Mars (reikistjarna)

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mars Stjörnufræðimerki Mars
Litmynd af Mars, brúnrauður hnöttur með dökkum og ljósum skellum
Tölvugerð mynd af Mars sem sett er saman úr myndefni frá Mars Global Surveyor frá árunum 1999 til 2004. Á myndinni sést hvít ísþekjan á norðurheimskautinu en önnur ljós svæði á myndinni stafa af hrímmóðu í kringum hæstu fjöll Mars, þar á meðal Olympus Mons. Dekkri svæðin hægra megin á myndinni eru svæði með þynnri eða engu jarðvegslagi.
Einkenni sporbaugs[2]
Viðmiðunartími J2000
Sólnánd

206.669.000 km

1,381497 AU
Sólfirrð

249.209.300 km

1,665861 AU
Hálfur langás

227.939.100 km

1,523679 AU
Miðskekkja 0,093 315
Umferðartími

686,971 s
1,8808 ár

668,5991 sólir
Sólbundinn umferðartími

779,96 s

2,135 ár
Meðal sporbrautarhraði 24,077 km/s
Meðalbrautarhorn 19,3564°
Brautarhalli 1,850° miðað við sólbaug
5,65° miðað við miðbaug sólar
1,67° miðað við fastasléttu[1]
Rishnútslengd 49,562°
Stöðuhorn nándar 286,537°
Tungl 2
Eðliseinkenni
Miðbaugsgeisli

3.396,2 ± 0,1 km [3]

0,533 jörð
Heimskautageisli

3.376,2 ± 0,1 km [3]

0,531 jörð
Pólfletja 0,00589 ± 0,00015
Flatarmál yfirborðs

144.798.500 km2

0,284 jörð
Rúmmál

1,6318 1011 km3[4]

0,151 jörð
Massi

6,4185 1023 kg[4]

0,107 Earths
Þéttleiki 3,9335 ± 0,0004[4] g/cm³
Þyngdarafl við miðbaug

3,711 m/s²[4]

0,376 g
Lausnarhraði 5,027 km/s
Snúningshraði við miðbaug 868,22 km/k
Möndulhalli 25,19°
Stjörnulengd norðurpóls 317,68143°
Stjörnubreidd norðurpóls 52,88650°
Endurskinshlutfall 0,170 [5]
Yfirborðshiti lægsti meðal hæsti
Kelvin 130 K 210 K[7] 308 K
Celsius −143 °C[8] -63 °C 35 °C[9]
Sýndarbirta +1,6 to −3,0[6]
Sýndarþvermál 3,5–25,1"[7]
Lofthjúpur[7][10]
Loftþrýstingur við yfirborð 0,636 (0,4–0,87) kPa
Samsetning
Sjá aðgreiningarsíðuna fyrir yfirlit yfir aðrar merkingar „Mars“

Mars (sem áður fyrr var stundum nefnd Þrekstjarna) er fjórða reikistjarnan frá sólu talið og sú ysta af innri reikistjörnunum. Mars er nefndur eftir rómverska stríðsguðinum, sökum hins rauða litar sem prýðir yfirborðið, en hann er til kominn vegna járnríks bergs og ryks sem hefur oxast („ryðgað“). Vegna hins rauða litar er hún einnig oft kölluð „Rauða plánetan“. Yfirborð Mars einkennist af stórum gljúfrum og stórum eldfjöllum.

Í kínveskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hún kölluð Eldstjarnan, byggt á frumefnunum fimm.

Tvö tungl, Fóbos og Deimos eru á sporbraut um hana, en þau eru bæði smágerð og hafa einkennilega lögun, Fóbos er stærri en Deimos, en sporbaugur hans er mun styttri – þau eru líklega loftsteinar sem voru fangaðir í þyngdarafli Mars.

Eiginleikar[breyta | breyta frumkóða]

Mars er um það bil helmingi minni en Jörðin að þvermáli, og yfirborðsflatarmál hans er aðeins minna en heildarflatarmál alls lands á Jörðinni. Mars er ekki eins þéttur og Jörðin, og hefur um 15% rummáls hennar og 11% massa hennar. Þótt Mars sé bæði stærri og massameiri en Merkúr er Merkúr þéttari. Þetta þýðir að þyngdarafl plánetnanna tveggja er næstum eins á yfirborði þeirra—þyngdarafl Mars er um 1% sterkari. Hematít gefur yfirborði Mars sínum einkennilega rauða lit. Útlit hans er þó breytilegt og getur verið appelsínugult, brúnt eða grænt á litinn miðað við efnin sem er að finna á yfirborðinu.

