Merkantílismi

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Merkantílismi eða kaupauðgisstefna er sú hagfræðistefna sem var ríkjandi í Evrópu frá sextándu til átjándu aldar. Hagfræðikenning merkantílisma byggir á því að efnahagsleg velferð ríkja felist í jákvæðum viðskiptajöfnuði og miklum forða gulls og silfurs. Kenningin gefur sér að heildarauður viðskipta sé óbreytanlegur, þannig að gróði eins merki óhjákvæmilega tap annars. Samkvæmt kenningunni er það hlutverk stjórnvalda að beita tollum og öðrum aðgerðum til að örva útflutning, en draga að sama skapi úr innflutningi.

Merkantílismi er efnahagsleg hliðstæða pólitísks einveldis. Helstu talsmenn merkantílismans, Thomas Mun, Jean-Baptiste Colbert og Antonio Sierra notuðu hinsvegar aldrei hugtakið sjálfir. Að sama skapi litu "mernatíliskir hagfræðingar" aldrei svo á að þeir tilheyrðu eiginlegum skóla hagfræðikenninga.[1] Hugtakið var fyrst notað í þeim skilningi af Adam Smith árið 1776 þar sem hann leiddi hugtakið af latnesku orðunum mercari sem merkir “að eiga viðskipti” og merx sem þýðir “varningur”. Hugtakið var í upphafi aðeins notað af gagnrýnendum kenningarinnar en var fljótt tekið upp af sagnfræðingum sem sögulegt heiti þessarar hagfræðistefnu.

Merkantílismi var ekki eiginlegur skóli, í sama skilngi og arðrir skólar hagfræðinnar, svo sem ný-klassíski eða marxíski-skólinn. Flestir merkantílískir hagfræðingar skrifuðu aðeins um afmörkuð efni, út frá mjög ólíkum forsendum og með afar ólíkri aðferðafræði. Margir voru starfsmenn einokunarfyrirtækja svo sem Thomas Mun sem var stjórnandi í Breska Austurindíafélaginu, eða fjármálamenn í þjónustu konunga eins og John Law. Framlög merkantílismans til hagfræðinnar eru margvísleg, en mikilvægastar eru þó kenningar um eðli peninga og utanríkisviðskipta.

Hefð er fyrir því að miða endalok tímabils merkantílisma í hagfræði við árið 1776 og útkomu bókar Adam Smith, Auðlegð þjóðanna.

Saga[breyta | breyta frumkóða]

Fyrstu merki merkantílískrar efnahagsstefnu má finna hjá borgríkjum Ítalíu á 15 öld, þar sem smáríki sem byggðu auð sinn og áhrif á milliríkjaviðskiptum börðust sín á milli um stjórn á góðmálmaviðskiptum á miðjarðarhafssvæðinu.

Með vexti viðskipta og peningamagns í umferð í Evrópu á sextándu öld, eftir landafundina tóku hagfræðingar hins vegar að veita mikilvægi peninga og utanríkisviðskipta meiri athygli. Öflug utanríkisviðskipti, sem færðu gull og silfur inn í landið, voru talin lykillinn að efnahagslegri velsæld þjóðarinnar og ríkisins, þ.e konungsins eða furstans. Í þessu fólst mikilvæg breyting frá eldri evrópskri hagfræði. Spurningar hagfræðinga á miðöldum, skólaspekinganna (e: Scholastics) höfðu fyrst og fremst fjallað um siðferðilegar spurningar tengdar viðskiptum og efnahagsmálum.

