Færeyska

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Færeyska
Føroyskt mál
Málsvæði Færeyjar, Danmörk
Heimshluti Færeyjar, Danmörk
Fjöldi málhafa 70 000
Sæti ekki meðal 100 efstu
Ætt Indóevrópsk tungumál

 Germönsk tungumál
  Norræn tungumál
   Vesturnorræn tungumál
    Færeyska

Stafróf Færeyska stafrófið
Opinber staða
Opinbert
tungumál
Færeyjar
Fyrsta mál
heyrnarlausra
{{{fyrsta mál}}}
Stýrt af -
Tungumálakóðar
ISO 639-1 fo
ISO 639-2 foe
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL FAE
ATH: Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode.
Faroe islands isoglosses.png

Færeyska (færeyska: føroyskt) er vesturnorrænt tungumál sem er talað af um það bil 70.000 manns, aðallega í Færeyjum. Það hefur verið opinbert tungumál Færeyja frá 1937.

Eins og íslenska og norn (sem nú er útdautt en var áður talað á Hjaltlandseyjum og Orkneyjum) er uppruni færeyskunnar í þeim fornnorrænu mállýskum sem norrænu landnámsmennirnir töluðu á víkingatímanum.

Færeyska er það tungumál í heiminum sem er líkast íslensku. Það er þó það ólíkt að Íslendingar og Færeyingar geta ekki skilið tal hvers annars án þess að hafa lært málið. Þó er auðveldara fyrir Færeyinga að skilja Íslendinga en öfugt. Ritmálið er mun auðveldara fyrir notendur beggja málanna.

Færeyska hvarf sem ritmál eftir að danska var gerð að kirkjumáli eftir siðaskipti. Það var ekki fyrr en á seinni hluta nítjándu aldar sem nútíma færeyskt ritmál varð til og var þá höfð mikil hliðsjón af íslenskri stafsetningu. Árið 1854 gaf málvísindamaðurinn Hammershaimb út staðal fyrir stafsetningu nútíma færeysku. Í stað þess að skapa stafsetningu sem fylgdi framburði valdi hann að fylgja málsögulegum uppruna orðsins og forníslenskri stafsetningu. Það gerði meðal annars að bókstafurinn "ð" ekki er tengdur neinu fónemi. Eins er með bókstafinn "m" í beygingarendingum sem er borinn fram eins og "n". Margar tilraunir hafa verið gerðar að færa stafsetningu nær framburði en án árangurs. Þetta gerir það að verkum að færeyska ritmálið er vandlært fyrir innfædda þar sem mikið ber á milli um framburð og stafsetningu. Tiltölulega þægilegt er hins vegar fyrir Íslendinga að lesa færeysku. Einn helsti aðstoðarmaður Hammershaimbs við að sníða færeyska stafsetningu var Jón Sigurðsson en þeir kynntust á Garði (Regensen) á sínum tíma.

Hljóð og málfræði[breyta]

Óákveðin greinir er í færeysku ólíkt íslensku. R í færeysku er líkt og í ensku frammælt raddað og ekki rúllandi. Hvorki raddaðóraddað tanntúngumælt önghljóð (þ og ð) er í færeysku. Þannig er t.d. faðir- fajir, þetta - hetta og Eþíópía Etíópía. Nefnifall og þolfall fleirtölu er altaf eins. Eignarfall er lítt notað. Sagnorðabeygingar hafa einfaldast töluvert, fleirtala nútíðar er eins í öllum persónum sbr.

við höfum, þið hafið, þeir hafa

Vit hava, tit hava, tey hava

við hlaupum þið hlaupið þeir hlaupa

vit renna, tit renna, tey renna

Mállýskur[breyta]

Færeyska einkennist af miklum mállýskumun og eru fimm aðalmállýskur:

  • Norðureyja-mállýska
  • Austureyjar-mállýska (norður og suður)
  • Vága-mállýska
  • Suður-Straumeyjar-mállýska, (Þórshafnar mállýska, havnarmálið)
  • Sunnanfjarðar-mállýska (sunnan Skopunarfjarðar)

Þýðingar[breyta]

Faðir vorið á færeysku[breyta]

Matteusarguðspjallið 6:9-16, nýfæreyska þýtt af Jacob Dahl og Kristian Osvald Viderø, 1961.

Faðir vár, Tú, sum ert í Himli. Heilagt verði navn Títt.
Komi ríki Títt. Verði vilji Tín,
sum í Himli, so á jørð.
Gev okkum í dag okkara dagliga breyð. Og fyrigev okkum syndir okkara,
so sum vit eisini fyrigeva teimum, ið móti okkum synda.
Leið okkum ikki í frestingum, men frels okkum frá tí illa.
Tí at tít er ríkið, valdi og heiðurin um allar ævir.
Amen

Sjá einnig Faðir vor

Ritmál[breyta]

Færeyska stafrófið hefur 29 bókstafi:

A Á B D Ð E F G H I Í J K L M N O Ó P R S T U Ú V Y Ý Æ Ø
a á b d ð e f g h i í j k l m n o ó p r s t u ú v y ý æ ø

Ritaðar heimildir[breyta]

  • V.U. Hammershaimb: Færøsk Anthologi. København 1891, Tórshavn 1991, 2. bind. (Annað bindi hefur m.a. færeyskt-danskt orðasafn með 10.000 uppsláttarorðum Jakob Jakobsen.
  • W.B. Lockwood: An Introduction to Modern Faroese. Tórshavn 1977.
  • J. Henriksen: Kursus i Færøsk. Tórshavn 1983 (2 bindi)
  • Höskuldur Þráinsson, Hjalmar P. Petersen, Jógvan í Lon Jacobsen, Zakaris Svabo Hansen: Faroese. An Overview and Reference Grammar. Tórshavn 2004 ISBN 99918-41-85-7 (ny standardværk)

Orðabækur[breyta]

(fyrsta færeysk-færeyska orðabókin með u.þ.b. 65.000 uppsláttarorð, samheiti).

Ítarefni[breyta]

Hlusta á færeysku á netinu[breyta]

Nota færeysku á netinu[breyta]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu