Arnarfjörður

Vestfirðir

Arnarfjörður, Borgarfjörður og Dynjandisvogur fyrir miðri mynd séð frá Hrafseyri

Lokinhamradalur

Arnarfjörður er annar stærsti fjörðurinn á Vestfjörðum eftir Ísafjarðardjúpi og er rétt sunnan við miðju kjálkans. Hann er um 30 km langur inn í botn Dynjandisvogs, 5 til 10 km breiður og afmarkast hið ytra af Kópanesi að sunnan og Sléttanesi að norðan. Inn úr honum skerast nokkrir minni firðir og vogar.

Lýsing

Sæbrött hamrafjöll liggja að firðinum yst, einkum að norðan, og hvarvetna er undirlendi lítið. Tvö forn eldfjöll eru við Arnafjörð, Kópur yst á Kópanesi og Kaldbakur við miðja norðurströndina. Í kringum Kaldbak fær landslagið sérstakan svip. Þar eru dalir og skörð, nær engir klettar en annars staðar kambar og strýtur og þar er líparít ráðandi bergtegund. Annars er aðalbergtegundin blágrýti, á milli blágrýtishraunlaganna er víða surtarbrandur og steingerðar og kolaðar plöntuleifar. Engin eldgos hafa orðið á Vestfjörðum síðustu 10 miljón árin.

Dynjandi í Arnarfirði.

Norðan við Langanes sem skiptir Arnarfirði eru Dynjandisvogur og Borgarfjörður. Sunnan Langaness eru Suðurfirðirnir: Bíldudalsvogur, Fossfjörður, Reykjarfjörður, Trostansfjörður og Geirþjófsfjörður. Ketildalir heitir einu nafni röð af stuttum dölum sem ná eftir allri strandlengjunni á suðurströnd Arnarfjarðar, frá Kópsnesi inn að Bíldudalsvogi, og voru þeir flestir byggðir áður fyrr. Arnarfjörður er allur mjög djúpur nema sandrif gengur út frá Langanesi.

Í innfjörðum Arnarfjarðar er víða mikil veðursæld þar sem þeir eru umkringdir háum fjöllum og eru þeir víða vaxnir birkikjarri. Í botni Borgarfjarðar er Mjólkárvirkjun, sem nýtir vatnsföll ofan af Glámuhálendinu til rafmagnsframleiðslu. Í botni Dynjandisvogs er fossinn Dynjandi sem er mesti foss á Vestfjörðum.

Norðan Arnarfjarðar er Hrafnseyri, kirkjustaður og fyrrum prestssetur. Bærinn hét upphaflega Eyri en hefur frá 13. öld verið kenndur við höfðingjann og lækninn Hrafn Sveinbjarnarson, sem þar bjó. Þar fæddist 17. júní 1811 Jón Sigurðsson, einn helsti leiðtogi í frelsisbaráttu íslendinga á 19. öld.

Byggð

Áður voru þrjú sveitarfélög í Arnarfirði: Auðkúluhreppur, Suðurfjarðahreppur og Ketildalahreppur. Síðarnefndu hrepparnir tveir sameinuðust árið 1987 undir nafninu Bíldudalshreppur og hafa verið hluti af sveitarfélaginu Vesturbyggð frá 1994 en Auðkúluhreppur sameinaðist Þingeyrarhreppi árið 1990 og hefur verið hluti af Ísafjarðarbæ frá 1996.

Bíldudalur.

Bíldudalur er eina kauptúnið við Arnarfjörð. Það á sér langa og merka sögu, þar var meðal annars einn af verslunarstöðum einokunarverslunarinnar. Fljótlega eftir að verslun var gefin frjáls í lok 18. aldar eignaðist Ólafur Thorlacius verslunina og rak þaðan þilskipaútgerð og flutningaskip og seldi fisk beint til Spánar. Pétur J. Thorsteinsson rak einnig mikinn atvinnurekstur á Bíldudal milli 1880 og 1910 með útgerð og verslun.

Fram undir miðja 20. öld var Arnarfjörður þéttbyggður en nú eru einungis örfáir bæir eftir í byggð. Lítið undirlendi er víðast við fjörðinn og voru flestir bæir í fjarðarbotnum og í fjallshlíðum þar sem eitthvað underlendi var. Sjóróðrar voru stundaðir jafnhliða búskap frá öllum bæjum. Sjósókn var þó erfið á árabátum nema frá þeim bæjum sem voru utarlega í firðinum. Verstöðvar voru því reistar á ystu nesjum þar sem hægt var að lenda árabátum og má víða sjá rústir og aðrar leifar á ystur nesjum.

Um tíma voru uppi áætlanir um að setja upp olíuhreinsunarstöð í Hvestudal við sunnanverðan Arnarfjörð.

Selveiðar

Vöðuselir á hafís

Á fyrri hluta 19. aldar og fram yfir 1870 var mikið af vöðusel skutlað á hverjum vetri á Arnarfirði. Vöðuselurinn kom oftast í desember inn á fjörðinn og þá í stórum hópum. Hófust veiðarnar þá þegar og stóðu oft fram undir lok febrúar eða upp undir þrjá mánuði. Þá hurfu urturnar á braut en brimlana gátu menn stundum veitt fram undir sumarmál. Um 1870 voru selabátar gerðir út frá flestum bæjum í norðanverðum Arnarfirði og má ætla að svo hafi lengi verið. Þrír menn voru á hverjum bát, skutlari og tveir ræðarar. Selurinn var skutlaður og við hann föst löng lína sem gefin var út þegar selurinn rauk af stað. Var hann síðan dreginn að bátnum. Við borðið var hann rotaður, skorinn á háls og því næst innbyrtur.

Meðalselur gaf af sér um 60 kíló af spiki og var aflanum skipt í fjóra staði. Nokkuð af sel var selt í beitu, einkum kóparnir. Annars var selspikið brætt var það brætt í stórum pottum sem tóku sumir fimm til tíu tunnur. Sellýsi var einnig notað heima á bæjunum sem viðbit, blandað annarri feiti. Selskinn voru eingöngu notuð heima, einkum sem skæði í skó, en menn gerðu sér líka föt úr þeim. Um 1875 hættu selavöðurnar að koma á Arnarfjörð og féllu þessar veiðar þá niður.

Skrímsli

Margar sögur eru um skrímsli í Arnarfirði og er hann á stundum talin vera mesti skrímslafjörður á Íslandi. Fjörulallar voru víða, svo og ýmsar aðrar ókindir, í og við sjó. Dæmi voru um að togarar fengju skrímsli í vörpuna.

Landnám

Samkvæmt Landnámu er Arnarfjörður kenndur við landnámsmanninn Örn, en þar segir svo: „Örn var maður ágætur. Hann var frændi Geirmundar heljarskinns. Hann fór af Rogalandi fyrir ofríki Haralds konungs. Hann nam land í Arnarfirði, svo vítt sem hann vildi.“ Samkvæmt Landnámu keypti Án rauðfeldur Grímsson land af Erni milli Langaness og Stapa í Arnarfirði og bjó sjálfur á Eyri. Dufan, leysingi Ánar, bjó í Dufansdal.

Í Landnámu segir einnig að: „Ketill ilbreiður son Þorbjarnar tálkna, nam dali alla frá Kópanesi til Dufansdals.“ Við hann eru Ketildalir kenndir. Einnig nam Geirþjófur Valþjófsson Suðurfirði alla og bjó í Geirþjófsfirði.

Tenglar

• Vestfjarðavefurinn
• Árni Óla, Í Arnarfirði, Lesbók Morgunblaðsins, 39. tölublað (14.10.1951), Blaðsíða 460