Dyngja

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Skjaldbreiður, dæmigerð dyngja.
Hrauntjörn, Erta Ale, Eþíópía

Dyngja er breitt, aflíðandi og keilulaga eldfjall sem myndast í langvinnu eldgosi á hringlaga gosopi. Dyngjugos eru svo kölluð flæðigos þar sem hraunið er þunnfljótandi og flæðir langar leiðir. Eldvirkni í dyngjum getur varað mörg ár eða áratugi.


Útlit fjallsins[breyta | breyta frumkóða]

Dyngjur eru auðþekktar, þær líkjast skál eða skildi á hvolfi (Skjaldbreiður!).

Flestar dyngjur á Íslandi eru um það bil 1-3 km í þvermál, 50-100 m háar yfir næsta umhverfi og með rúmmál í kringum 0,1-2 km3, sú stærsta er 3-12 km í þvermál og nær upp í 500-600 m yfir umhverfi sitt með 1-9° hliðarhalla. Hér á landi eru dyngjur eingöngu til á rekbeltum landsins.[1]

Topgígurinn[breyta | breyta frumkóða]

Efst í dyngjunnni er meira og minna kinglóttur gígur. Þeir dýpstu eru 50-170 m djúpir og allt að 800-900 m breiðir. Í dyngjugíg er kraumandi stór hrauntjörn svo lengi sem virkni er í eldstöðinni – sem getur verið í marga áratugi (sjá Kilauea-eldstöðin á Hawaii eða Erta Ale-dyngjan í Etíópíu).[1]

Jarðfræði[breyta | breyta frumkóða]

Hrauntegund[breyta | breyta frumkóða]

Lengd og stærð eldgosa á þurru landi eru háð efnasamsetningu og gerð jarðlagastaflans þar sem kvikan streymir upp úr yðrum jarðar. Basalt t.d. rennur oft líkt og seigfljótandi vökvi, hratt og greiðlega. Í flestum dyngjum er hrauntegundin ólivínthóleít. Hraun af þessum tagi storknar sem helluhraun og gosið kallast flæðigos (effusive eruption á ensku).[1]

Kvikustrókar og flæðigos[breyta | breyta frumkóða]

Úr eldstöðinni geta staðið kvikustrókar sem innihalda eldfjallagösin eins og sást síðast í Holuhraunsgosi. Svoleiðis tröllslegir gosbrunnur úr gljóandi efni standa ýmist viðstöðulaust í loft upp eða hækka og lækka í takt við gaslosunina í eldstöðinni og þrýstingsbreytingar í gosrásinni.[1]

Flæðigos á Íslandi hefjast væntanlega á stuttum eða löngum gossprungum. Eins og gerðist líka í Holuhrauni, einangrast virknin með tímanum við eitt eða fá gosop (eins og það gerðist við Baug) og þá í flestum tilfellum um miðbik sprungunnar. Þegar gosvirknin sem þetta heldur áfram í mjög langan tíma, mánuðum og árum, kannski tugum árum saman, myndast dyngja.[1]Það sást t.d. þegar Surtsey varð til.

Dyngjugos á Íslandi eru talin hafa verið mjög róleg gos með lítið hraunflæði á sérhverjum tíma og er það áætlað út frá upplhleðlsu dyngjanna í gosunum. Við upphaf dyngjugoss verður upphleðslan mest næst gosopinu og hlaðast þannig upp umfangsmiklar dyngjur. [2]

Eins og sjá má í löndum þar sem finnst virkar dyngjur, t.d. á Hawaii eða La Réunion (eldfjallið Piton de la Fournaise), rennur líka mikið af hrauni síðar í gosinu neðanjarðar og kemur upp víðs vegar í hlíðum fjallsins. Margföld lög af hrauntungum byggja þannig upp fjallið og hlaða upp hraunin umhverfis.[2]

Dyngjugos[breyta | breyta frumkóða]

Mauna Ulu, Hawaii, 1974
1 = (gos)mökkur, gosstrókur, gjóskuský
2 = gosop
3 = gígur
4 = hrauntjörn
5 = (kviku)gösop
6 = hrauná
7 = hraun- og gjóskulög
8 = berglögin
9 = silla
10 = gosrás og gosop
11 = kvikuhólf
12 = berggang

Dyngjur[breyta | breyta frumkóða]

Dyngjur á Íslandi[breyta | breyta frumkóða]

Flestar dyngjur hérlendis eru frá lokum ísaldar en sú yngsta frá nútíma, 3000 ára gömul (Lambahraun) eða bara 50 ára (Surtsey).

Dyngjur finnast á Íslandi í öllum landshlutum sem eru nálægt rekbeltum. Á Reykjanesskaga eru til dæmis Þráinsskjöldur, Heiðin há og Selvogsheiði.

Á Langjökulssvæði eru Skjaldbreiður, Ok, Lambahraun og Kjalhraun.

Og á Norðausturlandi eru til dæmis Þeistareykjabunga – sem er í rauninni samanvaxin eldstöð úr tveimur dyngjum -, Ketildyngja og Trölladyngja í Ódáðahrauni.[1]

Fleiri dyngjur[breyta | breyta frumkóða]

Stórar dyngjur finnst á mörgum úthafseyjum, t.d. í Hawaii, á Galapagoseyjum og La Réunion og á meginlöndum nálægt rekbeltum, t.d. í Austur-Afríku.

Stærsta fjall sólkerfisins, Ólympusfjall á Mars, er dyngja.

Myndasyrpa[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Ari Trausti Guðmundsson, Ragnar Th. Sigurðsson: Íslenskur jarðfræðilykill. Reykjavík, Mál og Menning, 2004
  2. 2,0 2,1 Snæbjörn Guðmundsson: Vegvísir um jarðfræði Íslands. Reykjavík, Mál og Menning, 2015

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist