Síle

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Hnit: 31°S 71°V / 31°S 71°V / -31; -71

Lýðveldið Síle
República de Chile
Fáni Síle Skjaldamerki Síle
Fáni Skjaldarmerki
Kjörorð:
„Por la razón o la fuerza“ (spænska)
„Með rétti eða mætti“
Þjóðsöngur:
Himno Nacional de Chile
Staðsetning Síle
Höfuðborg Santíagó
Opinbert tungumál spænska
Stjórnarfar Lýðveldi
Sebastián Piñera
Sjálfstæði frá Spáni
 - Stofnað 18. september 1810 
 - Yfirlýst 12. febrúar 1818 
 - Viðurkennt 25. apríl 1844 
Flatarmál
 - Samtals
 - Vatn (%)
38. sæti
756.102,4 km²
1,07
Mannfjöldi
 - Samtals (2015)
 - Þéttleiki byggðar
60. sæti
18.006.407
23,81/km²
VÞL (2005) Dark Green Arrow Up.svg 0.867 (40. sæti. sæti)
Gjaldmiðill pesi
Þjóðarlén .cl
Landsnúmer +56

Lýðveldið Síle, stundum ritað Chile (spænska República de Chile ), er land í Suður-Ameríku á langri ræmu milli Andesfjalla og Kyrrahafsins. Í norðri liggur landið að Perú, Bólivíu í norðaustri, Argentínu í austri og Drakesundi í suðurhlutanum. Kyrrahafið er einu landamæri landsins í vestri, þar sem að strandlengjan er yfir 6,435 kílómetrar á lengd.[1] Yfirráðasvæði Chile nær út á Kyrrahafið og tekur til Juan Fernández-eyja, Desventuradas-eyja, Sala y Gómez eyja og Páskaeyjar, en sú síðastnefnda er í Pólýnesíu. Síle gerir tilkall til 1.250.000 km² af Suðurskautslandinu.

Landsvæði og náttúrufar[breyta | breyta frumkóða]

Óvanaleg lögun Síle - 4.300 km á lengd og að meðaltali 175 km á breidd - veldur því að loftslag í landinu er fjölbreytilegt, eða allt frá heimsins þurrustu eyðimörk - Atacama - í norðri, í gegnum Miðjarðarhafsloftslag í miðju landsins, til snævi þakinna Andesfjalla í suðri, ásamt jöklum, fjörðum og ám.[2] Eyðimörkin í norðri er rík af jarðefnum og þá aðallega kopar. Á litlu landsvæði um miðbik Síle er mannfjöldi og landbúnaður langmestur. Það svæði er einnig miðpunktur menningar og stjórnmála og þaðan þandist byggðin í landinu út á 19. öld, þegar það innlimaði svæði í norðri og suðri. Í suðri er mikið um skóga og graslendi en þar er einnig röð eldfjalla og margar ár. Suðurströndin er völundarhús fjarða, víkna, sunda, vogskorinna skaga og eyja. Andesfjöllin eru á austurlandamærum landsins. Þjóðartré Síle er apahrellir.

Orðsifjar[breyta | breyta frumkóða]

Torres del Paine, í Suður-Chile.

Til eru ýmsar kenningar um uppruna orðsins „Chile“. Samkvæmt einni kenningu kölluðu Inkarnir frá Perú, sem hafði mistekist að sigra Mapuche-mennina, dal fjallsins Akonkagúa Chili eftir Tili, höfðingja ættbálks sem réð ríkjum þar á tímum innrásar Inkanna.[3] Önnur kenning bendir á að Akonkagúadalur og Kasmadalur í Perú séu sviplíkir, en þar var bær og dalur sem hét Chili.[3] Aðrar kenningar segja að nafnið „Chile“ eigi rætur sínar að rekja til orðs Mapuche-manna Chilli sem getur þýtt „þar sem landið endar“[4], „innsti staður Jarðar“ eða „mávar“; eða frá quechua orðinu chin, „kuldi“, eða aímaríska orðinu tchili sem þýðir „snjór“. Önnur merking sem rakin er til Chilli er hljóðlíkingin cheele-cheele, sem er eftirlíking Mapuche-manna af kvakhljóði fugla. Spænsku landvinningamennirnir fréttu af þessu nafni frá Inkunum og þeir fáu sem lifðu af leiðangur Diegos de Almagro suður frá Perú árið 1535-36 kölluðu sig „mennina frá Chilli“.

Söguágrip[breyta | breyta frumkóða]

Fyrir um 10.000 árum settust frumbyggjar Ameríku að í frjóum dölum og við strendur þessa lands sem nú er þekkt sem Síle.

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html#Geo
  2. [1]
  3. 3,0 3,1 Encina, Francisco A., and Leopoldo Castedo. Resumen de la Historia de Chile. 4th ed. Santiago: Zig-Zag, 1961.
  4. Hudson, Rex A., ed. "Chile: A Country Study." GPO for the Library of Congress. 1995. February 27, 2005

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.