Eldgosið við Fagradalsfjall 2021

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Eldgos hófst við Fagradalsfjall þann 19. mars 2021 kl. 20:45 í kjölfar jarðskjálftahrinu sem stóð í meira en 3 vikur. Öflugasti skjálftinn var 5.8 stig. Gosið kom úr kvikugangi sem náði frá Keili að Fagradalsfjalli. Kvikan fann sér fyrst leið til yfirborðs í Geldingadölum við austanvert Fagradalsfjall nærri Stóra-Hrúti.[1] Eldgosið hefur einnig verið kallað Geldingadalagos eða Geldingadalsgos þó í raun sé örnefnið Geldingadalir. Eldgosið er flokkað sem dyngjugos en slík gos eru fátíð. Kvikan er frumstæð kemur úr 17-20 kílómetra dýpi. [2] Tegund hraunsins er helluhraun og apalhraun. Fleiri gígar opnuðust á upphafsvikum gossins en þegar á leið einangraðist virknin við einn gíg. Hundruð þúsunda hafa skoðað gosið. Eldgosið jók virkni sína eftir því sem á leið sem er óvanalegt. [3]

Nær 800 ár voru síðan gaus síðast á Reykjanesskaga þegar Reykjaneseldar geysuðu.[4] Og 6000 ár eru síðan gaus í Fagradalsfjalli. Þá rann Beinavörðuhraun.

Þróun[breyta | breyta frumkóða]

Sprunga var metin í byrjun um 200 metrar á lengd þegar þyrla Landhelgisgæslunnar náði fyrstu myndum en síðar 500 metrar. Þann 20. mars mat svo Páll Einarsson sprunguna sem 200 metrar en ofmat var á stærð hennar. Syðri endi tungunnar var nokkra km frá Suðurstrandarvegi. Hrauntungur runnu í suðsuðvestur og vestur í Geldingadali. Geldingadalir eru lokaðir og hraunstreymið varð að fylla dalinn til að komast áleiðis. Upphafi gossins er líkt við Fimmvörðuhálsgosið.[5] Krísuvíkurvegi og Fagradalsvegi var lokað. Degi fyrir gosið var búið að loka Suðurstrandarvegi vegna skemmda sem urðu á veginum í kjölfar jarðskjálftahrinunnar.[6] Mengunarviðvörun var send til Árnessýslu þar sem vindáttin liggur í austur frá gosstaðnum, í átt að Hveragerði.[7]

Nokkurn fjölda fólks dreif að og voru sumir vanbúnir, í slæmu skyggni [8] og þurftu björgunarsveitir að bjarga týndu og hröktu fólki. Sumir fóru fullnálægt gígnum en tilmæli voru um. 21. mars var brekka upp að gígnum lokuð. En Almannavarnir og löggæsla bentu á að hrunið gæti úr gígnum og nýjar sprungur gætu opnast. [9] Varað var við að hættulegt gas gæti safnast saman í lægðum í stilltu veðri.

Fólk gekk frá Svartsengi þar sem Suðurstrandarvegur var lokaður vegna viðgerða sökum skjálftanna. En ákveðið var að stika leið frá Suðurstrandarvegi þar sem það var öruggara og styttri[10]