Innri uppbygging[breyta | breyta frumkóða]

Eins og Jörðin hefur Mars margskipta uppbyggingu sem samanstendur af þéttum málmkjarna sem er þakinn lögum úr léttari efnum. Miðað við nýjustu rannsóknir er gert ráð fyrir að radíus kjarnans sé 1.795 ± 65 km og að hann samanstandi aðallega af járni og nikkeli, og um 16–17% brennisteins (saman mynda þessi efni járnsúlfíð). Kjarninn er talinn vera tvisvar sinnum ríkari af léttari efnum en kjarni Jarðarinnar. Möttull úr sílíkati umlykur kjarnann, sem myndaði megnið af fleka- og eldfjallafyrirbærunum sem er að finna á yfirborði Mars í dag. Það lítur út fyrir að möttullinn sé nú orðinn óvirkur. Fyrir utan kísil og súrefni eru algengustu efnin í skorpu Mars járn, magnesín, ál, kalk og kalín. Meðaltalsþykkt skorpunnar er um 50 km, en hámarksþykktin er 125 km. Meðaltalsþykkt skorpu Jarðarinnar er aðeins 40 km, eða um þriðjung þykktar skorpu Mars miðað við stærð plánetnanna.

Jarðfræðilegu eiginleikar yfirborðsins[breyta | breyta frumkóða]

Mars er svokölluð jarðnesk pláneta sem samanstendur af steinefnum úr kísli og súrefni, málmum og öðrum efnum sem er oft að finna í bergi. Yfirborð Mars er aðallega úr þóleiítsbasalti, en sum svæði eru ríkari af kísli en dæmigert basalt og gætu verið svipuð andesítsbergi sem finnst á Jörðinni, eða kísilgleri. Á svæðum sem hafa minni endurskinshæfni er meira magn af plagíóklasi en á norðanverðum endurskinslitlum svæðum er meira magn af plötusílíkötum og kísilríku gleri. Á hálendinu í suðri eru greinileg mögn af kalkríkum pýroxenum. Svæðisbundnir hematíts- og ólivínsforðar hafa líka verið fundnir. Meginhluti yfirborðsins er þakinn fíngerðum járnoxíðskornum.

Þótt engin merki hafi verið fundin um virkt hnattrænt segulsvið hafa athuganir leitt í ljós að hlutar yfirborðs plánetunnar hafi verið segulmagnaðir, og að skautun segulsviðs hafi skipst á nokkrum sinnum í fortíðinni. Skautunarrendur sem staðfesta þetta má finna í seglanlegum efnum, alveg eins og í hafsbotnum á Jörðinni. Ein kenning heldur því fram að þessar rendur sýna að flekavirkni hafi verið á Mars fyrir fjórum milljörðum árum, áður en rafallinn í kjarna og möttli plánetunnar dvínaði og segulsviðið dofnaði.

Í myndun sófkerfisins varð Mars til úr frumplánetudiski sem var á sporbraut um sólina vegna tilviljanakennds samrunaferlis. Mars hefur marga sérkennilega efnafræðilega eiginleika vegna stöðu sinnar miðað við sólina. Efni sem hafa hlutsfallslega lág suðumörk, svo sem klór, fosfór og brennisteinn eru algengari á Mars en á Jörðinni. Sennilegt er að þessi efni hafi verið fjarlægð af hlutum sem voru nálægari sólinni vegna orkumikils sólvinds ungu sólarinnar.

Eftir myndun plánetnanna urðu þær allar fyrir mörgum árekstrum á svokallaða „Ákrestratímabilinu mikla“ (e. Late Heavy Bombardment). Merki um árekstra frá þessu tímabil er að finna á um 60% yfirborðs Mars og sennilega undir afgangi yfirborðsins liggja stórar dældir sem voru myndaðar vegna þessara árekstra. Merki eru til um stóra árekstrardeild á norðurhveli Mars, rúmlega 10.600 km löng og 8.500 km breidd, eða fjórum sinnum stærri en Suðurskauts–Aitkendældin, sem er stærsta árekstrardældin sem hefur þekkst hingað til. Þessi kenning bendir til þess að hlutur á stærð við Plútó hafi rekist á Mars fyrir fjórum milljörðum árum og myndaði sléttu Borealis-dældina sem þekur 40% plánetunnar.

Jarðfræðilegu sögu Mars má skipta í mörg tímabil, en þessi þrjú eru aðaltímabilin:

  • Nóaskeiðið
  • Hersperskeiðið
  • Amazonsskeiðið

Vatnafræði[breyta | breyta frumkóða]

Kenningar eru um að vatn sé að finna á Mars en það er allavega ekki í fljótandi formi - vegna lágs loftþrýstings er suðumark vatns 0° á selsíus svo að það myndi gufa upp um leið og það kæmi upp á yfirborðið. Fram hafa komið kenningar um að hugsanlega sé ís að finna undir yfirborðinu eða í gígum við pólana þar sem aldrei skín sól. Rannsóknir gefa til kynna að það sé um 0,03% af vatni að meðaltali í andrúmsloftinu á mars.

