Háfrónska

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Hafrónska
Málsvæði Ísland
Heimshluti Norður-Evrópa
Fjöldi málhafa {{{talendur}}}
Sæti ekki með efstu 100
Ætt Tilbúið tungumál
Stafróf {{{stafróf}}}
Opinber staða
Opinbert
tungumál
{{{þjóð}}}
Fyrsta mál
heyrnarlausra
{{{fyrsta mál}}}
Stýrt af {{{stýrt af}}}
Tungumálakóðar
ISO 639-1 {{{iso1}}}
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL {{{sil}}}
ATH: Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode.

Háfrónska (einnig þekkt sem háíslenska) er afrakstur vinnu Belgans Jozefs Braekmans (1. maí 1965) og að einhverju leyti Péturs Þorsteinssonar[1], og var ætlað að vera endurbætt útgáfa af íslensku sem væri laus við öll tökuorð. Orðasafn með nýyrðum Braekmans er að finna á vefsíðunni „Miðstöð háfrónska tungumálsins“. Háfrónska dregur nafn sitt af hánorsku (høgnorsk).

Upphafið[breyta]

Samkvæmt Braekman hafði hann frá árinu 1992 smíðað innlend jafnheiti fyrir þau tökuorð sem ekki höfðu hrein samheiti. Árið 2005 stofnaði hann „Miðstöð háfrónska tungumálsins“ vegna þess að hann var hræddur um að ekkert af nýyrðum hans hlyti góðar viðtökur hjá almenningi ákvað hann að búa til táknrænt athvarf fyrir þau. Fram að því hafði hann sent nokkuð margar tilkynningar um nýyrðasmíð sína inn á fréttahópinn is.islenska á Usenet. Hegðun Braekmans í fréttahópi is.islenska vakti litla hrifningu hjá mörgum og sökum þess ákvað hann að afhenda starf sitt í hendur Pétri Þorsteinssyni safnaðarpresti Óháða safnaðarins.[1] Pétur er nú forseti háfrónsku málhreyfingarinnar. Tungumálið hefur ekki opinbera stöðu á Íslandi né annarsstaðar og ekki heimildir um neina aðra fylgismenn en Braekmans og Pétur.

Málhreinsun[breyta]

Samkvæmt Braekman er áherslan það sem hann kallar málgjörhreinsun, sem er að hanns sögn ofstækisfyllsta mynd málhreinsunar. Það er að allt sem hægt er að tjá með mannlegum hljóðum er markmið hreintungusinna, jafnvel landaheiti, mannanöfn og efnaheiti. Málhreinsun hófst á 18. öld við stofnun Hið íslenska lærdómslistafélags 1779 og almennur skilningur á stefnunni vaknaði á 19. öld þegar Fjölnismenn rituðu tímaritið Fjölni.[2] Dæmi um hafrónsk heiti eru staðarheitin Sigurborg (Cairo) og Góðviðra (Buenos Aires) og mannanöfn eins og Hróbjartur Píll (Robert Peel) og Jón Hrísill (John Russell). Ólíkt ríkjandi íslenskri málstefnu, vilja háfrónverjar útrýma jafnvel þeim latnesku og þýsku tökuorðum sem voru til í því sem kallað hefur verið gullaldaríslenska.

Ný tákn[breyta]

Braekmans skapaði einnig háfrónsk tákn:

  1. Brynfjöreggið: Tveir hjálmar sem mynda egglaga brynju, sem er tákn fyrir háfrónsku málverndina.
  2. Fjallbarnið: Hið slettulausa barn Fjallkonunnar, kvengervings Íslands, og Bergrisans, sem er einn af verndarvættum Íslands.
  3. Þórsfrónvé: Íslenskur fáni með þórshamri í staðinn fyrir danabrókarkrossinn. Samkvæmt skoðun Braekmans er þjóðfáninn sem nú er til ekki annar en eftiröpun danska fánans og kærar þakkir fyrir danska kúgun í fortíðinni.
  4. nýyrðaskáldshúfa: Húfa með víkingahjálmsvígindi í litum íslenska þjóðfánans sem sýnir að nýju baráttu gegn óhreinkun íslenskunnar. Samkvæmt Josefi er munurinn á nýyrðasmiðum og nýyrðaskáldum sá að orðasmíð er hinum síðastnefndum trúarskylda.