Á 16-18 öld uxu viðskipti enn frekar og for-iðnvæðing (e: proto-industrialization) skóp umtalsverðan hagvöxt. Viðfangsefni hagfræðinga snéru fyrst og fremst að utanríkisviðskiptum og eðli peninga. Þó svo að Nicolaus Copernicus hafi verið sá fyrsti til þess að formlega greina áhrif peningamagns á efnahag þjóðar á árinu 1517,[2] tæpum hundrað árum á undan, er ítalski merkantílistinn Antonio Serra er almennt talinn sá fyrsti til þess að birta fræðirit sem leggur til í lokaorðum virkri beitingu merkantílískrar hugmyndafræði árið 1613, A Short Treatise on the Wealth and Poverty of Nations. Þrátt fyrir umtalsverð áhrif skrifa Antonio Serra er lítið vitað um líf hans. Hann er talinn sá fyrsti til þess að greina viðskiptajöfnuð Napólí og úskýrði hann, meðal annars, hvernig gullskortur í Napólí hafi verið tilkominn vegna kauphalla. Hans lausn byggði á því að hvetja til útflutnings og draga úr innflutning.[3]

Einkenni kaupaugðisstefnunnar[breyta | breyta frumkóða]

Kaupaugðisstefnan átti ólíkar birtingarmyndir í Evrópu frá 1500 fram á nítjándu öld.

Spánn[breyta | breyta frumkóða]

Kaupauðgisstefna byrjaði í konungsveldi Spánar í seinni helming 16. aldar. Spænska kaupauðgisstefnan er almennt talin hafa verið leidd af arbitristum sem voru spænskir hugsuðir. Áhersla arbitrista var efnahagsleg greining á samfélagsvanda konungsveldisins og úrlausn þeirra. Fyrirkomulag kaupauðgisstefnu Spánar var i meginatriðum ekki frábrugðin kaupauðgisstefnu annarra Evrópuþjóða.[4] Þeir lögðu til tollavernd og voru margir hverjir svo róttækir að til er nafnið arbitrios sem notað er fyrir ákveðna tegund skatta. Stórkostlegt innflæði góðmálma til konungsveldi Spánar frá Ameríku vakti áhuga evrópskra kaupauðgismanna. Fljótt fór innflæði gulls að hafa slæm áhrif á efnahag Spánar og tók við gríðarleg verðbólga.[5] Skömmu seinna fór viðurnefnið arbitrista að taka á sig neikvæða merkingu. Þó lýstu nokkuð margir spænskir hugsuðir yfir áhyggjum af mögulegum verðlagsáhrifum gullinnflæðis frá Ameríku, þar helst Martín de Azpilcueta sem var einn að frömuðum á bak við peningamagnskenninguna. Af öðrum mikilvægum spænskum hagfræðingum þessa tíma má nefna Pedro Rodríguez de Campomanes.

England[breyta | breyta frumkóða]

Kaupauðgisstefnan dreifðist fljótt um meginland Evrópu en talið er að England hafi verið fyrsta ríkið til þess að tileinka sér kaupauðgisstefnu að fullu á tímabili Elísabetu hina fyrstu, frá árinu 1558. Talið er að rík áhersla krúnu Englands á kaupauðgisstefnu hafi að vissu leiti orðið til vegna þess að engar góðmálmanámur fundust í Bretlandi og var því myntsláttur krúnunnar háður viðskiptajöfnuð og gullforða.[6] Stjórnartíð Elísabetar I einkenndist af tilraunum krúnunnar að skapa stórflota og auka innlent magn góðmálma ásamt því að taka sess spænska konungsveldisins sem voru þá leiðandi í heimsviðskiptum. Einnig voru styrjaldir Englands og Hollands á 17.- og 18. öld fjórar styrjaldir sem höfðaðar voru vegna baráttu um yfirburði í milliríkjaviðskiptum.

Austur Indíafélagið var stofnað í lok árs 1600, þremur árum fyrir andlát Elísabetar I, með það að meginmarkmiði að stunda einokunarviðskipti fyrir hönd krúnunnar í nýlendum í Indlandshafi. Einn af stofnendum og stjórnendum Austur Indíafélagsins, Thomas Mun, var einn af helstu talsmönnum merkantílismans í Englandi við upphaf nýlendustefnu krúnunnar eftir aldamótin 1600. Thomas var, meðal annars, gagnrýndur fyrir það að England flutti inn meira frá Indlandi en það flutti til Indlands og að viðskiptahallinn var greiddur í formi góðmálma. Á árinu 1621 svaraði Thomas gagnrýninni með útgáfu bókar sinnar, A Discourse of Trade from England Unto the East Indies, sem fékk töluverða athygli og er hún talin ein af helstu skrifum enskra merkantílista.[5] Árið 1757, 156 árum eftir stofnun félagsins, tók félagið formlega yfir stjórn Indlands.[7] Austur Indíafélagið eru oft álitið táknmynd merkantílismans í Englandi, þar sem félagið leiddi þenslu veldisins með stofnun stelstöðuverslana víða um heim.

