Fara í innihald

Ráðuneyti Björns Þórðarsonar

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Talið frá vinstri: Björn Ólafsson, Björn Þórðarson, forseti Íslands Sveinn Björnsson, Vilhjálmur Þór, Einar Arnórsson, Jóhann Sæmundsson vantar á myndina.

Ráðuneyti Björns Þórðarsonar, sem jafnan var nefnt Utanþingsstjórnin, var íslensk ríkisstjórn sem sat frá 16. desember 1942 til 21. október 1944. Við myndun hennar var brotið blað í íslenskri stjórnmálasögu, þar sem enginn þeirra ráðherra sem skipaðir voru sat á Alþingi, og var hún því eina utanþingsstjórnin í sögu Íslands. Andstæðingar hennar kölluðu hana stundum Coca-Cola-stjórnina.[1]). Stjórnin hlaut viðurnefnið vegna þess að tveir ráðherrar hennar, Björn Ólafsson og Vilhjálmur Þór, voru hluthafar í Vífilfelli, sem hafði einkaleyfi á innflutningi á gosdrykknum Coca-Cola. Þá var Vilhjálmur Þór jafnframt meðal forsvarsmanna Sambands íslenskra samvinnufélaga, sem fékk umboð til olíusölu og lagði þannig grunn að starfsemi Olíufélagsins hf

Efnahagslegt og pólitískt ástand 1941–1942

[breyta | breyta frumkóða]

Á árunum 1941–1942, fyrstu árum síðari heimsstyrjaldarinnar, stóð íslenskt samfélag frammi fyrir alvarlegum efnahagslegum vanda vegna stríðsástandsins. Verðbólga jókst hratt vegna mikils innstreymis gjaldeyris frá Bandamönnum, en á sama tíma var verulegur skortur á innfluttum vörum.[2]

Til að bregðast við þessu gerðu stjórnvöld ráðstafanir, m.a. pundabindingu í janúar 1941 og gjaldeyrisvarasjóð 27. júní 1941; hámark innstæðna í pundabindingu náði 11 milljónum króna í febrúar 1942 og var þá um 5% af útflutningi ársins.[3]

Árið 1942 náði þenslan hámarki. Laun hækkuðu ört og sjálfvirkar dýrtíðaruppbætur ýttu undir vítahring verðs og kauphækkana. Í janúar 1942 voru sett bráðabirgðalög um gerðardóm til að frysta laun og verð, var síðar endursamið um þau þar sem þau voru einskorðuð við verðlagsmál. [4]

Pólitískt ósætti og stjórnarkreppa 1942

[breyta | breyta frumkóða]
Christian X - Peter Elfelt

Ágreiningur um kjördæmaskipan hafði farið vaxandi um hríð og náði hámarki árið 1942. Þá samþykkti minnihlutastjórn Ólafs Thors breytingar á skipaninni með stuðningi Alþýðuflokks og Sósíalistaflokks. Breytingarnar veiktu stöðu Framsóknarflokksins verulega og urðu kveikjan að varanlegum ríg milli Ólafs Thors og Hermanns Jónassonar.

Samhliða þessu þyngdu deilur um lögskilnað eða hraðskilnað róðurinn. Kjarni þeirrar deilu var hvort slíta ætti konungssambandi tafarlaust eða láta 25 ára frestinn, sem kveðið var á um í sambandssáttmálanum frá 1918, renna út. Fyrrnefndi kosturinn var nefndur hraðskilnaður en sá síðarnefndi lögskilnaður. Talsmenn hraðskilnaðar óttuðust að áframhaldandi tengsl við Kristján X, konung Danmerkur, sem þá sat í hernumdu landi, gætu dregið Ísland undir áhrifavald nasista að stríði loknu.

Bandaríkin og Bretland lögðu sitt af mörkum til að leysa deiluna með því að lofa bæði hervernd og viðurkenningu á íslensku lýðveldi, svo fremi sem Íslendingar færu lögskilnaðarleiðina. Sjónarmið stjórnmálaflokkanna voru þó ólík. Sósíalistar vildu hraðskilnað en innan Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks voru skiptar skoðanir á málinu. Alþýðuflokkurinn studdi hins vegar lögskilnað og taldi jafnvel rétt að bíða lengur með stofnun lýðveldisins.[5]  

Í þessu andrúmslofti var nær útilokað að mynda meirihlutastjórn. Mikið vantraust ríkti milli forystumanna flokkanna og samstarf þeirra á milli, einkum milli Alþýðuflokks og Sósíalistaflokks, var afar ólíklegt.[6]

Myndun Utanþingsstjórnar í desember 1942

[breyta | breyta frumkóða]
Björn Þórðarson árið 1942.

