Mars (reikistjarna)

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mars Stjörnufræðimerki Mars
Litmynd af Mars, brúnrauður hnöttur með dökkum og ljósum skellum
Tölvugerð mynd af Mars sem sett er saman úr myndefni frá Mars Global Surveyor frá árunum 1999 til 2004. Á myndinni sést hvít ísþekjan á norðurheimskautinu en önnur ljós svæði á myndinni stafa af hrímmóðu í kringum hæstu fjöll Mars, þar á meðal Olympus Mons. Dekkri svæðin hægra megin á myndinni eru svæði með þynnri eða engu jarðvegslagi.
Einkenni sporbaugs[2]
Viðmiðunartími J2000
Sólnánd

206.669.000 km

1,381497 AU
Sólfirrð

249.209.300 km

1,665861 AU
Hálfur langás

227.939.100 km

1,523679 AU
Miðskekkja 0,093 315
Umferðartími

686,971 s
1,8808 ár

668,5991 sólir
Sólbundinn umferðartími

779,96 s

2,135 ár
Meðal sporbrautarhraði 24,077 km/s
Meðalbrautarhorn 19,3564°
Brautarhalli 1,850° miðað við sólbaug
5,65° miðað við miðbaug sólar
1,67° miðað við fastasléttu[1]
Rishnútslengd 49,562°
Stöðuhorn nándar 286,537°
Tungl 2
Eðliseinkenni
Miðbaugsgeisli

3.396,2 ± 0,1 km [3]

0,533 jörð
Heimskautageisli

3.376,2 ± 0,1 km [3]

0,531 jörð
Pólfletja 0,00589 ± 0,00015
Flatarmál yfirborðs

144.798.500 km2

0,284 jörð
Rúmmál

1,6318 1011 km3[4]

0,151 jörð
Massi

6,4185 1023 kg[4]

0,107 Earths
Þéttleiki 3,9335 ± 0,0004[4] g/cm³
Þyngdarafl við miðbaug

3,711 m/s²[4]

0,376 g
Lausnarhraði 5,027 km/s
Snúningshraði við miðbaug 868,22 km/k
Möndulhalli 25,19°
Stjörnulengd norðurpóls 317,68143°
Stjörnubreidd norðurpóls 52,88650°
Endurskinshlutfall 0,170 [5]
Yfirborðshiti lægsti meðal hæsti
Kelvin 130 K 210 K[7] 308 K
Celsius −143 °C[8] -63 °C 35 °C[9]
Sýndarbirta +1,6 to −3,0[6]
Sýndarþvermál 3,5–25,1"[7]
Lofthjúpur[7][10]
Loftþrýstingur við yfirborð 0,636 (0,4–0,87) kPa
Samsetning
Sjá aðgreiningarsíðuna fyrir yfirlit yfir aðrar merkingar „Mars“

Mars (sem áður fyrr var stundum nefnd Þrekstjarna) er fjórða reikistjarnan frá sólu talið og sú ysta af innri reikistjörnunum. Mars er nefndur eftir rómverska stríðsguðinum, sökum hins rauða litar sem prýðir yfirborðið, en hann er til kominn vegna járnríks bergs og ryks sem hefur oxast („ryðgað“). Vegna hins rauða litar er hún einnig oft kölluð „Rauða plánetan“. Yfirborð Mars einkennist af stórum gljúfrum og stórum eldfjöllum.

Í kínveskri, japanskri, kóreskri og víetnamskri menningu er hún kölluð Eldstjarnan, byggt á frumefnunum fimm.

Tvö tungl, Fóbos og Deimos eru á sporbraut um hana, en þau eru bæði smágerð og hafa einkennilega lögun, Fóbos er stærri en Deimos, en sporbaugur hans er mun styttri – þau eru líklega loftsteinar sem voru fangaðir í þyngdarafli Mars.

Vatn á Mars[breyta]

Kenningar eru um að vatn sé að finna á Mars en það er allavega ekki í fljótandi formi - vegna lágs loftþrýstings er suðumark vatns 0° á selsíus svo að það myndi gufa upp um leið og það kæmi upp á yfirborðið. Fram hafa komið kenningar um að hugsanlega sé ís að finna undir yfirborðinu eða í gígum við pólana þar sem aldrei skín sól. Rannsóknir gefa til kynna að það sé um 0,03% af vatni að meðaltali í andrúmsloftinu á mars.

