Efnatákn

Efnatákn frumefnanna eru skammstafanir sem notaðar eru til að einfalda framsetningu ritaðra efnaformúla. Þessar skammstafanir eru ákveðnar af Alþjóðasamtökum um fræðilega og hagnýta efnafræði (enska: International Union of Pure and Applied Chemistry, skammstafað IUPAC). Efnatáknin eru ýmist einn eða tveir bókstafir úr latneska stafrófinu.

Núverandi kerfi efnatákna var búið til af Jöns Jakob Berzelius árið 1816. Áður höfðu efnafræðingar notast við myndtákn sem sum hver höfðu verið notuð frá miðöldum í alkemíu. Dæmi um slíkt er táknið fyrir plánetuna Merkúr ☿ sem var tákn fyrir kvikasilfur.

Alþjóðleg heiti margra frumefna eru fengin úr latínu eða grísku. Stundum er það vegna þess að efnið sem um ræðir var þekkt frá klassískri fornöld, en seinni tíma nöfn fylgja sömu formúlu. Þannig er efnatáknið fyrir blý, Pb, stytting á latneska orðinu yfir blý: plumbum; Hg er stytting á gríska orðinu yfir kvikasilfur, hydrargyros; og He er stytting á helium sem er nýlatneskt heiti fyrir helín, en það frumefni var uppgötvað á síðari hluta 19. aldar. Ein undantekning er frá þeirri reglu að nota stafi úr latneska stafrófinu; efnatáknið fyrir volfram, W, er dregið af þýska orðinu wolfram, frá wolf rahm „úlfarjómi“.

Þegar ný frumefni eru búin til á tilraunastofu fá þau þriggja stafa tímabundið efnatákn. Þannig fékk frumefnið hassín í fyrstu efnatáknið Uno, sem var stytting á unniloctium og var opinbert efnatákn efnisins frá 1979 til 1996 þegar það fékk efnatáknið Hs.

