Boðháttur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Boðháttur (skammstafað sem bh.) er einn af mörgum háttum sagna sem getur til kynna skipun, bann eða boð. Oft er notkun boðháttarins talin dónaleg og því er gott að nota hana í hófi.

Í íslensku[breyta | breyta frumkóða]

Í íslensku er boðhátturinn alltaf í annarri persónu og stendur alltaf fremst í setningu. Tvær leiðir eru til að mynda boðhátt í íslensku: stýfður boðháttur og viðskeyttur boðháttur.

Stýfður boðháttur[breyta | breyta frumkóða]

Fyrsta leiðin er að finna stofn sagnorða (sem er gert með því að taka nafnháttinn (að hoppa, að elska) og fjarlægja endinguna -a nema þetta sé veik sögn sem endar á -aði í þátíð eins og skrifa) og kallast þetta stýfður boðháttur og er hann í annarri persónu eintölu.

Dæmi[breyta | breyta frumkóða]

  • Tak sæng þína og gakk!
  • Les þú þessar bækur drengur!
  • Vinn núna verk þín!
  • Hlæ þú ekki að mér stúlka!

Viðskeyttur boðháttur[breyta | breyta frumkóða]

Viðskeyttur boðháttur er þegar fornafni (þú eða þið) er skeytt aftan á stofn sagnar og tekur breytingum í samræmi við grannhljóð. Boðháttur annarrar persónu fleirtölu hefur sama form og framsöguháttur nútíðar. Persónufornafninu þið er ýmist sleppt eða haft á eftir boðhættinum.

Dæmi: Farið (þið) út! (Samanber „Þið farið út“ þar sem sögnin er í framsöguhætti.)

Hægt er að mynda boðhátt af sögninni að vinna (stýfður vinn[1], viðskeyttur fleirtölu vinnið[1]) en hann er sjaldan notaður.[2]

Dæmi[breyta | breyta frumkóða]

  • elska (stýfður) + þið (fornafn) → elsk
    Elskið friðinn börnin góð.
  • flyt (stýfður) + þú (fornafn) → flyttu
    Flyttu allt draslið út.
  • lem (stýfður) + þú (fornafn) → lemdu
    Lemdu ekki bróður þinn Elsa.
  • keyr (stýfður) + þú (fornafn) → keyrðu
    Keyrðu mig út í búð.

Boðháttur í öðrum tungumálum[breyta | breyta frumkóða]

Í ensku[breyta | breyta frumkóða]

Í ensku hafa boðháttur („Jump!“ (hoppaðu)) og nafnháttur (to jump (að hoppa)) sama form. Dæmi:

  • „Paul, do your homework now!“ (enska)
    „Páll, sinntu heimanáminu þínu núna!“ (íslenska)
  • Go to Stella's place and get some sugar.“ (enska)
    Farðu heim til Stellu og náðu í sykur.“ (íslenska)

Boðháttur fyrstu persónu fleirtölu (us, „við“) er gefinn til kynna með orðasambandinu let's (bókstaflega lof okkur en samsvarar frekar við skulum). Dæmi:

  • Let's go.“ sem er stytting á „Let us go.“ (enska)
    Förum.“ (íslenska)

Í latínu[breyta | breyta frumkóða]

Í latínu er boðháttur notaður. Dæmi:

  • Festina! Cibus defrigescet.“
    íslensku: Flýttu þér. Maturinn mun kólna.)
  • Cave canem!“
    íslensku: Varastu hundinn!)
  • Vade retro me!“
    íslensku: Farðu/Vík [burt] frá mér!)

Þegar boðháttur í latínu er settur í fleirtölu bætist oftast -te við boðháttinn í fleirtölu.

  • I adverso flumine.“
    íslensku: Gakktu [á] móti strauminum.)
  • Ite adverso flumine.“
    íslensku: Gangið [á] móti strauminum.)
  • Plaudite, amici, comedia finita est.“
    íslensku: Klappið, vinir, því gamanleiknum er lokið.)

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  1. 1,0 1,1 http://www.lexis.hi.is/beygingarlysing/so/sb/vinna.html
  2. http://www.visindavefur.is/svar.asp?id=2303 Þannig er unnt að mynda boðhátt af sögninni að vinna, en hins vegar er hann sjaldan notaður.

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

  Þessi málfræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.