Andrúmsloft[breyta | breyta frumkóða]

Það er rúmlega fimm sinnum meira af Koltvíoxíð í andrúmsloftinu á mars en á Jörðinni. Yfir 95% lofthúpsinns á mars er Koltvíoxíð á móti er aðeins um 0,035% af Koltvíoxíð í adrúmsloftinu á jörðinni. Koltvíoxíð er byggingarefni planta, sem plöntunrar breyta í súrefni og kolvetni. Það er auðvelt að vinna súrefni sem við öndum að okkur og mat sem við borðum eða eldsneyti á vélarnar okkar úr Koltvíoxíð með notkun ljóstilífunar plantna.

Tungl[breyta | breyta frumkóða]

Sjá aðalgrein um tungl Mars.

Mars hefur tvö tungl, Fóbos og Deimos, sem eru bæði lítil[11] og óreglulega löguð[12] og alls ekki ósvipuð þeim aragrúa smástirna sem er að finna á milli Mars og Júpíters.[13] Eins og tungl Jarðarinnar snúa tungl Mars ávallt sömu hlið að Mars.[14][11] Mikið af þeim upplýsingum sem til eru um tunglin eru komnar af geimferðaáætlunum Mariner og Viking í umsjá Geimferðastofnunar Bandaríkjanna auk Fóbos geimferðaáætlunar Geimferðastofnunar Sovétríkjanna.[13]

Einkennandi er að tunglin tvö snúast hvort í sína áttina um Mars, Deimos frá austri til vesturs en Fóbos frá austri og sest í vestri.[11]

Eldvirkni[breyta | breyta frumkóða]

Eldfjöll á Mars eru stærri en þau sem finnast á jörðinni vegna þess að ekkert landrek er á Mars og þess vegna verða ekki fleiri eldfjöll til, heldur stækka þau sem eru þar nú þegar. Olympus Mons er stærsta eldfjallið sem menn vita um, en það þekur landsvæði á stærð við Ísland og er um 27 km á hæð. Mesti hæðarmunur á Jörðu er á Everestfjalli og dýpstu úthafsgjám er til samanburðar tæpir 20 kílómetrar.

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. „The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter“. 3. apríl 2009.
  2. Donald K. Yeomans: „HORIZONS Web-Interface for Mars (Major Body=499)“. JPL Horizons On-Line Ephemeris System, 13. júlí 2006.
  3. 3,0 3,1 P. Kenneth Seidelmann, B. A. Archinal, M. F. A’hearn, A. Conrad, G. J. Consolmagno, D. Hestroffer, J. L. Hilton, G. A. Krasinsky, G. Neumann, J. Oberst, P. Stooke, E. F. Tedesco, D. J. Tholen, P. C. Thomas, I. P. Williams. „Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements“. Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy. 98 (3), bls. 155-180, júlí 2007. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Katharina Lodders, Bruce Fegley. The planetary scientist's companion. Oxford University Press US, 1998, bls. 190. ISBN 0-19-511694-1.
  5. Tilvísunar villa: Villa í <ref> tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið MallamaMars
  6. Mallama, A.. „Planetary magnitudes“. Sky and Telescope. 121(1), bls. 51–56, 2011. 
  7. 7,0 7,1 7,2 David R. Williams: „Mars Fact Sheet“. National Space Science Data Center [á vefnum]. NASA, 1. september 2004.
  8. „What is the typical temperature on Mars?“. Astronomycafe.net [á vefnum]. [skoðað 14-08-2012].
  9. „Mars Exploration Rover Mission: Spotlight“. Marsrover.nasa.gov [á vefnum]. NASA. [skoðað 14-08-2012].
  10. Nadine G. Barlow. Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere. Bindi 8. Cambridge University Press, 2008, bls. 21, ritröð: Cambridge planetary science. ISBN 0-521-85226-9.
  11. 11,0 11,1 11,2 Upplýsingar um Mars á stjörnufræðivefnum
  12. THE MOONS OF MARS: PHOBOS AND DEIMOS eftir Kathy Miles á ensku
  13. 13,0 13,1 Geological History:Moons of Mars eftir Scott Ellis á ensku
  14. Vísindavefurinn:Hvað heita tungl Mars?

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu


Sólkerfið
Sólin | Merkúríus | Venus | Jörðin (Tunglið) | Mars | Smástirnabeltið
Júpíter | Satúrnus | Úranus | Neptúnus | Plútó | Kuiper-beltið | Oort-skýið
Sjá einnig stjarnfræðileg fyrirbæri, og fyrirbæri í sólkerfinu, eftir radíus og massa