Þáverandi ríkisstjóri Sveinn Björnsson skipaði utanþingsstjórn 16. desember 1942 sem bráðabirgðalausn, þar til „almennileg" stjórnarmyndun tækist. Þetta var einsdæmi í íslenskri stjórnmálasögu. Í stjórninni sátu Björn Þórðarson sem forsætisráðherra, Vilhjálmur Þór sem utanríkis- og atvinnumálaráðherra, Björn Ólafsson sem fjármálaráðherra, Einar Arnórsson sem dóms- og menntamálaráðherra og Jóhann Sæmundsson sem félagsmálaráðherra.[7]

Aðgerðir 1942–1943

[breyta | breyta frumkóða]

Hinn 19. desember 1942 fékk stjórnin samþykkt lög um tímabundna verðstöðvun til að stöðva skyndilegar verðhækkanir og hemja víxlverkun launa og verðlags.

Í apríl 1943 voru samþykkt lög um dýrtíðarráðstafanir, svo sem niðurgreiðslur og skattalegar aðgerðir. Á sama tíma var Viðskiptaráð stofnað til að samræma innflutning, gjaldeyrismál og verðlagningu. Jafnframt var embætti verðlagsstjóra stofnað og staða Landsbankans styrkt í gjaldeyrismálum.

Með þessum aðgerðum þróaðist haftakerfið frá einföldum höftum yfir í skipulagða stjórnun viðskipta sem sérsniðin var að stríðsaðstæðum. Lögin voru upphaflega hugsuð sem tímabundin neyðarráðstöfun, sem miðaðist við lok styrjaldarinnar.[8]

Utanríkismál (1942–1944)

[breyta | breyta frumkóða]
Bandarískir hermenn við æfingar á Sandskeiði í júní 1943.

Utanþingsstjórnin tók við völdum á þeim tíma sem Ísland var formlega hlutlaust, en í reynd orðið nátengt Bandamönnum vegna herverndar og herstöðva Breta og síðar Bandaríkjamanna. Stjórnin hélt fast við hina formlegu hlutleysislínu, sem byggðist á sambandslögunum frá 1918 og norrænu hlutleysisyfirlýsingunni frá 1938, en stundaði jafnframt markvisst samstarf við Bandamenn til að tryggja öryggi, siglingar og viðskipti.[9]

Eftir að Bandaríkin urðu stríðsaðili í desember 1941 færðist framkvæmd herverndarinnar í hendur Bandaríkjamanna. Utanþingsstjórnin leitaði svara árið 1943 um hvers vegna breskt herlið væri enn í landinu. Hún fékk það svar að samningsgrundvöllurinn hefði í reynd breyst eftir að Bandaríkin gengu í stríð og að líta bæri á breskar sveitir sem hluta af varnarliði Bandamanna. Stjórnin mótmælti ekki þessari túlkun en minnti á samráðsákvæði gagnvart íslenskum stjórnvöldum.

Meginstefna utanþingsstjórnarinnar var svokallað raunsætt eða takmarkað hlutleysi; að viðhalda formlegu hlutleysi á pappír en eiga í nánu samstarfi við Bandamenn, þ.e. Bretland og Bandaríkin, um landvarnir, siglingar og viðskipti til að verja lífshagsmuni þjóðarinnar.[10]  Þessi lína var jafnframt mótuð af innlendri pólitík og þjóðernishyggju og ótta við viðbrögð Þjóðverja gegn Íslendingum á meginlandinu og á hafinu.

Aðkoma Íslands að alþjóðakerfinu á valdatíma stjórnarinnar

[breyta | breyta frumkóða]

Á valdatíma utanþingsstjórnarinnar varð Ísland samstarfsþjóð (e. associated nation) í kerfi Sameinuðu þjóðanna og tók þátt í undirstofnunum og ráðstefnum , þótt það lýsti hvorki yfir stríði né væri formlegur stríðsaðili. Þetta tryggði að Ísland einangraðist ekki í alþjóðakerfinu og lagði grunn að síðari formlegri aðild.

Utanþingsstjórnin hafnaði beinni stríðsyfirlýsingu gegn Þýskalandi og hélt áfram að vísa í „ævarandi hlutleysi“ þrátt fyrir að Ísland væri í reynd hliðhollt Bandamönnum. Sú afstaða viðhélt formlegri stöðu Íslands sem hlutlauss ríkis út valdatímann.[11]

Nýsköpunaráform Einars og og lýðveldisárið 1944

[breyta | breyta frumkóða]
Fyrsti nýsköpunartogarinn Ingólfur Arnarsson siglir inn í höfnina í Reykjavík 16. febrúar 1947.

Sumarið 1944 vildi meirihluti Alþingis leysa utanþingsstjórnina frá völdum og mynda þingbundna stjórn.[12] Á sama tíma lauk aðdraganda lýðveldisstofnunar, sem utanþingsstjórnin hafði umsjón með á framkvæmdastigi.[13]

Einar Olgeirsson kynnti forystumönnum Sjálfstæðisflokks hugmyndir um nýsköpun íslensks atvinnulífs: að nýta um 580 milljónir króna í erlendum inneignum til kaupa á skipum, verksmiðjum og tækjum.

