Jafnaðarstefna á Íslandi
 |
Heimildir skortir fyrir staðhæfingum í þessari grein. Ef þú vilt bæta við heimild vinsamlegast bættu þeim við undir nýrri fyrirsögn („Heimildir“) eða skildu eftir athugasemd á spjallsíðunni. |
Jafnaðarstefna á Íslandi er stjórnmálastefna sem hefur verið til staðar á Íslandi frá upphafi 20. aldar. Hún hefur tekið ýmsum breytingum í gegnum tíðina en hefur ætíð einkennst af baráttu fyrir jafnrétti, félagslegu réttlæti og bættum kjörum verkafólks. Jafnaðarstefnan á Íslandi hefur verið mótuð af bæði innlendum og erlendum áhrifum og hafa ýmsir stjórnmálamenn, rithöfundar og fræðimenn sett mark sitt á þróun hennar. Í dag þegar talað er um jafnaðarstefnu á Íslandi er nær alltaf átt við frjálslynda lýðræðisjafnaðarstefnu.
Saga
[breyta | breyta frumkóða]Þorsteinn Erlingsson skáld er talinn vera einn af fyrstu yfirlýstu jafnaðarmönnunum á Íslandi. Hann lést árið 1914 og Jón Trausti rithöfundur spáði því að jafnaðarstefnan myndi sennilega fara í gröfina með honum. Sú spá reyndist röng, þar sem stefnan átti eftir að dafna og vaxa á Íslandi.
Ólafur Friðriksson, sem hafði kynnst jafnaðarhugmyndum í Kaupmannahöfn, kynnti þær á Íslandi eftir að hann snéri heim. Hann var lengi ritstjóri Alþýðublaðsins og í forystu hinna róttækari manna Alþýðuflokksins. Hann skrifaði greinina „Jafnaðarstefnan“ sem birtist í tímaritinu Eimreiðinni árið 1926.
Rithöfundarnir Þórbergur Þórðarson og Halldór Kiljan Laxness áttu stóran þátt í að kynna jafnaðarstefnuna fyrir almenningi með bókum sínum. Þórbergur skrifaði Bréf til Láru (1924) og Laxness Alþýðubókina (1929), sem hann færði sérstaklega jafnaðarmönnum á Íslandi að gjöf. Bæði verkin höfðu mikil áhrif og snéru fleiri einstaklingum til jafnaðarstefnu en nokkrir stjórnmálamenn eða blaðamenn á þeim tíma.
Eftir klofning Alþýðuflokksins árið 1930 tóku kommúnistar að sér að kynna hugsjónir sínar með fræðilegum hætti af meiri krafti en lýðræðisjafnaðarmenn. Eftir það tók smám saman að skapast sú venja að nota orðið „jafnaðarstefna“ um lýðræðisjafnaðarstefnu en „félagshyggja“ um sósíalisma í víðtækara samhengi.
Gylfi Þ. Gíslason var einn ötulasti fræðimaður lýðræðisjafnaðarstefnunnar á Íslandi. Hann skrifaði m.a. bækurnar Jafnaðarstefnan (1949 og í endurskoðaðri útgáfu 1977), þar sem hann setti fram sjónarmið jafnaðarmanna. Á móti kom að Brynjólfur Bjarnason skrifaði mikið um sameignarstefnu í anda hugmynda Marx og Leníns.
Þegar talað er um jafnaðarstefnu á Íslandi í byrjun 21. aldar er nær alltaf átt við frjálslynda lýðræðisjafnaðarstefnu, sem hefur fyrir löngu sagt skilið við kenningar Marx. Íslenskir jafnaðarmenn horfa sérstaklega til hugmynda bandaríska heimspekingsins John Rawls. Í bók sinni A Theory of Justice (1971) setti hann fram hugmyndir um réttláta skipan mála, þar sem reynt væri að búa svo í haginn fyrir lítilmagnann sem auðið væri án þess að skerða frelsi annarra.
