Spænska erfðastríðið
| Spænska erfðastríðið | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Réttsælis frá efra horni til vinstri:
| |||||||||
| |||||||||
| Stríðsaðilar | |||||||||
 Spánn (Búrbónar) |
 Spánn (Habsborgarar) | ||||||||
| |||||||||
| Leiðtogar | |||||||||
| Fjöldi hermanna | |||||||||
| Mannfall og tjón | |||||||||
| Alls: 550.000 drepnir og særðir | ||||||||
Spænska erfðastríðið var styrjöld í Evrópu sem stóð frá 1701 til 1714. Orsök styrjaldarinnar var möguleg sameining Spánar og Frakklands undir einum konungi af ætt Búrbóna sem hefði raskað valdajafnvægi Evrópu. Þetta varð til þess að hið Heilaga rómverska ríki, Bretland og Holland auk Savoja, Prússlands og Portúgals gerðu með sér bandalag gegn Spáni og Frakklandi.
Spænsku ríkiserfðirnar
[breyta | breyta frumkóða]
Það hafði lengi verið ljóst að Karl 2. Spánarkonungur myndi ekki ríkja lengi og myndi ekki eignast afkomendur vegna veikinda hans. Það voru einkum hin austurríska grein Habsborgara og franska konungsættin, Búrbónar, sem tókust á um ríkiserfðir á Spáni að Karli látnum. Loðvík erfðaprins (1661-1711) var sá sem átti mest tilkall til spænsku krúnunnar þar sem hann var eini lögmæti sonur Loðvíks 14. og spænsku prinsessunnar Maríu Teresu sem var eldri hálfsystir Karls. Auk þess var föðuramma hans Anna frá Austurríki systir Filippusar 4. föður Karls. Bæði María og Anna höfðu samt gefið eftir allt tilkall til ríkiserfða þegar þær giftust og auk þess var Loðvík ríkisarfi í Frakklandi sem hefði þýtt konungssamband milli heimsveldanna tveggja.
Hinn möguleikinn var Leópold 1. keisari hins Heilaga rómverska ríkis af ætt Habsborgara. Þeir Karl voru systkinabörn þar sem móðir hans var líka systir Filippusar 4. Að auki hafði Filippus í erfðaskrá sinni látið ríkiserfðirnar ganga til austurrísku Habsborgaranna. Þessi leið var líka vandkvæðum háð þar sem hún hefði endurreist hið gríðarmikla veldi Habsborgara sem síðast var undir einni stjórn á 16. öld á tímum Karls 5..
Þriðji möguleikinn var Jósef Ferdinand af Bæjaralandi sem var barnabarn Leópolds í kvenlegg þannig að hann tilheyrði ekki Habsborgurum heldur Wittelsbach-ættinni. Hann var því mun vænlegri kandídat þar sem valdataka hans fól í sér litla hættu á sameiningu við Frakkland eða keisaradæmið.
Aðdragandi stríðs
[breyta | breyta frumkóða]Við lok Níu ára stríðsins 1697 komust Bretar og Frakkar að samkomulagi um að Jósef yrði ríkisarfi á Spáni en að hlutum spænska ríkisins í Evrópu yrði skipt. Spænska stjórnin mótmælti þessu og Karl 2. gerði erfðaskrá þar sem hann arfleiddi Jósef Ferdinand að öllum löndum Spánar, ekki bara þeim sem Frakkar og Bretar vildu að hann fengi. Furstinn dó hins vegar úr bólusótt árið 1699 og vandamálið kom því aftur upp. England og Frakkland gerðu því nýtt samkomulag þar sem Karl erkihertogi var útnefndur ríkisarfi en lönd Spánar á Ítalíu gengu til Frakklands. Austurríkismenn voru ósáttir við þetta fyrirkomulag því þeir ásældust Ítalíu fremur en Spán. Andstaðan var jafnvel enn meiri á Spáni og að lokum samþykkti Karl 2. að útnefna Filippus, næstelsta son Loðvíks ríkisarfa, erfingja sinn.
