Þjóðaratkvæðagreiðsla
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Þjóðaratkvæðagreiðsla kallast það þegar allt kosningabært fólk kýs um ákveðið mál hvort sem atkvæðagreiðslan er ákvarðandi eða leiðbeinandi fyrir ríkisvaldið. Í mörgum stjórnarskrám er kveðið á um að almenningur eigi að kjósa um ákveðin mál í staðinn fyrir að kjörnir fulltrúar þeirra leiði það til lykta. Tilgangurinn með þjóðaratkvæðagreiðslum er oft sá, að sjá hvaða möguleika almenningur vill velja í ákveðnu máli og helst koma í veg fyrir að ákvarðanir í viðkvæmum málum séu gegn vilja meirihluta landsbúa.
Það land þar sem þjóðaratkvæðagreiðslur eru hvað mest í notkun er Sviss þar sem þær eru haldnar reglulega um margs kyns málefni. Varlega má áætla að ríflegur meirihluti þjóðaratkvæðagreiðslna sem átt hafa sér stað í sögunni hafi verið haldnar í Sviss.
[breyta] Á Íslandi
Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands kveður á um við hvaða aðstæður þjóðartkvæðagreiðslur skulu haldnar. Í 11 gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi leysir forseta frá störfum, í 26. gr. segir að hún skuli haldin ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar og í 79. gr. segir að hún skuli haldin ef Alþingi samþykkir breytingar á kirkjuskipan ríkisins.
Engin ákvæði eru um nánari útfærslur á þjóðaratkvæðagreiðslum, s.s. lágmarksþáttöku eða hversu stóran meirihluta þurfi til að niðurstaðan sé gild.
Fimm sinnum hafa þjóðarkvæðagreiðslur farið fram á Íslandi.
| Ár | Kosið um | Þáttaka | Samþykk | Andvíg |
|---|---|---|---|---|
| 1908 | áfengisbann | ? | 60,1% | 39,9% |
| 1916 | þegnskylduvinnu | ? | 8,2% | 91,8% |
| 1918 | setningu sambandslaganna | ?? | 92,6% | 7,4%. |
| 1933 | afnám áfengisbanns | ? | 57,7% | 42,3% |
| 1944 | afnám sambandslaganna | ? | 99,5% | 0,5% |
| 1944 | setningu nýrrar stjórnarskrár | ? | 98,5% | 1,5% |
Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1944 var í einu lagi kosið um annarsvegar afnám sambandslaganna og hinsvegar um stjórnarskrána.
[breyta] Forsetinn og þjóðaratkvæðagreiðsla
26. grein stjórnarskrár íslenska lýðveldisins hljóðar svo:
- „Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningarbærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.“