Koltvíoxíð á Mars[breyta]

Það er rúmlega fimm sinnum meira af Koltvíoxíð í andrúmsloftinu á mars en á Jörðinni. Yfir 95% lofthúpsinns á mars er Koltvíoxíð á móti er aðeins um 0,035% af Koltvíoxíð í adrúmsloftinu á jörðinni. Koltvíoxíð er byggingarefni planta, sem plöntunrar breyta í súrefni og kolvetni. Það er auðvelt að vinna súrefni sem við öndum að okkur og mat sem við borðum eða eldsneyti á vélarnar okkar úr Koltvíoxíð með notkun ljóstilífunar plantna.

Tungl[breyta]

Sjá aðalgrein um tungl Mars.

Mars hefur tvö tungl, Fóbos og Deimos, sem eru bæði lítil[11] og óreglulega löguð[12] og alls ekki ósvipuð þeim aragrúa smástirna sem er að finna á milli Mars og Júpíters.[13] Eins og tungl Jarðarinnar snúa tungl Mars ávallt sömu hlið að Mars.[14][11] Mikið af þeim upplýsingum sem til eru um tunglin eru komnar af geimferðaáætlunum Mariner og Viking í umsjá Geimferðastofnunar Bandaríkjanna auk Fóbos geimferðaáætlunar Geimferðastofnunar Sovétríkjanna.[13]

Einkennandi er að tunglin tvö snúast hvort í sína áttina um Mars, Deimos frá austri til vesturs en Fóbos frá austri og sest í vestri.[11]

Eldvirkni[breyta]

Eldfjöll á Mars eru stærri en þau sem finnast á jörðinni vegna þess að ekkert landrek er á Mars og þess vegna verða ekki fleiri eldfjöll til, heldur stækka þau sem eru þar nú þegar. Olympus Mons er stærsta eldfjallið sem menn vita um, en það þekur landsvæði á stærð við Ísland og er um 27 km á hæð. Mesti hæðarmunur á Jörðu er á Everestfjalli og dýpstu úthafsgjám er til samanburðar tæpir 20 kílómetrar.

Tilvísanir[breyta]

  1. „The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter“. 3. apríl 2009.
  2. Donald K. Yeomans: „HORIZONS Web-Interface for Mars (Major Body=499)“. JPL Horizons On-Line Ephemeris System, 13. júlí 2006.
  3. 3,0 3,1 P. Kenneth Seidelmann, B. A. Archinal, M. F. A’hearn, A. Conrad, G. J. Consolmagno, D. Hestroffer, J. L. Hilton, G. A. Krasinsky, G. Neumann, J. Oberst, P. Stooke, E. F. Tedesco, D. J. Tholen, P. C. Thomas, I. P. Williams. „Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements“. Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy. 98 (3), bls. 155-180, júlí 2007. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Katharina Lodders, Bruce Fegley. The planetary scientist's companion. Oxford University Press US, 1998, bls. 190. ISBN 0-19-511694-1.
  5. Tilvísunar villa: Villa í <ref> tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið MallamaMars
  6. Mallama, A.. „Planetary magnitudes“. Sky and Telescope. 121(1), bls. 51–56, 2011. 
  7. 7,0 7,1 7,2 David R. Williams: „Mars Fact Sheet“. National Space Science Data Center [á vefnum]. NASA, 1. september 2004.
  8. „What is the typical temperature on Mars?“. Astronomycafe.net [á vefnum]. [skoðað 14-08-2012].
  9. „Mars Exploration Rover Mission: Spotlight“. Marsrover.nasa.gov [á vefnum]. NASA. [skoðað 14-08-2012].
  10. Nadine G. Barlow. Mars: an introduction to its interior, surface and atmosphere. Bindi 8. Cambridge University Press, 2008, bls. 21, ritröð: Cambridge planetary science. ISBN 0-521-85226-9.
  11. 11,0 11,1 11,2 Upplýsingar um Mars á stjörnufræðivefnum
  12. THE MOONS OF MARS: PHOBOS AND DEIMOS eftir Kathy Miles á ensku
  13. 13,0 13,1 Geological History:Moons of Mars eftir Scott Ellis á ensku
  14. Vísindavefurinn:Hvað heita tungl Mars?

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu


Sólkerfið
Sólin | Merkúríus | Venus | Jörðin (Tunglið) | Mars | Smástirnabeltið
Júpíter | Satúrnus | Úranus | Neptúnus | Plútó | Kuiper-beltið | Oort-skýið
Sjá einnig stjarnfræðileg fyrirbæri, og fyrirbæri í sólkerfinu, eftir radíus og massa