Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008

Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 var þriggja manna rannsóknarnefnd Alþingis skipuð af Alþingi með lögum eftir bankahrunið á Íslandi 30. desember 2008. Tilgangur nefndarinnar var að rannsaka aðdraganda og orsakir hrunsins og birta þær upplýsingar í opinberri skýrslu. Nefndinni var fyrst og fremst ætlað að komast til botns í ábyrgð ráðherra, alþingismanna og opinberra embættismanna. Nefndin tók viðtöl við fyrrum bankastjóra bankanna í lok mars 2009. Síðast þegar sambærileg nefnd var skipuð var það vegna Hafskipsmálsins svokallaða árið 1985.

Nefndina skipuðu Páll Hreinsson hæstaréttardómari, Tryggvi Gunnarsson umboðsmaður Alþingis og Sigríður Benediktsdóttir kennari við hagfræðideild Yale-háskóla í Bandaríkjunum. Að auki komu tugir sérfræðinga, íslenskra og erlendra, að vinnu nefndarinnar, ýmist sem starfsmenn eða sérfræðingar. Sérfræðingar frá Seðlabanka Íslands og Ríkisendurskoðanda Danmerkur aðstoðuðu nefndarmenn. Starfsfólk Alþingis sá um uppskriftir viðtala.

Skýrslu nefndarinnar var beðið með talsverðri eftirvæntingu. Margir vonuðust eftir því að hún yrði það uppgjör við bankahrunið sem kallað var eftir. Miklar vangaveltur voru um það hverjir hefðu verið kallaðir fyrir nefndina og hverjir ekki. Sum ráðuneytanna skipuðu fyrirfram sérstakar nefndir til að móta viðbrögð við skýrslunni, og talsmenn lögreglu lýstu áhyggjum af viðbrögðum almennings þegar skýrslan kæmi út. Sumir höfðu áhyggjur af því að skýrslan yrði ritskoðuð fyrir birtingu og töldu tafir á birtingu hennar benda til þess, en Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir forseti Alþingis hafnaði því.

Þegar skýrslan kom út var hún mikil að vöxtum, eða 2000 síður í 9 bindum. Stórir hlutar byggjast á viðtölum þar sem aðdragandinn að falli bankanna er rakinn, og eru þannig mikilvæg heimild um íslenska samtímasögu árin á undan. Skýrslan leiddi í ljós það ráðaleysi sem var ríkjandi í aðdraganda bankahrunsins, allt frá því að upplýsingar um yfirvofandi áhættu lágu fyrir fyrstu mánuði ársins 2008. Skýrslan sýndi fram á margvísleg tengsl milli stjórnmálafólks og bankanna, og óeðlilegar fyrirgreiðslur til starfsfólks bankanna í tengslum við kaup á bréfum í bönkunum sjálfum. Þáverandi varaformaður Sjálfstæðisflokksins, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, ákvað að stíga til hliðar vegna þeirrar umfjöllunar. Nefndin átti að taka afstöðu til þess hvort embættismenn eða ráðherrar hefðu gerst sekir um vanrækslu í skilningi laga, og komst að því að svo væri í einhverjum tilvikum. Í kjölfarið samþykkti Alþingi að sækja Geir H. Haarde fyrrum forsætisráðherra til saka fyrir landsdómi á grundvelli laga um ráðherraábyrgð.

Gagnrýni á hæfi nefndarmanna

Sigríður Benediktsdóttir var í viðtali við skólablaði Yale-háskóla í apríl 2009 um bankahrunið. Þar sagði hún meðal annars:

Ég er miður mín yfir þessu hruni. Mér finnst það vera afleiðing öfgakenndrar græðgi af hálfu margra og glæfralegs andvaraleysis þeirra stofnana sem báru ábyrgð á því að hafa eftirlit með starfsgreininni og báru ábyrgð á að tryggja fjármálalegan stöðugleika í landinu.

Jónas Fr. Jónsson, fyrrverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins, taldi þessi ummæli bera þess merki að hún hefði gert upp hug sinn til hluta rannsóknarefnisins. Jónas hélt því fram að ekki yrði tryggt að málefnaleg sjónarmið yrðu lögð til grundvallar og að réttaröryggi þeirra sem hagsmuni hefðu af réttri niðurstöðu nefndarinnar væri ógnað. Páll og Tryggvi komust sameiginlega að þeirri niðurstöðu að ummæli Sigríðar hefðu verið almenns eðlis og Sigríður væri því ekki vanhæf.

Í andmælabréfi sínu til nefndarinnar hélt Davíð Oddsson seðlabankastjóri því fram að bæði Sigríður og Tryggvi væru vanhæf til að fjalla um hrunið; Sigríður þar sem hún hefði mótað sér skoðun á því fyrirfram, og Tryggvi af því tengdadóttir hans hefði starfað hjá Fjármálaeftirlitinu.

Skýrslan

Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis.

Upphaflega átti nefndin að skila niðurstöðum 1. nóvember 2009, en útgáfudegi skýrslunar var frestað nokkrum sinnum. Fólki sem nefnt var í skýrslunni var veittur nokkurra vikna frestur til andsvara. Nokkur andsvör bárust og nefndin ákvað að framlengja frestinn, sem var gagnrýnt í fjölmiðlum þar sem það gæfi málsaðilum forskot til að undirbúa viðbrögð sín. Skýrslan kom út þann 12. apríl 2010. Skýrslan kom út í níu bindum og hún var rúmlega 2000 síður að lengd. Tilgangur skýrslunnar var að gera grein fyrir ábyrgð íslenskra ráðamanna, banka- og viðskiptamanna sem og blaðamanna á hruni bankakerfisins.

Bindi

1. Um nefndina og skýrsluna, efnahagslegt umhverfi, peningastjórnun og einkavæðingu bankanna.
2. Fjármögnun og útlán íslensku bankanna.
3. Eigið fé, hvatakerfi og endurskoðun bankanna.
4. Verðbréfamarkaðir, gjaldeyrismarkaðir og fjárfestingarsjóðir.
5. Löggjöf og eftirlit, tryggingasjóður innistæðna.
6. Innlán í erlendum útibúum og aðgerðir stjórnvalda 2007-2008.
7. Orsakir falls bankanna, mistök og vanræksla.
8. Viðaukar eftir Vilhjálm Árnason, Salvöru Nordal og Kristínu Ástgeirsdóttur; og Huldu Þórisdóttur.
9. Viðaukar eftir Margréti V. Bjarnadóttur og Guðmund Axel Hansen; og Mark J. Flannery

Fleiri viðaukar og andmælabréf voru aðeins birt á vef og ekki hluti af prentaðri útgáfu skýrslunnar.

Skuldir stjórnmálamanna

Kilir skýrslunnar.

Í 2. bindi skýrslunnar er fjallað um stjórnmálamenn og maka þeirra sem höfðu hærri heildarlánastöðu en 100 milljónir króna. Ýmsir stjórnmálamenn töldust hafa fengið óhóflega lánafyrirgreiðslu hjá bönkunum. Hæstu upphæðirnar tengdust þremur þingkonum Sjálfstæðisflokksins sem áttu eiginmenn sem störfuðu hjá bönkunum og höfðu fengið mörg hundruð milljóna lán án veða í tengslum við hlutabréfakaup. Þannig var Kristinn Björnsson framkvæmdastjóri Frjálsa fjárfestingabankans og eiginmaður Sólveigar Pétursdóttur skrifaður fyrir 3,6 milljarða skuldum, Kristján Arason starfsmaður hjá kaupþingi og eiginmaður Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur var skrifaður fyrir 1,6 milljörðum, og Herdís Þórðardóttir var ásamt eiginmanni sínum, Þorbirni Val Þórðarsyni, skráð fyrir rúmum milljarði. Aðrir fyrrum stjórnmálamenn sem skulduðu háar upphæðir til bankanna voru Lúðvík Bergvinsson fyrrum þingmaður Samfylkingar (755 milljónir), og Jónína Bjartmarz, fyrrum þingkona Framsóknarflokksins (283 milljónir). Í kjölfarið á útgáfu skýrslunnar ákvað Þorgerður Katrín að segja af sér varaformennsku í Sjálfstæðisflokknum og taka hlé frá þingmennsku.

Eitt og annað

• Allra viðkvæmustu upplýsingarnar í skýrslunni munu ekki koma fyrir almennings sjónir fyrr en árið 2090, en það eru meðal annars fjárhagsupplýsingar um fyrirtæki og einstaklinga sem hlut áttu að máli.
• Allir viðmælendur nefndarinnar vísuðu því á bug að hafa gert mistök eða gerst sek um vanrækslu, samkvæmt skilningi laga nr. 142/2008.
• Starfsfólk Borgarleikhússins stóð fyrir maraþonupplestri á skýrslunni dagana eftir útgáfu hennar.

Sannleiksnefndin

Þingmannanefnd til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis (stundum nefnd „sannleiksnefndin“) var níu manna þingnefnd alþingismanna sem starfaði í um fimm mánuði við að fara ofan í kjölinn á skýrslunni og ákveða viðbrögð við henni. Nefndina skipuðu Magnús Orri Schram og Oddný G. Harðardóttir frá Samfylkingu, Sigurður Ingi Jóhannsson og Eygló Harðardóttir úr Framsóknarflokki, Atli Gíslason og Lilja Rafney Magnúsdóttir úr VG, Unnur Brá Konráðsdóttir og Ragnheiður Ríkharðsdóttir úr Sjálfstæðisflokki, og Birgitta Jónsdóttir úr Hreyfingunni. Þingmennirnir voru valdir án atkvæðagreiðslu á þingfundi 30. desember 2009. Formaður nefndarinnar var Atli Gíslason og vakti athygli að flestir þingmannanna voru nýir á þingi. Nefndin endurspeglaði styrk stjórnmálaflokka á þingi. Þá var þar líka Birgitta Jónsdóttir úr Hreyfingunni, en hún gerði kröfu um varaformannssæti í nefndinni. Upphaflega var Ásbjörn Óttarsson valinn í nefndina sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, en í lok janúar 2010 var hann hvattur til að segja sig úr henni eftir að hann viðurkenndi að hafa brotið lög þegar hann greiddi sér og konu sinni tuttugu milljónir króna í arð árið 2007. Hann sagði sig úr nefndinni í febrúar og í stað hans kom Ragnheiður Ríkharðsdóttir.

Niðurstöður nefndarinnar voru gerðar opinberar 11. september 2010 í formi skýrslu. Meðal helstu niðurstaðna voru þær að koma þyrfti á skýrari skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu þyrfti að efla, og getu þingsins til þess að sinna þingeftirliti sömuleiðis. Loks ættu þingmenn að setja sér siðareglur. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þrír ráðherrar hefðu sýnt af sér vanrækslu í starfi: Árni M. Mathiesen, fjármálaráðherra (2005-2009), Geir Haarde, forsætisráðherra (2006-2009) og Björgvin G. Sigurðsson viðskiptaráðherra (2007-2009). Nefndin klofnaði hins vegar í afstöðu sinni til þess hvort samþykkja bæri þingsályktunartillögu um kæru á hendur þeim. Eftir atkvæðagreiðslu var ákveðið að skipa landsdóm til að sækja mál gegn Geir H. Haarde.

Tenglar

• Rannsóknarnefndir Alþingis
• Skýrsla nefndarinnar
• „Rannsóknarskýrsla“. RÚV. Afritað af uppruna á 9 ágúst 2011. Sótt 18 júlí 2026.