Alberta (fylki)

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Alberta
Fáni Alberta Skjaldarmerki Alberta
(Fáni Alberta) (Skjaldarmerki Alberta)
Kjörorð: Fortis et Liber (Öflug og frjáls)
Kort af Alberta
Önnur kanadísk fylki og yfirráðasvæði
Höfuðborg Edmonton
Stærsta borgin Calgary
Fylkisstjóri Norman Kwong
Forsætisráðherra Rachel Notley (New democratic party)
Svæði 661.848 km² (6. Sæti)
 - Land 642.317 km²
 - Vatn 19.531 km² (2,95%)
Fólksfjöldi (2014)
 - Fólksfjöldi 4,145,992 (4. Sæti)
 - Þéttleiki byggðar 4,63 /km² (6. Sæti)
Aðild í ríkjabandalagið
 - Dagsetning September 1, 1905 (skipting frá Northwest Territories)
 - Röð Níunda (fylki)
Tímabelti UTC-7
Skipting á þingi
 - Neðri málstofa 28
 - Öldungadeild 6
Skammstafanir
 - Póstur AB
 - ISO 3166-2 CA-AB
Póstfangsforskeyti T
Vefur www.gov.ab.ca
Borgir og bæir í Alberta.

Alberta er eitt af fylkjum Kanada. Það er nefnt í höfuðið á prinsessu Louise Caroline Alberta (1848-1939), fjórðu dóttur Viktoríu Bretadrottningu. Louise prinsessa var einnig eiginkona Sir John Campbell, sem að var yfirlandsstjóri Kanada frá 1878-1883. Alberta er 4. fjölmennasta og 4. stærsta fylki Kanada og var stofnað árið 1905. Fólksfjöldi árið 2014 var rúmar 4 milljónir.

Söguágrip[breyta | breyta frumkóða]

Frumbyggjar hafa verið á svæðinu sem nú er Alberta að minnsta kosti í 8000 ár. Þeir veiddu vísunda á sléttunum þar. Meðal hópa frumbyggja voru Blackfoot, Shoshone, Cree og Chipewyan. Þegar Evrópubúar komu á svæðið sýktust frumbyggjar af bólusótt og varð mannfall af þeim völdum. Meðal frumbyggja voru átök og Blackfoot-frumbyggjar hröktu Shoshone ættbálka suður á bóginn í lok 18. aldar.

Fyrsti Evrópubúinn sem kom til Alberta var líklega skinnakaupmaðurinn og Frakkinn Pierre La Vérendrye sem kom frá Manitoba árið 1730. Um miða öldina voru könnuðir eins og David Thompson og Alexander MacKenzie á svæðinu. MacKenzie nam land fyrstur Evrópubúa við Fort Chipewyan árið 1788. Franskir og breskir skinnakaupmenn áttu í erjum á svæðinu.

Margir bæir og borgir í fylkinu voru stofnaðar fyrst sem verslunarstaðir með vöruna dýraskinn. Hudson-flóafélagið gerði tilkall til svæðisins og taldi það vera hluti af Rupert's Land (einnig Norðvesturhéruðin) þar til það lét svæðið af höndum til Kanadastjórn árið 1868. Stjórnin vann að þvi að gera samninga við frumbyggja svæðisins um notkun lands. Til að koma á stöðugleika á svæðinu stofnuðu stjórnvöld til lögregluliðs (North-West Mounted Police) sem höfðu bækistöðvar í bæjum eins og Fort Macleod, Edmonton og Calgary. Árið 1882 varð svæðið hluti af Norðvesturhéruðunum, kallað District of Alberta.

Í lok 19. aldar voru vísundar ofveiddir á svæðinu af Evrópubúum og kom það niður á frumbyggjum þar sem það var meginfæða þeirra. Í ljósi fækkun vísunda hófu þeir að rækta búfénað, aðallega naut. Bandarískir innflytjendur komu í stórum stíl til að freista gæfunnar í landbúnaði. Einnig komu hópar frá meginlandi Evrópu: Þýskalandi, Úkraínu og Skandinavíu helst.

Þann 1. september árið 1905 varð Alberta að fylki innan Kanada. Ríkistjórnin í Ottawa hafði fyrst um sinn umráð yfir náttúruauðlindum svæðisins.

Bændur komust til valda í stjórnmálum á 3. áratug 20. aldar þar sem óánægja var með viðskipti (lágt hveitiverð); ákvarðanir stjórnvalda og lestarfélaga. Eftir heimstyrjöldina síðari fannst olía og gas í fylkinu og hagur íbúa vænkaðist. Borgirnar Edmonton og Calgary stækkuðu.