Viðurkennd efnatákn

Listi yfir frumefni
Z	Efnatákn	Nafn	Uppruni nafns
1	H	Vetni	Gríska hydro- og -gen sem merkir „vatnsmyndari“.
2	He	Helín	Gríska hḗlios „sólin“.
3	Li	Litín	Gríska líþos „steinn“.
4	Be	Beryllín	Berýl er steind sem dregur nafn sitt af Belur á Suður-Indlandi.
5	B	Bór	Bórax, steind sem dregur nafn sitt af arabíska orðinu بورق bawraq.
6	C	Kolefni	Latína carbo „kol“.
7	N	Köfnunarefni	Gríska nítron og -gen sem merkir „saltpéturmyndari“.
8	O	Súrefni	Gríska oxy- og -gen sem merkir „sýrumyndari“.
9	F	Flúor	Latína fluere „að flæða“.
10	Ne	Neon	Gríska néon „nýr“.
11	Na	Natrín	Nýlatína natrium, úr þýsku natron.
12	Mg	Magnesín	Magnesía er hérað í Grikklandi.
13	Al	Ál	Latína alumen „beiskt salt“, „álún“.
14	Si	Kísill	Latína silex „hrafntinna“.
15	P	Fosfór	Gríska fōsfóros „ljósberi“.
16	S	Brennisteinn	Latína sulphur „brennisteinn“.
17	Cl	Klór	Gríska chlōrós „grængulur“.
18	Ar	Argon	Gríska argós „óvirkur“.
19	K	Kalín	Arabíska al-qalyah „plöntuaska“.
20	Ca	Kalsín	Latína calx kalk.
21	Sc	Skandín	Latína Scandia „Skandinavía“.
22	Ti	Títan	Títanar voru synir jarðargyðjunnar í grískri goðafræði.
23	V	Vanadín	Norræna Vanadís er eitt af nöfnum Freyju.
24	Cr	Króm	Gríska chróma „litur“.
25	Mn	Mangan	Úr latínu magnesia negra, sbr. Magnesín.
26	Fe	Járn	Latína ferrum „járn“.
27	Co	Kóbalt	Þýska Kobold, hrekkjóttur dvergur í þýskri þjóðtrú.
28	Ni	Nikkel	Þýska Nickel, hrekkjóttur álfur í þýskri þjóðtrú.
29	Cu	Kopar	Latína cuprum, úr grísku Κύπρος Kýpros „Kýpur“.
30	Zn	Sink	Líklega úr þýsku Zinke „fleinn“, „tönn“, þótt sumir hafi stungið upp á persneska orðinu سنگ sang „steinn“.
31	Ga	Gallín	Latína Gallia „Gallía“.
32	Ge	German	Latína Germania „Germanía“.
33	As	Arsen	Gríska ἀρσενικόν arsenikón „gult arsenik“ frá fornírönsku tökuorði *zarniya-ka „gylltur“.
34	Se	Selen	Gríska σελήνη selḗnē „tunglið“.
35	Br	Bróm	Gríska βρῶμος brômos „óþefur“.
36	Kr	Krypton	Gríska κρυπτός kryptós „dulinn“.
37	Rb	Rúbidín	Latína rubidus „djúprauður“.
38	Sr	Strontín	Strontian, þorp í Skotlandi.
39	Y	Yttrín	Ytterby, þorp í Svíþjóð.
40	Zr	Sirkon	Steindin sirkon.
41	Nb	Níóbín	Níóbe, dóttir Tantalusar í grískri goðafræði.
42	Mo	Mólýbden	Gríska μολύβδαινα molýbdaina „blýstykki“, frá μόλυβδος mólybdos „blý“.
43	Tc	Teknetín	Gríska τεχνητός tekhnētós „tilbúinn“.
44	Ru	Rúten	Nýlatína Rútenía „Rússland“.
45	Rh	Ródín	Gríska ῥοδόεις hrodóeis „rósrauður“, frá ῥόδον hródon „rós“.
46	Pd	Palladín	Loftsteinninn Pallas sem á þeim tíma var talinn vera reikistjarna.
47	Ag	Silfur	Latína argentum.
48	Cd	Kadmín	Nýlatína cadmia, eftir Kadmosi konungi.
49	In	Indín	Latína indicum „indigó“.
50	Sn	Tin	Latína stannum.
51	Sb	Antimon	Latína stibium „stibnít“.
52	Te	Tellúr	Latína tellus „jörð“.
53	I	Joð	Gríska ἰοειδής ioeidḗs „fjóla“.
54	Xe	Xenon	Gríska ξένον xénon, hvorugkynsmynd ξένος xénos „framandi“.
55	Cs	Sesín	Latína caesius „himinblár“.
56	Ba	Barín	Gríska βαρύς barýs „þungur“.
57	La	Lantan	Gríska λᾰνθᾰ́νειν lantþánein „falinn“.
58	Ce	Serín	Dvergreikistjarnan Seres, sem á þeim tíma var álitin reikistjarna.
59	Pr	Praseódým	Gríska πράσιος prásios + δίδυμος dídymos „grænn tvíburi“.
60	Nd	Neódým	Gríska νέος néos + δίδυμος dídymos „nýr tvíburi“.
61	Pm	Prómetín	Prómeþeifur í grískri goðafræði.
62	Sm	Samarín	Eftir steindinni samarskíti sem aftur heitir eftir rússneska námaforstjóranum Vasilíj Samarskíj-Bykhovets.
63	Eu	Evrópín	Latína Europa „Evrópa“.