Dæmi um háfrónsk nýyrði[breyta]

  • afn: frumeind, af 'efni'.
  • beinstál: kalsín, kelki. Heiti þess er dæmi um notkun kenninga í vísindamáli.
  • bleðmi: pappír, af blað og beðmi. Pappír er hreint beðmi.
  • bænahöll: dómkirkja
  • Brosmærin: Mona Lisa
  • eindla, eindlingur: kvarkur, af ‘eind’ og smækkunarviðskeytinu ‘-la’ eða ‘-lingur’.
  • eyktla, eyktlingur: stundarfjórðungur, af 'eykt' og smækkunarviðskeytinu ‘-la’ eða ‘-lingur’.
  • heljarblý: plútón, af 'Hel', jafngildi rómverska guðsins Pluto og 'blý' (lead). Öll nöfn á frumefnum handan blýs eru samsetningar af ‘blý’, t.d.. ægisblý (neptún)), þórsblý (þórín)
  • geimgat: svarthol, af 'geimur' og 'gat'.
  • ginnungahvellur: Miklihvellur. Forskeytið 'ginnunga' þýðir bæði 'mikill' og ‘frum-‘ og er það hið hentugasta forskeyti í þessu tilfelli.
  • gnæfingi: giraffe, af 'gnæfur'.
  • Guðmey: María, af 'Guð' og '–mey'.
  • haðarrúnir: Blindraletur, af 'Höður' (hinn blindi ás í norrænni goðafræði) og 'rún'.
  • Helgi Smári: Patrekur, af 'Helgi' og 'Smári'. Smári er þjóðtákn Írlands og var tákn Partreks fyrir heilaga þrenningu.
  • hljóðla: jóðla, af 'hljóða' og sagnaviðskeytið ‘–la’, sem virðist lúta að endurtekinni athöfn og vísir til sífelldra skiptinga milli brjóst- og mjóraddar (falsettu).
  • Hlynland: Kanada, af 'hlynur' (maple) og 'land' (country). Landið er nefnt eftir hlynblaði í þjóðfánanum.
  • kjálkagálkn: krókódíll, af 'kjálki' (jaw) og 'gálkn' (monster). Krókodílar hafa sterkasta kjálka allra núverandi rándýra og Deinosuchus, einn af forfeðrum krókodílanna hafði sterkasta kjálka allra rándýra í sögu lífsins,
  • kóngaborð: chess, from 'kóngur' (king) and 'borð' (board).
  • Miðvesturfljót: Mississippi (Mikilvægasta fljót í Miðvesturríkjunum).
  • Morguneyjar: Japan. Nafn þjóðarinnar er kínverskt að uppruna (Jeh-pun, sólrís).
  • Múspellsmilska: Molotov cocktail. Í fornmálinu 'milska' þýddi ‘blanda úr miði og öli’ og er því hægt að nota orð þess í staðin fyrir ‘kokkteill’.
  • niftungur: beta-eind, af 'nifteind'.
  • nýgarn: nælon, fyrsti fullkomlega tilbúinn gervivefnaður NÚtímans.
  • Nykrafljót: Níl. Orðið ‘nykur’ þýddi ‘nílhestur’ í fornmálinu.
  • rákakóngur: tigrisdýr, af 'rák' og 'kóngur'.
  • reyksæla: níkótín, af 'reykur' og 'sæla'. Samheiti er ‘vindilbeiskja’, af ‘vindill’ og ‘beiskja’, af ‘beiskjuefni’.
  • sjáaldursbeiskja: atrópín, af ‘sjáaldursjurt’ (atropos belladona) og 'beiskja' (beiskjuefni, lýtingur). Atrópín víkkar ljósop augans.
  • Sjöhæðir: Rómaborg.
  • skyppill: kengúra, af ‘skoppa’. Orðið er smiðað á grundvelli hljóðlíkingar við enska gælunafn ‘skippy’.
  • sómaherji: samúrai.
  • tíðniafstæði: Doppler-hrif