Flokkurinn Social Credit Party, stofnaður af predikaranum William Aberhart, réð í Alberta frá 1935 til 1971. Síðan tók við Framsækni- Íhaldsflokkurinn (Progressive Conservative Party) þar til 2015. Nú er Alberta stjórnað af Alberta New Democratic Party með Rachel Notley í fararbroddi.

Samfélag[breyta | breyta frumkóða]

Höfuðborg Alberta er Edmonton. Fjölmennasta borgarsvæði þess, Calgary, er einnig miðdepill efnahags Alberta og er staðsett í suðurhluta fylkisins. Báðar borgir hafa yfir milljón íbúa. Næsta fjölmennasta borg á eftir þeim er Red Deer með tæplega 100 þúsund íbúa. Aðrar borgir sem nefna má eru Lethbridge og Fort McMurray.

81% af íbúum Alberta búa í þéttbýli og 19% í dreifbýli. Calgary-Edmonton gangurinn er þéttbýlasta svæði fylkisins og eitt það þéttbýlasta í allri Kanada.

Landsvæði[breyta | breyta frumkóða]

Alberta á landamæri að Saskatchewan í austri og Bresku Kólumbíu vestri, Norðvesturhéruðin í norðri og bandaríska fylkinu Montana í suðri. Í vesturhluta fylkisins eru Klettafjöll. Þar eru þjóðgarðarnir Jasper, Banff og Waterton Lakes-þjóðgarðurinn. Aðrir þjóðgarðar eru Elk Island-þjóðgarðurinn austur af Edmonton og Wood Buffalo-þjóðgarðurinn í norðurhlutanum.

Hæsta fjallið er Mount Columbia (3,747m). Suður-Alberta er hluti af kanadísku sléttunum. Í norðri eru skógar og vötn. Í suðaustri eru Badlands þar sem landslag er gróðursnautt og skorið giljum. Mikið af risaeðlubeinum hafa fundist þar. Meginlandsloftslag er í Alberta með lítilli úrkomu, hlýjum sumrum og köldum vetrum.

Í Jasper-þjóðgarðinum: Maligne-vatn.
Three sisters við Canmore

Dýralíf og gróður[breyta | breyta frumkóða]

Í fylkinu má finna meðal annars: Sauðnaut, elgi, svart- og brúnbirni, úlfa, klettafjallageit, hjartardýr, múrmeldýr og íkorna. Fuglalíf er fjölbreytt: T.d. skallaernir, haukar, uglur, gæsir, endur, himbrimar, gjóður og krákur.

Miklir skógar eru í Klettafjöllum og í norðurhluta Alberta. Trjátegundir sem þar má finna eru m.a. hvítgreni, blágreni, stafafura, fjallaþinur, degli, balsamösp, elri og hlyntegundir. Reglulega koma upp skógareldar í þjóðgörðunum.

Menning[breyta | breyta frumkóða]

Í Calgary er árlega hátíðin the Stampede þar sem fagnað er sveita- og kúrekamenningu. Í Banff er árlega Banff Mountain Film Festival .

Heimild[breyta | breyta frumkóða]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist

Fyrirmynd greinarinnar var „Alberta“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 9. nóv 2016.


Bæjarsamfélög og héraðsumdæmi í Alberta Flag of Alberta.svg
Bæir: Airdrie | Calgary | Camrose | Cold Lake | Edmonton | Fort Saskatchewan | Grande Prairie | Leduc | Lethbridge | Lloydminster | Medicine Hat | Red Deer | Spruce Grove | St. Albert | Wetaskiwin

Héraðsumdæmi: Acadia | Athabasca | Barrhead | Beaver | Bighorn | Big Lakes | Birch Hills | Bonnyville | Brazeau | Camrose | Cardston | Clear Hills | Clearwater | Cypress | East Peace | Fairview | Flagstaff | Foothills | Forty Mile | Grande Prairie | Greenview | Kananaskis | Kneehill | Lacombe | Lac Ste. Anne | Lakeland | Lamont | Leduc | Lesser Slave Lake | Lethbridge | Mackenzie | Minburn | Mountain View Newell | Northern Lights | Opportunity | Paintearth | Parkland | Peace | Pincher Creek | Ponoka | Provost | Ranchland | Red Deer | Rocky View | Saddle Hills | Smoky Lake | Smoky River | Spirit River | Starland | Stettler | St. Paul | Strathcona | Sturgeon | Taber | Thorhild | Two Hills | Vermilion | Vulcan | Wainwright | Warner | Westlock | Wetaskiwin | Wheatland | Willow Creek | Wood Buffalo | Woodlands | Yellowhead