Fara í innihald

Suður-Ameríka

Breyta tenglum
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
(Endurbeint frá Suður Ameríka)
Heimskort sem sýnir Suður-Ameríku

Suður-Ameríka er heimsálfa sem er að öllu leyti á vesturhveli jarðar og að mestu leyti á suðurhveli jarðar. Suður-Ameríka er syðri hluti Ameríku sem er oft talin ein heimsálfa. Norðurhlutinn er Norður-Ameríka.

Suður-Ameríka á strönd að Kyrrahafí vestri, Atlantshafi í austri og Karíbahafi í norðri. Hún tengist Norður-Ameríku um Panamaeiðið í norðri. Í Suður-Ameríku eru tólf sjálfstæð ríki: Argentína, Bólivía, Brasilía, Ekvador, Gvæjana, Kólumbía, Paragvæ, Perú, Síle, Súrínam, Úrúgvæ og Venesúela; og tvær útlendur: Falklandseyjar og Franska Gvæjana. Við strönd álfunnar eru ABC-eyjarnar sem tilheyra Hollandi, Ascension-eyja (hluti af Sankti Helenu, Ascension og Tristan da Cunha sem tilheyrir Bretlandi) og Bouvet-eyja sem tilheyrir Noregi. Panama og Trínidad og Tóbagó eru stundum talin til Suður-Ameríku landfræðilega.

Suður-Ameríka er fjórða stærsta heimsálfan og sú fimmta fjölmennasta. Hún þekur 17.818.508 ferkílómetra og fjöldi íbúa álfunnar var áætlaður 423 milljónir árið 2019.[1] Brasilía er langfjölmennasta Suður-Ameríkuríkið með yfir helming allra íbúa álfunnar, en þar á eftir koma Kólumbía, Argentína, Venesúela og Perú. Síðustu áratugi hefur Brasilía orðið leiðandi afl í álfunni bæði efnahagslega og í stjórnmálum.[2]

Flestir íbúar Suður-Ameríku búa við austur- eða vesturströndina, en meira dreifbýli er innar og syðst í álfunni.[3] Andesfjöll setja mikinn svip á landfræði vesturhluta Suður-Ameríku. Í austurhlutanum eru bæði hásléttur og stór láglendissvæði sem stórfljótin Amasónfljót, Órinókófljót og Paraná-fljót hlykkjast um. Stærstur hluti álfunnar er í hitabeltinu utan syðsti hluti Suðurkeilunnar sem er við miðbreiddargráðurnar.

Íbúasamsetning álfunnar er blanda af menningu frumbyggja og landnema frá Evrópu, Asíu og Afríku. Saga nýlendustefnu í Suður-Ameríku er löng og ein afleiðing hennar er að flestir íbúar tala ýmist spænsku eða portúgölsku. Samanborið við aðrar heimsálfur hefur saga Suður-Ameríku verið tiltölulega friðsæl og fá meiriháttar stríð átt sér þar stað.[4]

Stærsta borg Suður-Ameríku er Sao Paulo í Brasilíu. Stærsta stöðuvatnið er Títícaca-vatn og hæsti tindur er Aconcagua í Andesfjöllum.

Lönd í Suður-Ameríku

[breyta | breyta frumkóða]
Skjaldarmerki Fáni Land / hjálenda Stærð Fólksfjöldi
(2021)[5][6]		 Íbúaþéttleiki Höfuðborg Nafn á opinberum tungumálum
Argentína Argentina 2.766.890 km2 45.276.780 14,3/km2 Búenos Aíres Argentina
Bólivía Bólivía 1.098.580 km2 12.079.472 8,4/km2 La Paz,
Sucre[a]		 Bolivia / Mborivia / Wuliwya / Puliwya
Brasilía Brasilía 8.514.877 km2 214.326.223 22/km2 Brasilía Brasil
Ekvador Ekvador 283.560 km2 17.797.737 53,8/km2 Quito Ecuador / Ikwayur / Ekuatur
Falklandseyjar Falklandseyjar
(Bretland)		 12.173 km2 3.764 0,26/km2 Stanley Falkland Islands
Franska Gvæjana Franska Gvæjana
(Frakkland)[b]		 91.000 km2 297.449 2,1/km2 Cayenne
(Préfecture)		 Guyane
Gvæjana Gvæjana 214.999 km2 804.567 3,5/km2 Georgetown Guyana
Kólumbía Kólumbía 1.141.748 km2 51.516.562 40/km2 Bogotá Colombia
Paragvæ Paragvæ 406.750 km2 6.703.799 15,6/km2 Asunción Paraguay/Paraguái
Perú Perú 1.285.220 km2 33.715.471 22/km2 Líma Perú/Piruw/Piruw
Síle Síle[c] 756.950 km2 19.493.184 22/km2 Santíagó[d] Chile
Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar
(Bretland)[e]		 3.093 km2 20 0/km2 King Edward Point Suður-Georgía og Suður-Sandvíkureyjar
Súrínam Súrínam 163.270 km2 612.985 3/km2 Paramaríbó Suriname
Úrúgvæ Úrúgvæ 176.220 km2 3.426.260 19,4/km2 Montevídeó Uruguay
Venesúela Venesúela 916.445 km2 28.199.867 27,8/km2 Karakas Venezuela
Alls 17.824.513 km2 434.254.119 21,5/km2

Neðanmálsgreinar

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ La Paz er aðsetur stjórnar Bólivíu; Sucre er höfuðborg samkvæmt stjórnarskránni.
  2. ↑ Landið er að fullu innlimað í Frakkland og er hluti af Evrópusambandinu.
  3. ↑ Telur líka Páskaeyju í Kyrrahafi, sem telst til Eyjaálfu.
  4. ↑ Löggjafarþingið kemur saman í Valparaíso.
  5. ↑ Engin föst búseta er á eyjunum, en um 100 manns hafast þar við tímabundið á hverjum tíma.

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (18.1.2008). „Hvað búa margir í Suður-Ameríku?“. Vísindavefurinn.
  2. ↑ Schenoni, Luis L. (1. janúar 1970). „Unveiling the South American Balance“. Estudos Internacionais 2(2): 215–232. Sótt 8. desember 2016.
  3. ↑ Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir (18.9.2008). „Hvort er Suður-Ameríka þéttbýl eða strjálbýl?“. Vísindavefurinn.
  4. ↑ Holsti 1996, p. 155
  5. ↑ „World Population Prospects 2022“. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Sótt 17 júlí 2022.
  6. ↑ „World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100“ ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Afrit af upprunalegu (XSLX) geymt þann 6. mars 2023. Sótt 17 júlí 2022.
  Þessi landafræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Suður-Ameríka&oldid=1923221“