Frakkar, að áeggjan utanríkisráðherrans Jean-Baptiste Colbert af Torcy, féllust á þennan ráðahag þótt það myndi óhjákvæmilega kosta stríð við Austurríkismenn. Karl 2. lést 1. nóvember 1700 og 24. nóvember lýsti Loðvík 14. Filippus af Anjou konung spænska heimsveldisins. Vilhjálmur 3. Englandskonungur gat ekki farið í stríð við Frakka þar sem hann skorti stuðning innanlands og féllst því treglega á þennan ráðahag árið 1701. Loðvík gekk hins vegar of langt í því að tryggja yfirráð Frakka þegar hann bannaði verslun milli Spánar og Englands og Hollands. Bretar gerðu þá samkomulag við Hollendinga og Austurríkismenn þar sem þeir sættust á að Filippus yrði Spánarkonungur, en að spænsku héruðin á Ítalíu skyldu ganga til Austurríkis auk Spænsku Niðurlanda. Nokkrum dögum síðar lést Jakob 2. Englandskonungur í útlegð í Frakklandi og Loðvík lýsti því yfir að sonur hans Jakob Frans Stúart væri réttmætur konungur Englands. Þetta hafði þau áhrif á almenningsálitið í Englandi að Vilhjálmur fékk þann stuðning sem hann þurfti til að undirbúa stríð við Frakka. Hollendingar höfðu þá þegar tekið til við að koma sér upp her.
Stríðið
[breyta | breyta frumkóða]Stríðið hófst á því að Austurríkismenn undir stjórn Evgeníusar af Savoja gerðu innrás á Ítalíu 1702. Þrátt fyrir stærri her tókst Frökkum ekki að hrekja þá þaðan. Anna Englandsdrottning sem tók við völdum eftir lát Vilhjálms 1702 hélt stríðsundirbúningi áfram og það ár leiddi John Churchill hertogi af Marlborough sameinaðan her Breta, Hollendinga og Þjóðverja gegnum Niðurlönd.
1704 ákváðu Frakkar að halda með fransk-bæverskan her til Vínarborgar. Marlborough hélt þá með sína heri gegnum Þýskaland um leið og Evgeníus hélt sínum her í norðurátt. Herirnir mættust í orrustunni við Blenheim þar sem Englendingar, Hollendingar og Austurríkismenn unnu afgerandi sigur. Afleiðingin var sú að Bæjaraland dró sig út úr styrjöldinni. Brátt voru Frakkar hraktir frá Ítalíu, Spænsku Niðurlöndum og Þýskalandi og þungamiðja styrjaldarinnar fluttist til Spánar.
Ósigrar Frakka í styrjöldinni gerðu það að verkum að landið var á barmi hruns og Loðvík neyddist til að semja um frið. Hann samþykkti að láta bandamönnunum Spán eftir ef hann fengi að halda Napólí. Bandamennirnir vildu hins vegar að hann sendi sjálfur her til að varpa eigin barnabarni, Filippusi 5., af stóli á Spáni. Loðvík féllst ekki á þetta og ákvað því að berjast til síðustu stundar. Herir bandalagsins voru þá komnir í ógöngur; þeir náðu ekki afgerandi árangri á Spáni og í Frakklandi sjálfu. Stuðningur við styrjöldina fór minnkandi í Bretlandi og 1710 komust íhaldsmenn til valda í ríkisstjórninni en þeir studdu friðarumleitanir.
Friðarsamningar
[breyta | breyta frumkóða]
Með Utrecht-samningunum 1713 hættu Bretar og Hollendingar þátttöku í stríðinu, viðurkenndu Filippus sem Spánarkonung gegn því að hann afsalaði sér öllu tilkalli til frönsku krúnunnar. Savoja fékk Sikiley og hluta af hertogadæminu Mílanó en Karl 4. keisari fékk Spænsku Niðurlönd, konungsríkið Napólí, Sardiníu og stærstan hluta hertogadæmisins Mílanó. Spánn viðurkenndi yfirráð Portúgals yfir Brasilíu. Bretar fengu Gíbraltar og Menorka og Frakkar gáfu eftir tilkall sitt til landsvæða Hudsonflóafélagsins í Norður-Ameríku.
Árið eftir gerðu Frakkar og Austurríkismenn með sér friðarsamninga í Rastatt og Baden 1714 en Barselóna, sem hafði stutt Karl keisara sem ríkisarfa, gafst ekki upp fyrir her Búrbóna fyrr en 11. september 1714 eftir langt umsátur.
