Slésvík-Holtsetaland

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Fáni Slésvik-Holtsetalands Skjaldarmerki Slésvik-Holtsetalands
Flagge von Schleswig-Holstein
Landeswappen Schleswig-Holsteins
Kjörorð
"Op ewig ungedeelt"
("Auf ewig ungeteilt")
Upplýsingar
Opinbert tungumál: háþýska, lágþýska, frísneska, og danska
Höfuðstaður: Kiel (Kíl)
Stofnun: 23. ágúst 1946
Flatarmál: 15.799,38 km²
Mannfjöldi: 2.814 mljó. (31. október 2013)
Þéttleiki byggðar: 178/km²
Vefsíða: schleswig-holstein.de
Stjórnarfar
Forsætisráðherra: Torsten Albig (SPD)
Lega
Deutschland Lage von Schleswig-Holstein.svg

Slésvík-Holtsetaland (háþýska: Schleswig-Holstein, lágþýska: Sleswig-Holsteen, frísneska: Slaswik-Holstiinj, danska: Slesvig-Holsten) er sambandsland í Þýskalandi norður af Hamborg (Hamburg) og liggur á milli Norðursjávar og Eystrasalts. Íbúar eru 2,8 milljónir. Höfuðstaður sambandlandsins er Kíl (Kiel).

Lega og lýsing[breyta]

Slésvík-Holtsetaland er nyrsta sambandsríki Þýskalands og er eina sambandsríkið sem á strandlengju bæði að Norðursjó og Eystrasalti. Það liggur að Mecklenborg-Vorpommern að austan, Neðra-Saxlandi að sunnan og Hamborg að sunnan. Auk þess á það landamæri að Danmörku að norðan. Með 15.763 km² er Slésvík-Holtsetaland næstminnsta sambandsríki Þýskalands sem ekki er borgríki. Aðeins Saarland er minna. Það er mjög láglent og víða skógi vaxið. Mörg stöðuvötn er að finna í ríkinu. Ströndin við Norðursjó er hluti af Vaðhafinu. Þar eru Norðurfrísnesku eyjarnar. Ströndin við Eystrasalt er vogskorin. Þar eru nokkrir firðir, þeir einu í Þýskalandi (t.d. Schlei og Flensburger Förde).

Orðsifjar[breyta]

Schleswig er nefnt eftir samnefndri hafnarborg við Eystrasalt. Orðið er samsett úr Schles og wig. Schles merkir fjörðinn Schlei og wig merkir vík eða bær. Schlei sjálft merkir óhreint vatn (sbr. slím og slý á íslensku). Merkingin er því bærinn við fjörðinn Schlei. Holtsetaland hét upphaflega Holzsassen, sem merkir Holtsetar (skógarbúar). Holzsassen breytist í Holtsaten, svo í Holsten og loks í Holstein. Orðið hefur ekkert með stein (þ.e. steina að gera). Athyglisvert er að íslenska heitið, Holtsetaland, kemst þvi sem næst að vera upprunalegt heiti svæðisins. [1]

Saga Slésvíkur-Holtsetalands[breyta]

Upphaf[breyta]

Upphaflega bjuggu germanskir þjóðflokkar á svæðinu, aðallega englar, en einnig jótar og frísar. Á tímum þjóðflutninganna miklu á 5. öld fluttu margir englar til Englands og sameinuðust þar aðfluttum söxum (þeir mynduðu þar engilsaxa). Þetta varð til þess að margir jótar (upphaflega í Jótlandi) fluttu sig sunnar í héraðið. Á víkingatímanum stofnuðu þeir bæin Heiðabú (á þýsku: Haithabu, á dönsku: Hedeby) við fjörðinn Schlei rétt sunnan við borgina Schleswig. Sótt hefur verið um að setja víkingabæinn Heiðabú á heimsminjaskrá UNESCO. Víkingar lögðu auk þess Danavirki til varnar söxum. Karlamagnús hernam suðurhluta svæðisins (nokkurn veginn Holtsetaland), en eftirlét víkingum norðursvæðið. Árið 811 gerðu Karlamagnús og víkingar samkomulag um að áin Egða (Eider) skyldi vera landamæri milli ríkis Karls og Danaríkis. Þessi landamæri héldust allt til 1864, er Prússar hertóku Slésvík af Dönum. Áin myndaði því einnig landamerki milli Slésvíkur og Holtsetalands.

Togstreita milli Dani og þýska ríkisins[breyta]

Danir reyndu hins vegar að hertaka Holtsetaland, en Valdimar II Danakonungur tapaði hins vegar í orrustunni við Bornhöved 1227. Á næstu öldum tókst greifunum í Holtsetalandi (Schauenburg-ættinni) að eigna sér lönd og skika í Slésvík. Á 14. öld má segja að héruðin bæði hafi myndað eina heild, þó að Slésvík hafi tilheyrt dönsku krúnunni, en Holtsetaland þýska ríkinu. Eftir 1250 var uppgangstími Hansasambandsins. Við það varð hafnarborgin Lübeck meðal mikilvægustu borga Norður-Evrópu. 1460 dó Schauenburg-ættin út í Holtsetalandi. Aðalsmenn í báðum héruðunum kusu því Kristján I Danakonung sem nýja furstann sinn, enda var hann nákominn frændi síðasta fursta Schauenburg-ættarinnar. Samkomulag um þetta náðist í borginni Ribe á Jótlandi. Slésvík og Holtsetaland ættu að vera ein heild um ókomna tíð. Kristján átti ekki að ríkja sem konungur yfir svæðinu, heldur sem hertogi. Holtsetaland breyttist í kjölfarið af því úr greifadæmi i hertogadæmi. Í lénsskipulaginu var Danakonungur lénsherra Slésvíkur, en þýski keisarinn var þó áfram lénsherra Holtsetalands. Stjórnkerfið var í höndum Danakonunga, en skatturinn fór til keisarans. Siðaskiptin í hertogadæmunum tveimur komu frá Danmörku, ekki frá þýska ríkinu. Það var Kristján III sem skipaði fyrir um nýja siðinn 1542 með prestinum Johannes Bugenhagen. 1544 braut Kristján III Ribesamkomulagið með því að skipta Slésvík-Holtsetalandi í tvö ný lén, eitt fyrir sitthvorn hálfbróður sinn. Þannig mynduðust Gottorf-svæðið við Norðursjó og Hadersleben-svæðið við Eystrasalt.

