frá lokum miðmáls. Íslenska ritmálið hefur 14 sérhljóða: a, á, e, é, u, ú, i, í, o, ó, y, ý, æ, ö. Af þeim eru fjórir tvíhljóðar: á (aú), é (íe), ó (oú) og æ (aí) auk tvíhljóðanna au (öí), ei og ey (eí). Hljóðkerfið hefur einungis átta hreina sérhljóða: a, e, i (og y), í (og ý), o, ö, u og ú. Samhljóðar eru 16.

Breytingar[breyta]

Íslenskt ritmál hefur lítið breyst síðan á 11. öld með þeim afleiðingum að Íslendingar geta enn í dag — með nokkurri æfingu — lesið forn rit á borð við Landnámu, Snorra-Eddu og Íslendingasögurnar. Samræmd stafsetning, og þó einkum nútímastafsetning, auðveldar lesturinn þó mikið, auk þess sem orðaforði þessara rita er heldur takmarkaður. Meiri breytingar hafa orðið á framburði, svo miklar að Íslendingur 20. aldar myndi trúlega eiga í nokkrum erfiðleikum með að skilja Íslending 13. aldar, gætu þeir talað saman.[heimild vantar]

Helstu breytingar á málinu ná því til orðaforða og framburðar en minni breytingar hafa orðið á málfræði.

Ýmsar ástæður eru fyrir því hversu vel málið hefur varðveist. Hefðbundna skýringin er auðvitað einangrun landsins en líklega hefur fullmikið verið gert úr því og er sú skýring ein tæpast fullnægjandi. Önnur ástæða sem oft er nefnd er sú að málið hafi varðveist í skinnhandritunum, hvort sem var um afþreyingarbókmenntir að ræða eða fræði. Handritin hafi verið lesin og innihald þeirra flutt fyrir þá sem ekki voru læsir, þannig hafi mál þeirra varðveist og orðaforði handritanna haldist í málinu. Enn fremur hafi lærðir Íslendingar skrifað að miklu leyti á móðurmálinu, allt frá því að Ari fróði og Fyrsti málfræðingurinn skráðu sín rit, þess vegna hafi latínuáhrif orðið minni en víða annars staðar. Kirkjunnar menn á Íslandi voru líka fljótir að tileinka sér aðferðir Marteins Lúthers og Biblían var snemma þýdd á íslensku. Biblíur og önnur trúarrit voru því snemma til á íslensku á helstu fræðasetrum landsins og prestar boðuðu Guðs orð á íslensku. Þessa kenningu má helst styðja með því að bera okkur saman við þjóðir sem ekki áttu Biblíu á eigin tungu, til dæmis Norðmenn en þeir notuðust við danska Biblíu. Orsakir þeirrar þróunar sem varð á íslensku verða seint útskýrðar til hlítar en þeir þættir sem nefndir eru hér að ofan hafa allir haft einhver áhrif.

Margir Íslendingar telja íslenskuna vera „upprunalegra“ mál en flest önnur og að hún hafi breyst minna. Það er ekki alls kostar rétt og má í því sambandi nefna að íslenskan hefur einungis fjögur föll af átta úr indóevrópska frummálinu, á meðan flest slavnesk mál hafa sex föll og pólska sjö. Þýska hefur einnig fjögur föll eins og íslenska og varðveitt eru rit á fornháþýsku sem eru mun eldri en íslensku handritin eða frá áttundu öld. Í Grikklandi er enn töluð gríska, rétt eins og fyrir þrjú þúsund árum og svo má lengi telja. Grikkir geta þó ekki skilið forngrísku eins og Íslendingar skilja texta á forníslensku, því breytingarnar voru of miklar milli forn-, mið- og nýgrísku, vegna ýmissa mállýskna sem höfðu áhrif hver á aðra. Öll þessi mál eiga það þó sameiginlegt að hafa breyst að einhverju leyti og er íslenskan þar engin undantekning.