Háfrónsk heiti á stórum tölum[breyta]

  • miklund: milljón. Leitt af 'mikil-hund-rað'. Lýsingarorðið 'mikill' er þýðing á gríska orðinu 'megas', sem er rót forskeytisins mega- (milljónfaldur).
  • þursund: miljarður. Leitt af 'þurs-hund-rað'. Nafnorðið ‘þurs’ er þýðing á grísku orðinu 'gigas', sem er rót forskeytisins ‘giga-‘ (miljarðfaldur).

Forskeyti 'þús-' (þusundfaldur) og 'þurs-' (miljarðfaldur) eru notuð til að smiða heiti á eftirfarandi þrem töluorðum: þús-þursund (þúsund miljarðar, billjón), þurs-miklund (miljarður milljóna, billjarður) and þurs-þursund (miljarður miljarða, trilljón). Formálinn 'X-mælt þúsund' er notaður fyrir tölur hærri en 1018. Í íslensku orðsifjabókinni, uppflettiorðið 'kvinkvilljón' (1030) er þýdd ‘fimmmælt milljón’.

Heiti stórra talna
10x Háfrónska Íslenska Bresk enska
103 þúsund þúsund thousand
106 miklund (mikill, mégas) milljón million
109 þursund (þurs, gigas) milljarður billion
1012 þúsþursund billjón trillion
1015 þursmiklund billjarður quadrillion
1018 þursþursund trilljón quintillion
1021 sjömælt þúsund trilljarður sixtillion
1024 áttmælt þúsund kvaðrilljón septillion
1027 nímælt þúsund kvaðrilljarður octillion
1030 tímælt þúsund kvintilljón nonillion

Staðarheiti[breyta]

Braekmans þýðir öll ensk staðarheiti.

  • Ashley: Eskiló (af 'ash' (askur) og 'léah' (–ló, eins og í Osló)).
  • Barnoldswick: Bjarnólfsvé. ‘bústaður ‘Beornwulf’’. Síðari liðurinn ‘wick’ er ekki skyldur nafnorðinu ‘vík’, heldur latneska orðinu ‘vicus’, sem er rót enska orðsins ‘village’. Rétta íslenska jafnheitið er ‘vé’ í gömlu merkingunni ‘bústaður’.
  • Boston: Bótólfssteinn (steinn Bótwulfs (Bótólfur)).
  • Brighton: Bjarthjálmstún (Bústaður sem var nefndur eftir Beorthelm (Bjarthjálmur)).
  • Bristol: Brúarstó (samkomustaður við brúna’. Fornenska ‘stow’ = Íslenska ‘stó’.)
  • Cambridge: Grantabrú (Nefnd eftir ánni Granta. Breyting ‘Grant-‘ í ‘Cam-‘ orsakast af normannskum áhrifum).
  • Canterbury: Jótbretaborg (Ekki 'Kantaraborg'!). Fornenska 'Cantwareburg' þýddi ‘virki kentverjanna’. Háfrónska þýðingin á Kent er 'Jótbretland'.
  • Ruston Parva: Litla-Hróarstún (Bústaður sem var nefndur eftir ‘Hróari’. Latneska viðbót ‘parva’ þýðir ‘lítill’).
  • Selby: Seljubær (Bær sem var nefndur eftir seljum.)

Tilvísanir[breyta]

  1. 1,0 1,1 „Belgi til bjargar íslenskunni” Fréttablaðið, 27. tölublað (28.01.2007), Blaðsíða 63
  2. Guðrún Kvaran. „Hverjir stóðu fyrir hinni veigamiklu málhreinsistefnu á 18. og 19. öld og hvernig var henni framfylgt?“. Vísindavefurinn 26.3.2007. http://visindavefur.is/?id=6555. (Skoðað 21.2.2013).

Tenglar[breyta]