Í september 1944 lagði utanþingsstjórnin fram frumvarp um kaupgjaldslækkun og „lagði líf sitt við“ framgang þess. Hinn 11. september flutti Einar Olgeirsson nýsköpunarræðuna í útvarpi. Hún vakti harða gagnrýni, sérstaklega í Alþýðublaðinu, sem Einar svaraði með grein í Þjóðviljanum hinn 20. september.[14]

Fall utanþingsstjórnar og stjórnarmyndun í október 1944

[breyta | breyta frumkóða]

Stjórnin fékk ekki stuðning við kaupgjaldsfrumvarpið og sagði í kjölfarið af sér. Skipan nýrrar ríkisstjórnar var falin tólf manna nefnd. Vegna ágreinings við sósíalista dró Framsóknarflokkurinn sig út úr stjórnarmyndunarviðræðunum hinn 3. október.

Til að myndun nýsköpunarstjórnarinnar gæti orðið að veruleika þurfti stuðning Alþýðuflokksins. Innan flokksins var deilt um þátttöku en miðstjórn samþykkti hana loks með naumum meirihluta.[15]  Hinn 21. október 1944 tók nýja stjórnin við, önnur ríkisstjórn Ólafs Thors, og með því lauk valdatíma utanþingsstjórnarinnar.[16]

Ráðherrar

[breyta | breyta frumkóða]
  • Björn Þórðarson, forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra og kirkjumálaráðherra og (frá 19.04.1943) félagsmálaráðherra og (frá 21.09.1944) dómsmálaráðherra og menntamálaráðherra.
  • Vilhjálmur Þór, utanríkisráðherra og atvinnumálaráðherra
  • Björn Ólafsson, fjármálaráðherra
  • Einar Arnórsson, (til 21.09.1944) dómsmálaráðherra og menntamálaráðherra
  • Jóhann Sæmundsson, (frá 22.12.1942 til 19.04.1943) félagsmálaráðherra

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ „Útvarpsumræðurnar og dýrtíðarmálið,“ Þjóðviljinn, bls. 9. Sótt 25. mars 2026 af https://timarit.is/page/2742266#page/n2/mode/2up.
  2. ↑ Guðmundur Magnússon, „Frá honum er engi saga gerð.” Skrifhús, 19. október 2023, https://www.skrifhus.is/greinar/bjornthordarson
  3. ↑ Bjarni Bragi Jónsson (2002). Frá kreppu til Viðreisnar – „Hafta- og styrkjakerfi á Íslandi“. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 166–167.
  4. ↑ Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Reykjavík: Sögufélag. bls. 235–238.
  5. ↑ Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Reykjavík: Sögufélag. bls. 231–243.
  6. ↑ Matthías Johannessen. (1982). Ólafur Thors: Ævi og störf. bindi, 1. Reykjavík: Almenna Bókafélagið. bls. 398–399.
  7. ↑ Helgi Skúli Kjartansson (2010). Ísland á 20. öld. Reykjavík: Sögufélag. bls. 242, 247.
  8. ↑ Bjarni Bragi Jónsson (2002). Frá kreppu til Viðreisnar – „Hafta- og styrkjakerfi á Íslandi“. Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 170–172.
  9. ↑ Þór Whitehead (2006). „Hlutleysi Íslands á hverfanda hveli 1918–1945“. Saga. 44 (1): 45-46 einnig 24-26 um forsendur hlutleysis.
  10. ↑ Þór Whitehead (2006). „Hlutleysi Íslands á hverfanda hveli 1918–1945“. Saga. 44 (1): 32, 36, 45–46.
  11. ↑ Þór Whitehead (2006). „Hlutleysi Íslands á hverfanda hveli 1918–1945“. Saga. 44 (1): 45–47.
  12. ↑ Einar Olgeirsson (1980). Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar. Reykjavík: Mál og Menning. bls. 163.
  13. ↑ Guðmundur Magnússon, „Frá honum er engi saga gerð.” Skrifhús, 19. október 2023, https://www.skrifhus.is/greinar/bjornthordarson
  14. ↑ Einar Olgeirsson (1980). Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar. Reykjavík: Mál og Menning. bls. 163–165.
  15. ↑ Einar Olgeirsson (1980). Ísland í skugga heimsvaldastefnunnar. Reykjavík: Mál og Menning. bls. 165–169.
  16. ↑ Matthías Johannessen. (1982). Ólafur Thors: Ævi og störf. bindi, 1. Reykjavík: Almenna Bókafélagið. bls. 399–400.
  Þessi stjórnmálagrein sem tengist Íslandi er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Ráðuneyti_Björns_Þórðarsonar&oldid=1960388“