Neðanmálsgreinar
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Meðaltal á ári, 1701–1713. Austurríski herinn var um helmingur heraflans. Wilson telur að herafli keisaradæmisins hafi orðið mestur árið 1710 og hafi þá numið 1710.[9]
- ↑ Ostwald telur að herafli Hollendinga hafi mest numið 137.000.[11]
- ↑ Þótt Portúgalir hafi lofað að senda 28.000 hermenn rétt nam mannskapur þeirra 15.000 manns árið 1704.[13]
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- Bruijn, J. R. (2011). The Dutch Navy of the Seventeenth and Eighteenth Centuries. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780986497353.
- Clodfelter, M. (2008). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (3rd. útgáfa). McFarland. ISBN 978-0-7864-7470-7.
- Dwyer, Philip G. (2014). The Rise of Prussia 1700–1830. Taylor & Francis. ISBN 978-0-582-29268-0.
- Glete, Jan (2001). War and the State in Early Modern Europe; Spain, the Dutch Republic and Sweden as Fiscal-Military States, 1500–1660. Routledge. ISBN 978-0-415-22645-5.
- Levy, Jack (2014). War in the Modern Great Power System: 1495 to 1975. University of Kentucky. ISBN 978-0-8131-6365-9.
- Lynn, John A. (1994). „Recalculating French Army Growth during the Grand Siècle, 1610–1715“. French Historical Studies. 18 (4): 881–906. doi:10.2307/286722. JSTOR 286722.
- Nimwegen, Olaf van (2020). De Veertigjarige Oorlog 1672–1712: de strijd van de Nederlanders tegen de Zonnekoning [Fjörutíu ára stríðið 1672–1712: Barátta Hollendinga gegn sólkonungnum] (hollenska). Prometheus. ISBN 978-90-446-3871-4.
- Ostwald, Jamel (2000). „The 'Decisive' Battle of Ramillies, 1706: Prerequisites for Decisiveness in Early Modern Warfare“. History. 42 (3): 649–677. doi:10.2307/120864. JSTOR 120864.
- Ostwald, Jamel (2006). Vauban under Siege: Engineering Efficiency and Martial Vigor in the War of the Spanish Succession. Brill. ISBN 978-90-47-41150-5.
- Rasler, Karen (1994). The Great Powers and Global Struggle, 1490–1990. University Press of Kentucky. ISBN 978-0-8131-1889-5.
- Storrs, Christopher (2000). War, Diplomacy and the Rise of Savoy, 1690–1720. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 9780511496950.
- Urlanis, Boris Cezarevič (1971). Wars and Population. Progress Publishing.
- Vault, François Eugène de (2016) [1845]. Pelet, Jean Jacques Germain baron (ritstjóri). Mémoires militaires relatifs à la succession d'Espagne sous Louis XIV: Extraits de la correspondance de la cour et des généraux (franska). 1. bindi. Wentworth Press. ISBN 978-1-372-87768-1.
- Wijn, J.W. (1956). Het Staatsche Leger: Deel VIII – Het tijdperk van de Spaanse Successieoorlog 1702–1705 (The Dutch States Army: Part VIII – The era of the War of the Spanish Succession 1702–1705) (hollenska). Martinus Nijhoff.
- Wilson, Peter (2016). The Holy Roman Empire: A Thousand Years of Europe's History. Allen Lane. ISBN 978-1-84614-318-2.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Dwyer 2014, bls. 14.
- ↑ Lynn 1994, bls. 894.
- ↑ Ostwald 2006, bls. 128.
- ↑ Vault 2016, bls. 98, 540, 625.
- ↑ Vault 2016, bls. 454.
- 1 2 3 Nimwegen 2020, bls. 67.
- ↑ Bruijn 2011, bls. 129.
- ↑ Wilson 2016, bls. 461.
- ↑ Wilson 2016, bls. 460.
- ↑ Glete 2001, bls. 156.
- ↑ Ostwald 2000, bls. 664.
- ↑ Rasler 1994, bls. 129.
- ↑ Wijn 1956, bls. 509.
- ↑ Storrs 2000, bls. 26.
- 1 2 3 4 Clodfelter 2008, bls. 74.
- ↑ Charles Carlton, "This Seat of Mars: War and the British Isles, 1485-1746", Yale University Press, nóvember 2011, bls. 262.
- ↑ Urlanis 1971, bls. 187.
- ↑ Levy 2014, bls. 90.