64	Gd	Gadólín	Eftir steindinni gadólíníti sem aftur heitir eftir finnska efnafræðingnum Johan Gadolin.
65	Tb	Terbín	Ytterby, þorp í Svíþjóð.
66	Dy	Dysprósín	Gríska δυσπρόσιτος dysprósitos „torsóttur“.
67	Ho	Hólmín	Nýlatína Holmia „Stokkhólmur“.
68	Er	Erbín	Ytterby, þorp í Svíþjóð.
69	Tm	Túlín	Latína Thule óþekktur staður í norðri. Mögulega Ísland.
70	Yb	Ytterbín	Ytterby, þorp í Svíþjóð.
71	Lu	Lútetín	Latína Lutetia „París“.
72	Hf	Hafnín	Nýlatína Hafnia „Kaupmannahöfn“.
73	Ta	Tantal	Tantalos var faðir Níóbe í grískri goðafræði.
74	W	Volfram	Þýska Wolfram eftir steindinni volframít.
75	Re	Renín	Latína Rhenus „Rínarfljót“.
76	Os	Osmín	Gríska ὀσμή osmḗ „lykt“.
77	Ir	Iridín	Gríska regnbogagyðjan Íris.
78	Pt	Platína	Spænska platina „smásilfur“, frá plata „silfur“.
79	Au	Gull	Latína aurum.
80	Hg	Kvikasilfur	Gríska ὑδράργυρος hydrárgyros „silfurvatn“.
81	Tl	Þallín	Gríska θαλλός þallós „nýgræðlingur“.
82	Pb	Blý	Latína plumbum.
83	Bi	Bismút	Þýska Wismut, frá weiß Masse „hvítur massi“.
84	Po	Pólon	Latína Polonia „Pólland“, heimaland Marie Curie.
85	At	Astat	Gríska ἄστατος ástatos „óstöðugur“.
86	Rn	Radon	Radín.
87	Fr	Fransín	Frakkland.
88	Ra	Radín	Úr latínu radius „geisli“.
89	Ac	Aktín	Gríska ἀκτίς aktís „geisli“.
90	Th	Þórín	Þór, norrænn þrumuguð.
91	Pa	Prótaktín	Úr grísku πρῶτος prôtos „fyrir“ + aktín, sem myndast við niðurbrot prótaktíns.
92	U	Úran	Úranus, sjöunda reikistjarna sólkerfisins.
93	Np	Neptúnín	Neptúnus, áttunda reikistjarna sólkerfisins.
94	Pu	Plútóníum	Dvergplánetan Plútó, sem á þeim tíma var álitin níunda reikistjarna sólkerfisins.
95	Am	Ameríkín	Ameríka, þar sem efnið var fyrst búið til.
96	Cm	Kúrín	Pierre Curie og Marie Curie, franskir eðlisfræðingar.
97	Bk	Berkelín	Berkeley í Kaliforníu, þar sem efnið var fyrst búið til.
98	Cf	Kalifornín	Kalifornía, þar sem efnið var fyrst búið til.
99	Es	Einsteinín	Albert Einstein, þýskur eðlisfræðingur.
100	Fm	Fermín	Enrico Fermi, ítalskur eðlisfræðingur.
101	Md	Mendelevín	Dmítríj Mendelejev, rússneskur efnafræðingur.
102	No	Nóbelín	Alfred Nobel, sænskur efnafræðingur.
103	Lr	Lárensín	Ernest O. Lawrence, bandarískur eðlisfræðingur.
104	Rf	Rutherfordín	Ernest Rutherford, nýsjálenskur efnafræðingur.
105	Db	Dubnín	Dubna, Rússlandi, þar sem Joint Institute for Nuclear Research er staðsett.
106	Sg	Seborgín	Glenn T. Seaborg, bandarískur eðlisfræðingur.
107	Bh	Bórín	Niels Bohr, danskur eðlisfræðingur
108	Hs	Hassín	Nýlatneska heitið Hassia, yfir Hesse (fylki í Þýskalandi).
109	Mt	Meitnerín	Lise Meitner, austurrískur eðlisfræðingur.
110	Ds	Darmstadtín	Darmstadt í Þýskalandi, þar sem efnið var fyrst búið til.
111	Rg	Röntgenín	Wilhelm Conrad Röntgen, þýskur eðlisfræðingur.
112	Cn	Kópernikín	Nikulás Kópernikus, pólskur stjörnufræðingur.
113	Nh	Nihonín	日本 Nihon er heiti yfir Japan þar sem efnið var fyrst búið til.
114	Fl	Flerovín	Flerov Laboratory of Nuclear Reactions, er hluti af Joint Institute for Nuclear Research, þar sem efnið var fyrst búið til. Rannsóknarstofan er nefnd eftir rússneska eðlisfræðingnum Georgíj Fljerov.
115	Mc	Moskóvín	Moskvuhérað, Rússlandi, þar sem efnið var fyrst búið til.
116	Lv	Livermorín	Lawrence Livermore National Laboratory í Livermore (Kaliforníu), sem bjó til efnið í samstarfi við Joint Institute for Nuclear Research.
117	Ts	Tennessín	Tennessee í Bandaríkjunum.
118	Og	Oganesson	Júríj Oganessian, rússneskur eðlisfræðingur.