Meðal annarra mikilvægra enskra hagfræðinga má nefna Bernard Mandeville.

Frakkland[breyta | breyta frumkóða]

Helsta táknmynd kaupauðgisstefnu Frakklands er Jean-Baptiste Colbert og er kaupauðgisstefna Frakklands oft nefnd fyrir vikið á ensku Colbertism. Colbert vann sem efnahagslegur talsmaður Loðvíks XIV. Fljótlega eftir að valdtöku kynnti hann til sögunnar ítarlegt net tolla og endurskipulagði hann skattakerfi Frakklands frá grunni[8]. Hans stefnumál var byggt á verndartollum gagnvart erlendum innflutningi ásamt fjárfestingu í innlendum almannagæðum með það að markmiði að bæta viðskiptajöfnuð. Einnig var stofnaður franskur kaupmannafloti undir fyrirskipan Colbert. Fljótlega fór innlend framleiðsla á skrið og varð Frakkland efnahagslegt stórveldi en tókst honum þó aldrei verkefni sitt að gera Frakkland að leiðandi viðskiptaþjóð. Talið er að það sé vegna þess að enskir og hollenskir kaupmenn stóðu frökkum fæti framar.[9]

Búauðgisstefnan, sem á rætur sínar að rekja til Frakklands, var fyrst allra til þess að hafna kaupauðgisstefnunni á 18. öld. Búauðgismenn voru þekktir fyrir hugtakið "Laissez-faire" (e. "leave it to us"), sem er talið að þeir hafi notað til þess að svara Colbert þegar hann spurði innlenda kaupmenn hvernig hann gæti bætt hag þeirra.[10]

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  1. „mercantilism | Definition & Examples“. Encyclopedia Britannica (enska). Sótt 3. september 2021.
  2. Volckart, Oliver (1997). „Early beginnings of the quantity theory of money and their context in Polish and Prussian monetary policies, c. 1520–1550“. The Economic History Review (enska). 50 (3): 430–449. doi:10.1111/1468-0289.00063. ISSN 1468-0289.
  3. Friedrich List, Joseph Shield Nicholson (1916). The National System of Political Economy (English). Harvard University. Longmans, Green.
  4. „Arbitrista“, Wikipedia (enska), 6. apríl 2020, sótt 3. september 2021
  5. 5,0 5,1 Schefold, Bertram (12. febrúar 2016), „History of economic thought and economic history“, Economic Thought and History, Routledge, bls. 48–65, sótt 3. september 2021
  6. „The Metal in Britain’s Coins – Where did it come from and how did it get here?“. http (enska). Sótt 3. september 2021.[óvirkur hlekkur]
  7. „Company rule in India“, Wikipedia (enska), 2. ágúst 2021, sótt 3. september 2021
  8. „Mercantilism Definition | Characteristics, Examples, Criticisms | BoyceWire“. boycewire.com. Sótt 3. september 2021.
  9. Williams, E. N. (1999). The Ancien Regime in Europe : government and society in the major states 1648-1789. London: Pimlico. ISBN 0-7126-5934-X. OCLC 43225969.
  10. Boudet, Antoine; Book, Start this, Français : Journal oeconomique ou Memoires, notes et avis sur l'Agriculture, les Arts, le Commerce et tout ce qui peut y avoir rapport, ainsi qu'à la conservation et à l'augmentation des Biens des Familles, etc., sótt 3. september 2021