30 ára stríðið[breyta]

Stríðið mikla hófst 1618, en hvorki Slésvík né Holtsetaland voru þátttakendur til að byrja með. Það var ekki fyrr en 1625 að héruðin drógust inn í stríðið er Kristján IV Danakonungur ákvað að taka þátt í hildarleiknum. 1626 tapaði hann hins vegar í orrustu gegn Tilly, einum af herforingjum Wallensteins. Wallenstein sjálfur elti Danakonung norður eftir Slésvík-Holtsetalandi og hertók Jótland. Þar með voru Danir úr leik í stríðinu. Friðarsamningar þess eðlis voru undirritaðir í Lübeck.

Prússastríðið[breyta]

Kort á ensku sem sýnir skiptingu Slésvíkur

Á miðri 19. öld varð mikil þjóðarvakning meðal íbúa Slésvíkur-Holtsetalands, eins og annars staðar. Í marsbyltingunni í Kíl 1848 kröfðust þýskumælandi íbúar héraðsins sameiningu við þýska ríkið. Friðrik VII Danakonungur var þar að auki barnlaus og næsti erfingi hertogadæmanna var Christian August, samkvæmt þýskum rétti. En samkvæmt dönskum rétti máttu konur hins vegar erfa lönd og því héldu Danir yfirrétti sínum yfir hertogadæmunum. Þýskir íbúar svæðisins tóku því málin í sínar hendur og gerðu uppreisn gegn Dönum, en töpuðu í orrustunni við Idstedt (nálægt Flensborg). 1864 var Bismarck orðinn kanslari Prússaveldis. Hann setti Dönum úrslitakosti um lausn á deilunni um hertogadæmin. Þar sem Danir sýndu enga tilhneigingu til að leita lausna, sögðu Prússar og Austurríkismenn Dönum stríð á hendur. Í orrustunni við Dybbøl syðst á Jótlandi biðu Danir ósigur gegn sameinuðu liði Prússa og Austurríkismanna. Í framhaldið hernámu Prússar Slésvík, en Austurríkismenn hernámu Holtsetaland. 1867 urðu bæði héruðin prússnesk. Tæknilega séð var vandamálið þó enn ekki leyst. Deila landanna hélt áfram næstu áratugina. Við tap Þjóðverja í heimstyrjöldinni fyrri var aftur sest að samningsborðinu og rætt um héruðin, sérstaklega þó Slésvík. Niðurstaðan var sú að Þjóðverjar skiluðu norðurhluta Slésvíkur til Danmerkur. Aðeins suðurhlutinn fékk að haldast þýskur. Landamæri ríkjanna voru sett rétt norðan við borgina Flensborg og þannig standa þau enn í dag.

Nýrri saga[breyta]

Í heimstyrjöldinni síðari urðu aðeins fáeinar borgir fyrir loftárásum bandamanna. Lübeck skemmdist nokkuð, en Kíl var nær gjöreyðilögð, enda mikilvæg herskipahöfn Þjóðverja. Við lok stríðsins var Slésvík-Holtsetaland hluti af breska hernámssvæðinu. 1947 kom fyrsta þing svæðisins saman. Höfuðborgin varð Kíl. 1949 varð Slésvík-Holtsetaland hluti af nýstofnuðu Sambandsríki Þýskalands.

Fáni og skjaldarmerki[breyta]

Fáni Slésvíkur-Holtsetalands er gerður úr þremur láréttum röndum: Blátt, hvítt, rautt. Litirnir voru teknir úr skjaldarmerkinu og var fáni þessi í fyrsta sinn notaður af þýskum alþýðuher sem reyndi að brjótast undan danskri yfirstjórn 1840. 1949 varð þessi fáni viðurkenndur fáni hins nýstofnaða sambandsríkis. Skjaldarmerkið er skipt í tvennt. Til vinstri eru bláu ljónin frá Slésvík, en til hægri er hvíta netlulaufið frá Holtsetalandi.

Borgir[breyta]

Stærstu borgir sambandsríkisins:

Röð Borg Íbúar Hérað
1 Kíl (Kiel) 236 þúsund Holtsetaland
2 Lübeck 211 þúsund Holtsetaland
3 Flensborg 87 þúsund Slésvík
4 Neumünster 77 þúsund Holtsetaland
5 Norderstedt 71 þúsund Holtsetaland
6 Elmshorn 48 þúsund Holtsetaland
7 Pinneberg 42 þúsund Holtsetaland
Alls 2,8 milljónir

Tilvísanir[breyta]

  1. Sjá orðabókina Geographische Namen in Deutschland, Dudenverlag, 2009

Heimildir[breyta]