Frá fornmáli til nútímamáls hvarf tvítalan sem tíðkaðist í fyrstu og annarri persónu persónufornafna. Eða réttara sagt: tvítala varð fleirtala og fleirtalan varð hátíðlegt mál en þéranir tíðkast ekki enda eru ávörp tiltölulega óformleg í daglegum samskiptum.[1]

Daganöfnin breyttust (fyrir áhrif frá Jóni Ögmundarsyni Hólabiskupi) ólíkt því sem var í öðrum germönskum málum, meira að segja færeyskunni.

Gamla íslenskan hafði raddað blísturshljóð (z), sem afraddaðist og styttust forliggjandi sérhljóðar (ÖzurÖssur, GizurGjissur). Milli 1100 og 1200 urðu serrum (samanber vasvar og eser). Fyrir 1300 var létt af samhljóðarunum, það er að segja, u-viðbótin framan við -r í endingum, en dje-viðbæturnar framan við -n og -l tóku sér stað 1400 & 1500. Enn fremur fyrir 1300 önghljóðuðust mörg lokhljóð, samanber mik — mig, barnit - barnið.

Sagnir eru nefndar sterkar eða krappar þegar þær mynda fortíð með sérhjóðabreitingu í stofni og eru einkvæðar í fortíð en veikar eða langar þegar þeir eru tví- eða fjölkvæðar í fortíð og enda með -i. Nokkrar sagnir sem voru krappar hafa fengið veika beygingu en gamla afbrigðið einungis að hálfu dáið út, sbr: hratt, fól, hjalp.

Endingar sagna í annarri persónu hafa breist sbr. ferð, slærð, lest, var í gamla málinu ferr, slær og less og hér eru auðvitað áhrif frá fornafni annarrar persónu.

Þátíð fyrstu persónu eintölu framsöguháttar, (veikra sagna) sem nú endar með -i endaði með -a (Ek kallaða). Enn fremur var germyndarendingin -sk en ekki -st (barðisk - barðist). Beygingarendingar 1. persónu skilyrts háttar / viðtengingarháttar hafa sömuleiðis breyst í hvort tveggja eintölu sem fleirtölu. Viðtengingarháttur fyrstu persónu eintölu nútíðar endar í dag á -i (þótt ég brjóti) en í fornmálinu á -a (þótt ég brjóta) og í fleirtölu endar hann í dag á -um en í fornmálinu á -im.

Hljóð- og beygingarkerfi íslenskunnar hefur einnig tekið breytingum og fjöldi tökuorða bæst við.[2]

Málfræði[breyta]

Orðflokkar í íslensku
Orðflokkur Dæmi Hlutverk
Nafnorð Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Að tilgreina einstaka hluti, eða flokka hluta, jafnt raunverulega sem ímyndaða.
Sagnorð Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Að gefa til kynna aðgerð eða atburð.
Lýsingarorð Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Að lýsa einhverjum hlut nánar. Oftast notað með nafnorði.
Fornöfn Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Vísa til nafnorðs sem þegar hefur verið nefnt eða persónu sem er þekkt. Sum fornöfn er hægt að nota í stað nafnorða án þess að þau vísi til nafnorðs sem þegar hefur verið nefnt.
Greinir Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Að gera nafnorð ákveðin. Greinir getur verið viðskeyttur eða settur fyrir framan nafnorð sem sér orð.
Töluorð Sautján stórir fuglar hoppa til hinna þriggja merku manna sem standa í garðinum. Þeir eru með tvo poka af fræjum handa fuglunum. Gefa til kynna fjölda eða magn.
Smáorð
Forsetning Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er með fræ handa fuglinum. Hafa áhrif á merkingu fallorðs í setningu.
Atviksorð Hann fór upp stigann og inn í herbergið en hún fór niður stigann og út.

Hann les mjög illa. Hún las ekki vel.

Geta staðið með sögnum, lýsingarorðum og öðrum atviksorðum og þannig lýst þeim betur.
Nafnháttarmerki Stóri fuglinn er hoppa til hins merka manns sem stendur í garðinum. Hann er gefa öðrum fuglum fræ. Nafnháttarmerkið er orðið „að“ á undan sagnorði í nafnhætti. Sögn í nafnhætti er án tíðar og endar oftast á „a“, þótt ýmis sagnorð endi á öðru en -a: (að abbast, að ferðast, að þvo, að sjá...).
Samtenging Stóri fuglinn hoppar til hins merka manns sem stendur í garðinum og er með fræ handa fuglinum. Tengir saman einstök orð eða setningar til að mynda málsgrein. Skiptist í aðaltengingar og aukatengingar.
Upphrópanir Ó, hve fagur er fuglinn! – Sýna undrun, hrifningu, hræðslu, gleði, eða reiði.

Mállýskur[breyta]

Ísland er talið nær mállýskulaust land[1] og skiptist ekki greinilega upp í mállýskusvæði.[1] Ýmis svæðisbundin afbrigði mynduðust í málinu, þrátt fyrir hinar litlu breytingar, en deildar meiningar eru um hvort sá munur geti kallast mállýskumunur. Hingað til hefur yfirleitt verið einblínt á framburðarmun þó einnig hafi einhver munur verið á orðanotkun. Málvöndunarmenn á fyrri hluta tuttugustu aldar gengu hart fram í að útrýma flámæli, einkum vegna þess að það var talið geta raskað samræmi milli talmáls og ritmáls. Skólarnir voru meðal annars notaðir í þeim tilgangi.

Mállýskumunur hefur dofnað talsvert á Íslandi á tuttugustu öld og sumar framburðarmállýskurnar eru nánast horfnar úr málinu.

Helstu íslensku framburðarmállýskurnar eru (voru) skaftfellskur einhljóðaframburður, vestfirskur einhljóðaframburður, harðmæli og raddaður framburður, ngl-framburður, bð- og gð-framburður, hv-framburður og rn- og rl-framburður.

Íslenska utan Íslands[breyta]

Íslenska er töluð af áhugamönnum og fólki af íslensku bergi brotnu víðsvegar um heim. Mest var af íslenskumælandi fólki í Kanada (t.d. í Gimli í Manitoba), og Bandaríkjunum (til dæmis Norður-Dakota) en þangað fluttust stórir hópar Íslendinga (kallaðir Vesturfarar) við lok 19. aldar, en íslenskukunnátta er þar nú lítil meðal yngra fólks. Svo er að nefna þá er leggja stund á nám á íslensku erlendis, til dæmis þá sem læra íslensku í gegnum kennsluvef Háskóla Íslands,[5] sem kallast Icelandic Online og sem erlendir aðilar tóku þátt í, meðal annarra háskóli í Wisconsin í Bandaríkjunum.

Merk rit, rituð á íslensku[breyta]

Tilvísanir[breyta]

Heimildir[breyta]

  • Gyldendals Tibinds Leksikon. 1977. Aðalritstjóri: Jørgen Bang, cand. mag.. Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag A.S. Kaupmannahöfn.
  • Heimir Pálsson. 1999. Frá lærdómsöld til raunsæis - Íslenskar bókmenntir 1550-1900. Vaka-Helgafell hf., Reykjavík.
  • Íslensk orðabók. 1985. Árni Böðvarsson ritstýrði. Bókaútgáfa Menningarsjóðs, Reykjavík.
  • Íslenska Alfræðiorðabókin A-G. 1990. Ritstjórar: Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir. Örn og Örlygur hf., Reykjavík.
  • Íslenska Alfræðiorðabókin H-O. 1990. Ritstjórar: Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir. Örn og Örlygur hf., Reykjavík.
  • Íslenska Alfræðiorðabókin P-Ö. 1990. Ritstjórar: Dóra Hafsteinsdóttir og Sigríður Harðardóttir. Örn og Örlygur hf., Reykjavík.
  • Ívar Björnsson. [Útgáfuár óþekkt]. Málsaga fyrir framhaldsskóla. 2. útgáfa. Offsetfjölritun hf., Reykjavík.

Tengt efni[breyta]

Tenglar[breyta]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu

Greinar um íslensku

Orðabækur[breyta]

Íðorð[breyta]

Germönsk tungumál
Indóevrópsk tungumál
Tungumál: Afríkanska | Danska | Enska | Færeyska | Hollenska | Íslenska | Jiddíska | Lúxemborgíska | Norska | Sænska | Þýska
Mállýskur: Alemanníska | Alsatíska | Flæmska | Frísneska | Nýlendualemanníska | Lágþýska | Limburgíska