  • 21. mars: Hraunið var metið 0,15 ferkílómetrar (Magnús Tumi Guðmundsson).[11]
  • 22. mars: Almannavarnir lokuðu svæðinu við eldgosið vegna gasmengunar.
  • 24. mars: Tveir aðalgígar gjósa og eru samvaxnir. Hraunið fyllir nánast dalinn. Ferðamenn flykkjast á staðinn.
  • 26. mars: Allt að tíu milljónir króna framlag var ákveðið af ríkinu til að bæta aðgengi fyrir þá sem vilja skoða gosstöðvarnar. [12]
  • 27. mars: Lokað var eftir hádegi vegna versnandi veðurs. Fylgst var með ferðamönnum með tilliti til sóttkvíarbrota.[13]
  • 28. mars: Hraunið þekur Geldingadalina. Vegagerðin býr til bílastæði þar sem gönguleiðin við Suðurstrandarveg byrjar.[14]
  • 31. mars: Flúormengun mælist í regnvatni við eldstöðvarnar [15] . Ákveðið var að hafa opið frá 6-18 og rýma kl. 22 á svæðinu um páskana.[16]. Þekja hraunsins er um 0,3 ferkílómetrar.
  • 2. apríl: Vart varð við fyrstu gjósku gossins eða ljósleitan vikur. Nornahár fannst einnig.
  • 5. apríl: Nýjar sprungur opnuðust, 100-200 metrar að lengd, hálfum kílómetra norðaustan við gígana sem fyrir voru. Hraunelfur tók að renna niður í Meradali. Yfir 500 manns voru á gosstöðvunum og var svæðið rýmt. Virkni gíganna í Geldingadölum minnkaði og var talið að nýju sprungurnar væru hluti af sama kvikuinnskoti. [17]
  • 7. apríl: Ný sprunga, um 150 metra löng, opnast á milli hinna tveggja og rennur hraun í Geldingadali.[18]
  • 8. apríl: Flatarmál hrauns er 0,62 ferkílómetrar samkvæmt Jarðvísindastofnun og hefur hraunflæði aukist með nýjum gígum.
  • 10. apríl: Fjórða sprungan opnaðist milli tveggja nýjustu. Svæði hefur verið afmarkað sem hættusvæði á gosstöðvunum þar sem líklegast er að sprungur opnist. [19]
  • 13. apríl: Enn fleiri sprungur eða gígar opnast og rennur hraunið í suðurátt frá þeim. [20]
  • 16. apríl: Hraun tekur að renna austur úr Geldingadölum [21]. Um fjórðungur landsmanna hefur gert sér ferð að gosinu, um 90 þúsund manns.[22]
  • 19. apríl: Nyrsti gígurinn sem var öflugur rétt eftir páska er kulnaður. [23] Hraunið þekur alls tæpa 0,9 ferkílómetra.
  • 27. apríl: Flatarmál hrauns er 1,13 ferkílómetrar. Virkni mest í syðsta gígnum þar sem strókarnir ná allt að 50 metrum. Virkni í elstu samliggjandi gígunum nær engin.
  • 4. maí: Virknin í þessum eina gíg gengur með hléum og er kröftug inn á milli. Hraun hefur þeyst meira en 200 metra í loft. Rignt hefur gjósku og eru hættur á hraunbombum. Hættusvæði var endurskilgreint.
  • 10. maí: Lokað var fyrir aðgengi að gosstöðvunum vegna gróðurelda og óhagstæðrar vindáttar. Hæstu strókar hafa náð um 460 metra sem er hærra en Empire State-byggingin.
  • 11 maí: Hraunrennsli er tvöfalt öflugra en það hefur alla jafnan verið. Flatarmál er 1,8 ferkílómetrar (á við Elliðavatn) og hefur hraun fyllt Syðri-Meradal ( þó kallaður nafnlausi dalurinn af sumum) suðaustur af gígnum.
  • 14. maí: Hafist var handa að reisa varnargarða norður af Nátthaga til að hindra flæði hrauns niður dal í átt að Suðurstrandarvegi.
  • 22. maí: Hraunið fór yfir eystri varnargarðanna og tók að flæða niður að Nátthaga.
  • 1. júní: Hrauntungur ógna útsýnishólnum sem er nálægt gígnum og vestari varnargarðinum.
  • 4. júní: Hraunrennsli lokar fyrir Gónhól og vestari varnargarðar rofna. Stærð hraunsins er nær 3 ferkílómetrar.
  • 10. júní: Virkni gossins hefur breyst. Í stað reglulegra gosstróka fossar stöðugt úr gígnum.
  • 13. júní: Hrauntaumur rennur frá Geldingadölum og niður í Nátthaga og rýfur þar með gönguleið A.
  • 18. júní: Hraun fyllir Nátthaga og nálgast haft suðvestan við hann. Hraunið nálgast Suðurstrandarveg. Ákveðið er að byggja ekki varnargarða til að vernda veginn. [24]
  • 26. júní: Varnargarður er byggður við suðvesturenda Nátthaga. Bandarískur ferðamaður týndist við gosstöðvarnar og sást síðast norður af Stóra Hrúti. Hann fannst meira en sólarhring seinna og hafði slasast og týnst. Gönguleið C meðfram Langahrygg er orðin aðalleiðin til að sjá gíginn.
  • 7. júlí: Í byrjun júlí minnkaði virkni í gígnum og tók hann löng hlé. 7. júlí hafði verið hlé í nær 2 sólarhringa en loks sást í glóð í gígnum þó kvika ylli ekki upp úr honum.[25]
  • 23. júlí: Gosið hefur runnið í Meradali síðustu 3 vikur. Hraunflæði hefur minnkað og telur Magnús Tumi jarðeðlisfræðingur að gosið sé að fjara út á næstu vikum eða 2 mánuðum. [26] Hraunið þekur 4 ferkílómetra.
  • 16. ágúst: Nýr gígur opnast við hliðina á aðalgígnum.[27]
  • 5. september: Rýkur úr gígnum en sést ekki í kviku. Gosið er í næstlengsta hléi frá upphafi.[28]
  • 11. september: Gosið heldur áfram en gosrás gígsins hafði verið stífluð. Hraun flæðir utan í gígnum eða í göngum.
  • 15. september: Hraun tekur að flæða niður í Nátthaga úr mismunandi áttum úr hrauntjörn í Geldingadölum þar sem er yfirflæði. Svæðið á gönguleið A var rýmt og lokað tímabundið. [29] Eldgosið er 6 mánaða og er gígurinn orðinn 334 metra hár.


Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Eldgos hafið við Fagradalsfjall Rúv, skoðað 19. mars 2021
  2. Frumstæðasta kvika sem komið hefur upp í 7000 ár Vísir, skoðað 23/3 2021
  3. „Öðruvísi gos en við erum vön að sjá“ Rúv, skoðað 11. maí 2021
  4. Síðasta gostímabil á Reykjanesskaga varði í nær 300 ár Rúv, skoðað, 20. mars 2021
  5. „Páll segir gosið ræfilslegt“. RÚV .
  6. „Suðurstrandarvegi lokað í kvöld og nótt“. Vegagerðin .
  7. „Sögulegt gos á Reykjanesskaga - þetta gerðist í kvöld“. RÚV .
  8. Á göngu í níu klukkustundir án þess að komast að gosinu: „Strákurinn minn var orðinn virkilega hræddur og var að örmagnast“ Vísir.is, skoðað 21. mars 2021
  9. Loka svæðinu næst gossprungunni Rúv, skoðað 21. mars 2021
  10. Stika gönguleið að gosinu í dag Rúv, skoðað 22. mars, 2021
  11. Telur hraunið þekja um 0,15 ferkílómetra Rúv, skoðað 22. mars, 2021
  12. Tíu milljónum varið til að bæta aðstöðu við gosið RÚV, skoðað 26. mars, 2021
  13. Loka kl. 13 og fylgjast með erlendum ferðamönnumRÚV, skoðað 27. mars 2021
  14. Hraunið búið að fylla dalsbotninn Rúv, skoðað 28. mars 2021.
  15. Töluverð flúormengun í regnvatni við gosstöðvarnar Rúv, skoðað 3. mars, 2021
  16. Gossvæðið rýmt 6-18 og ýmt kl 22 Rúv, skoðað 31. mars 2021.
  17. https://www.ruv.is/frett/2021/04/05/ny-sprunga-opnadist-ryma-gossvaedid Ný sprunga opnaðist, rýma gossvæðið] Rúv.is, skoðað 5. apríl 2021.
  18. Tvöfalt meiri kvika vellur upp Mbl.is, skoðað 7. apríl, 2021.
  19. Ný sprunga opnaðist í Geldingadölum í nótt Rúv.is, skoðað 10. apríl 2021
  20. Telja fjóra nýja gíga hafa opnast Rúv.is, skoðað 13. apríl 2021.
  21. Hraun tekið að renna úr Geldingadölum í austur Rúv, skoðað 16. apríl 2021.
  22. Áhuginn á eldgosinu ekkert að minnka Rúv, skoðað 16. apríl, 2021
  23. Hætt að gjósa úr nyrsta gígnum Rúv. Skoðað 19/4 2021
  24. Ekki reynt að stöðva hraunrennsli yfir Suðurstrandarveg Rúv, skoðað 18. júní 2018
  25. Sveiflur í gosvirkni...Rúv, skoðað 7/7 2021
  26. Framboð kviku að minnka og líklepa að gosið fjari útRúv, sótt 23/7 2021
  27. Nýr gígur á FagradalsfjalliRúv, sótt 17/8
  28. Eldgosið að taka sér lengsta frí frá upphafi Rúv, sótt 5/9 2021
  29. Rýma svæðið eftir að hraunstraumur fór óvænt að renna hratt í Nátthaga Vísir, sótt 15/9 2021.

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]